Albertano da Brescia, Liber de doctrina dicendi et tacendi. La parola del cittadino nell’Italia del Duecento, a c. di P. Navone, Firenze, Sismel-Edizioni del Galluzzo [Per verba. Testi mediolatini con traduzione, 11], 1998

p. 2

Incipit liber de doctrina dicendi et tacendi

Initio, medio ac fine mei tractatus adsit gratia Sancti Spiritus.
Amen.
Quoniam in dicendo multi errant nec est aliquis qui linguam
suam ad plenum valeat domare, beato Jacobo hoc testante, qui
dixit: « Natura bestiarum et serpentum ac volucrum et ceterorum domatur
et a natura humana domita sunt, linguam autem suam nemo domare
potest », ideo ego, Albertanus, brevem doctrinam super dicendo
atque tacendo uno versiculo comprehensam tibi, filio meo Stephano,
tradere curavi. Versiculus autem hic est: « Quis, quid, cui dicas, 
cur, quomodo, quando requiras ». 
Verum quia verba in hoc versiculo comprehensa ponderosa sunt
et generalia, et generalitas parit obscuritatem, ideo illa exponere ac
pro modulo mee scientie, licet non ad plenum, proposui dilucidare.
Tu igitur, fili karissime, cum loqui desideras a temet ipso incipere debes,
ad exemplum galli, qui antequam cantet cum alis ter se percutit.
In principio itaque dicti tui, antequam spiritus ad os tuum verba
producat, te ipsum et omnia verba in hoc versiculo posita requiras, id
est inquiras te ipsum et a te ipso non solum queras, sed iterum queras.
Nam istud « re » reiterationem denotat, ut dicas « requiras » id est
« iterum queras »; sicut enim « repetere » dicitur quis, id est « iterum petere »,
ita « requirere » quis dicitur, id est « iterum querere ».

p. 4

[I]
Super hac sillaba quis
Requiras ergo in animo tuo a te ipso quis es, qui dicere vis,
utrum dictum illud ad te pertineat an potius ad alium. Nam si ad
alium potius quam ad te dictum illud pertineat, illi dicto te immiscere
non debes. Sicut enim per leges culpa est immiscere se rei ad se non
pertinenti, ut dicit regula iuris, ita culpa est dicere quod ad se non pertineat.
Unde Salomon in Proverbiis dixit: « Sicut qui apprehendit
auribus canem, ita qui transit et impatiens commiscetur alterius rixe ».
Et Jesus Sirac dixit: « De ea re que te non molestat ne certaveris ».
Secundo requiras te ipsum et a te ipso utrum in plano et quieto
sensu permaneas an vero ira vel aliqua perturbatione animi motus existas.
Nam si turbatus est animus tuus, a locutione cessare debes et
motus tui animi turbatos cohibere ira durante. Ait enim Tullius:
« Virtus est cohibere motus animi turbatos et appetitiones efficere rationi ».
Et ideo tacere debes iratus, quia, ut ait Seneca: « Iratus nichil nisi
criminis loquitur ». Quare et Cato dixit: « Iratus de re incerta contendere
noli. Ira impedit animum, ne possit cernere verum ». Et
alius dixit: « Lex videt iratum, iratus non videt illam ». Inde etiam
Ovidius dixit: « Vince animos iramque tuam qui cetera vincis ».
Inde etiam Tullius dixit: « Ira procul absit, cum qua nichil recte fieri,
nichil considerari potest ». « Que enim aliqua perturbatione fiunt,
ea nec constanter fieri possunt neque hiis qui adsunt approbari ».
Nam et Petrus Alfonsus dixit: « Natura hoc habet humana, ut animo
quoquo pacto conturbato in vero falsoque discernendo discretionis careat
oculo ». Et si de ira et irato atque iracundo plenius scire volueris,
lege in libro quem composui De amore et dilectione Dei et aliarum rerum
et de forma vite, in titulo « De amicitia iracundi hominis vitanda ».

p. 6

Et certe cavere debes ne voluntas dicendi in tantum te moveat
atque ad dicendum te inducat quod appetitus tuus rationi non consentiat.
Ait enim Salomon: « Sicut urbs patens et sine murorum ambitu,
ita vir qui non potest cohibere spiritum suum in loquendo ».
Inde etiam dici consuevit: « Tacere qui nescit, nescit loqui ». Nescit
ergo stultus loqui, quia tacere non potest. « Nam quidam sapiens, interrogatus
cur tantum taceret an quia stultus esset, respondit: « Stultus tacere
non potest » ». Et alibi Salomo dixit: « Aurum tuum et argentum
tuum confla et verbis tuis facito stateram et impone ori tuo frenos
rectos et attende ne forte labaris in lingua et sit casus tuus insanabilis in
morte ». Et iterum idem ait: « Qui custodit os suum, custodit animam
suam; qui autem inconsideratus est ad loquendum sentiet mala ».
Et etiam Cato dixit: « Virtutem primam puto compescere linguam.
Proximus ille deo est qui scit ratione tacere ».
Tertio requiras te ipsum et a te ipso in animo tuo recogites quis
es, qui alium reprehendere vel alii dicere velis, utrum de simili dicto
vel facto valeas reprehendi. Nam dixit beatus Paulus in epistola ad
Romanos: « Inexcusabilis es, o homo, omnis qui iudicas: in quo enim
alterum iudicas te ipsum condemnas, eadem enim agis que iudicas ».
Et in eadem epistola subicit: « Qui ergo alium doces te ipsum non
doces; qui predicas non furandum furaris; qui dicis non mecandum
mecaris; qui abhominaris sacrilegium facis, deum inhonoras ». Et
Cato dixit: « Que culpare soles, ea tu ne feceris ipse. Turpe est doctori
cum culpa redarguit ipsum ». Nam « bene dicere et male operari nichil
aliud est quam se propria voce damnare », ut Augustinus ait. Et
alibi idem Cato ait: « Alterius dictum vel factum ne carpseris umquam,
exemplo simili ne te derideat alter ».
Quarto requiras a te ipso intra te quis es, qui dicere velis, utrum
bene doctus vel indoctus et utrum quod dicere velis bene sapias, alioquin

p. 8

bene dicere non valeres. « Nam quidam sapientem interrogavit
quomodo optime posset dicere, qui respondit: « Si tantummodo
dixeris quod bene scieris » ». Et Jesus Sirac dixit: « Si est tibi intellectus
responde proximo; sin autem sit manus tua super os tuum, ne capiaris
in verbo indisciplinato et confundaris ».
Quinto requiras quis erit effectus tue locutionis. Nam quedam
ab initio videntur bona que malum effectum sunt habitura. Dixit
enim Jesus Sirac: « In omnibus bonis dupplicia mala invenies »; quare
non solum principium sed etiam finem et effectum requirere debes
atque excogitare. Unde Pamphilus dixit: « Principium finemque simul
prudentia spectat. Rerum finis habet crimen et omne decus. Verbi
principium, finem circumspice verbi, ut melius possis premeditata loqui ».
Si autem in verbo quod dicere velis dubium appareat utrum
bonum effectum sit habiturum an non, silere debes potius quam dicere.
Nam dixit Petrus Alfonsus, qui fuit optimus philosophus: « Si dicere
metuas unde peniteas, semper melius est « non » quam « sic » ».
« Sapienti enim magis expedit tacere pro se quam loqui contra se; quia
neminem tacendo, multos loquendo circumventos » vidimus.
« Verba enim sagittis sunt quasi similia: facile emittuntur, difficile extrahuntur ».
Quare dici consuevit: « Evolat emissum semel irrevocabile
verbum ». Unde in dubiis melius est tacere quam dicere, sicut
et in factis dubiis melius est non facere quam facere. Ut ait Tullius
dicens: « Bene precipiunt qui vetant quicquam agere quod dubites equum
an iniquum sit. Equitas enim per se lucet, dubitatio autem significationem
continet iniurie ». Et alius dixit: « Si quid dubitas ne feceris.
Animi enim iudicio quod negatum fuerit fugito ». Quia ut
Seneca dixit: « Solet esse in dubio pro consilio temeritas ».
Et certe ad intelligentiam et expositionem huius sillabe « quis »
multa notari possent, sed ista quinque exempla superius posita, brevitatis
causa, tibi sufficiant.

p. 10

[II]
Super hac sillaba quid
Predictis notatis diligenterque cognitis super hac sillaba « quis »,
sequitur videre aliqua expositionis causa super hac sillaba « quid ». Et
certe requirere debes quid dicas; in primis utrum verum an falsum.
Ait enim Jesus Sirac: « Ante omnia opera tua verbum verax precedat te
et ante omnem actum tuum consilium stabile ». Super omnia enim
veritas est colenda, que « sola Deo homines proximos facit », cum ipse
Deus veritas sit, ipsomet hoc testante, cum dicit: « Ego sum via, veritas
et vita ». Si ergo loqui debes, veritatem omnimodo dicas, mendacio
doloso penitus fugato. Ait enim Salomon in Ecclesiastico:
« Potius diligendus est fur quam assiduus in mendacio ». Et alius dixit:
« Acquiesce veritati sive a te prolate sive tibi oblate ». Et etiam Cassiodorus
dixit: « Pessima consuetudo est despicere veritatem » et intelligo
veritatem puram, in qua nichil immisceatur falsitatis. Nam ut
idem ait: « Bonum est verum si non aliquid illi immisceatur adversum ».
Intelligo etiam de simplici veritate; ait enim Seneca: « Oratio eius
qui veritati operam dat incomposita et simplex esse debet ». Ita
ergo veritatem loqui debes ut dictum tuum habeat pondus iurisiurandi
et nichil intersit inter tuam simplicem assertionem et iusiurandum.
Nam ut Seneca dixit: « Dictum cuius non habet iurisiurandi pondus,
eius quoque iurisiurandi pondus vile est ». Et iterum idem dixit in
libro De formula honeste vite: « Nichil tibi intersit an affirmes an iures: de
religione enim et fide scias agi ubicumque de veritate tractatur. Nam
etsi iureiurando Deus non invocatur et invocantis non est testis, tamen
ne transeas veritatem, nec iustitie transilias legem. Quod si aliquando
coherceris uti mendacio, utere non ad falsi sed ad veri custodiam.
Et si contigerit fidelitatem mendacio redimere non mentieris, sed

p. 12

potius excusaberis, quod ubi honesta causa est, iustus secreta non prodit:
tacenda enim tacet, loquenda loquitur atque ita illi pax est secreta
tranquillitas ». Veritatem ergo puram dicas et simplicem et Deum
roga ut verba mendacii a te longe faciat. Nam et Salomon rogavit
Dominum dicens: « Duo rogavi te, Domine, ne deneges mihi: vanitatem
et verba mendacii longe fac a me ». Et sicut non debes dicere
contra veritatem, ita nec facere. Dixit enim beatus Paulus in epistola
secunda ad Corinthios: « Non enim possumus aliquid extra veritatem,
sed pro veritate ». Et talem veritatem dicas quod tibi credatur,
alioquin pro mendacio reputaretur et vicem falsitatis optineret.
Nam veritas que non creditur, pro mendacio reputatur, sicut econverso
vicem veri optinet quod falso creditur. Et ideo dixi supra: « mendacio
doloso penitus fugato », quia « non est iudicandus mendax qui dicit
falsum quod putat verum, quia quantum in ipso est non fallit ipse
sed fallitur ». « Econtra mentitur qui dicit verum quod putat falsum ».
« Nec est liber a mendacio qui ore nesciens verum loquitur,
sciens autem voluntate mentitur », ut beatus Augustinus dixit.
Secundo requiras quid dicere vis, utrum sit efficax an inane.
Efficacia enim verba semper dicere debemus, inania vero penitus silere.
Ait enim Seneca de formula honeste vite: « Sermo quoque tuus
non sit inanis, sed aut consoletur aut doceat aut precipiat aut moneat ».
Et Paulus in epistola ad Timotheum dixit: « Prophana autem inaniloquia
devita ».
Tertio requiras an dicas quid rationabile an irrationabile.
Rationabilia verba semper sunt dicenda, irrationabilia vero semper sunt
tacenda. Nam quod ratione caret non potest esse diuturnum.
Qui enim rationem secum portat totum mundum vincit. Unde
scriptum est: « Si vis vincere totum mundum, subice te rationi ».
« Ratione enim vincenda est adolescentia ». Et etiam dici consuevit:

p. 14

« Bene adhibita ratio cernit quod optimum sit, neglecta vero multis implicatur
erroribus ».
Quarto requiras utrum dicas quid asperum an dulce et suave.
Dulcia enim verba semper sunt proferenda, contraria vero tacenda
et penitus omittenda. Dixit enim Jesus Sirac: « Tibie et psalterium
suavem faciunt melodiam, super utraque autem lingua suavis ». Et
iterum idem dixit: « Verbum dulce multiplicat amicos et mitigat inimicos ».
Inde etiam dici consuevit: « Silva tenet leporem, sapientis lingua
leporem ». Et Pamphilus dixit: « Excitat et nutrit facundia dulcis
amorem ».
Quinto requiras an dicas quid durum an molle. Mollia enim
verba et non dura dicenda sunt. Ait enim Salomon: « Mollis responsio
frangit iram, sermo quoque durus suscitat furorem ».
Sexto requiras an dicas quid pulchrum an vero turpe vel malum.
Nam pulchra et bona verba dicenda sunt, turpibus et malis penitus
omissis. Nam dixit beatus Paulus in epistola prima ad Corinthios:
« Nolite seduci: corrumpunt bonos mores colloquia prava et mala ».
Et alibi idem dixit in epistola ad Ephesios: « Omnis sermo malus de ore
vestro non procedat ». Et iterum in eadem epistola subicit: « Turpitudo
aut stultiloquium aut scurrilitas, que ad rem non pertinet, non nominetur
in vobis, sicut decet sanctos ». Et Seneca de formula honeste
vite dixit: « A verbis quoque turpibus abstineto, quia licentia eorum
impudentiam nutrit ». Et Salomon dixit: « Homo assuetus in verbis
improperii non erudietur cunctis diebus vite sue ». Sermo itaque
tuus non sit turpis, sed semper in gratia sale sit conditus. Ait enim
beatus Paulus in epistola ad Colossenses: « Sermo vester semper in gratia
sale sit conditus, ut sciatis quomodo oporteat unicuique respondere ».
Septimo requiras ne quid dicas obscurum vel ambiguum, sed dicere
debes clarum et apertum. Dicit enim lex: « Nichil interest,

p. 16

neget quis an taceat an obscure respondeat, quantum ad hoc ut incertum
dimittat interrogantem ». Scriptum est enim: « Sanctius est mutum
esse, quam quod nemo intelligat dicere ».
Octavo requiras ne quid sophisticum dicas. Ait enim Jesus
Sirac: « Qui sophistice loquitur odibilis est, omni re defraudabitur, non
enim data est illi a Domino gratia ».
Nono requiras ne quid iniuriosum vel contumeliosum dicas vel
facias. Scriptum est enim: « Multis minatur qui uni facit iniuriam ».
Unde Jesus Sirac dixit: « Omnis iniurie proximi ne memineris et
nichil agas in operibus iniurie ». Et Cassiodorus dixit: « Iniuria unius
compago tota conteritur ». Et etiam apostulus in epistola ad Colossenses
ait: « Qui enim iniuriam facit accipiet quod inique gessit ». Et
Seneca in epistolis dixit: « Ab alio expectas quod alii feceris ». Et
hoc intelligo de qualibet iniuria et contumelia et maxime de illa que fit
sub simulatione boni. Ait enim Tullius: « Nulla capitalior est iniuria
quam eorum qui tunc, cum maxime fallunt, id agunt ut boni viri esse
videantur ». Iniurie namque et contumelie tam pessime sunt ut non
solum cuilibet singulariter noceant, sed etiam regnum propter ea destructionem
et mutationem quandoque patiatur. Nam ut ait Jesus
Sirac: « Regnum a gente in gentem transfertur propter iniustitias, iniurias
et contumelias ». Et non solum a dicendo vel faciendo alii iniuriam
cohibere te debes atque cessare, sed etiam alii, volenti dicere vel
facere iniuriam, obstare debes, si commode potes. Ait enim Tullius
in libro De Officiis primo: « Duo sunt inustitie genera: unum eorum qui
inferunt, alterum eorum qui ab hiis quibus infertur, si possunt, non
propulsant iniuriam, et tam est in vitio qui non obstat iniurie, si potest,
quam si parentes aut patriam aut amicos deserat ». « Si commode
potes » ideo dixi, quia ea demum fieri posse dicuntur que commode fieri
possunt, ut lex nostra dicit. Si autem alius tibi iniuriam dixerit

p. 18

tacere debes; nam scripsit Augustinus in libro De summo bono: « Gloriosius
est tacendo iniuriam fugere quam respondendo superare ».
Decimo requiras ne quid seditiosum dicas, quia nichil est perniciosius
in civitate quam seditio.
Undecimo requiras ne quid irrisorium dicas neque de amico neque
de inimico nec de quolibet alio. Scriptum est enim: « Amicum
nec ioco ledere quidem decet ». Et iterum: « Bonus amicus lesus
gravius irascitur ». Inimicus autem propter irrisiones de se factas tecum
cito ad verba perveniret ac verbera; cuilibet autem irrisio de se
facta displicet ita quod amor inter eos minuitur. Et secundum regulam
amoris: « Si amor minuatur cito deficit et raro convalescit ».
Et certe propter derisiones cito diceretur tibi quod nolles audire, nam
dixit Salomon: « Qui aliena temere manifestat vitia, sua intempestive
audiet crimina ». Et Martialis dixit: « Deridens alios non inderisus
abibis ». Et iterum idem dixit: « Si rides alium vel si rideris, utrumque
culpa est, <Maure>, prius turpe sequensve magis ».
Duodecimo requiras ne quid dolosum dicas. Dixit enim
propheta: « Disperdat Deus universa labia dolosa et linguam
magniloquam ».
Tertiodecimo requiras ne quid superbum dicas; nam dixit Salomon:
« Ubi fuerit superbia ibi et contumelia; ubi autem humilitas, ibi
sapientia » cum gloria. Et Job dixit: « Si ascenderit usque ad celos
superbia et caput eius nubes tetigerit, quasi sterquilinium in fine perdetur ».
Et Jesus Sirac dixit: « Odibilis est coram Deo et hominibus superbia
et execrabilis omnis iniquitas ». Et iterum: « Obiurgatio et
iniurie annullabunt substantiam et domus que nimis locuplex est annullabitur
superbia ».
Denique requiras ne verbum otiosum dicas; scriptum est
namque: « De omni otioso verbo reddituri sumus rationem ».
Sit itaque verbum tuum verum, efficax, non inane, rationabile,

p. 20

dulce et suave, molle et non durum, pulchrum et non turpe vel malum,
non obscurum vel ambiguum, non sophisticum, non iniuriosum nec
seditiosum, non irrisorium, non dolosum, non superbum nec otiosum.
Hoc denique trado tibi pro regula generali: quod omnia facta
que pietatem, extimationem, verecundiam nostram ledunt et, ut generaliter
dicam, contra bonos mores fiunt nec nos facere posse credendum
est, ut lex nostra dicit, ergo nec ea dicere debemus. Ait enim
Socrates: « Que facere turpe est, ea nec dicere honestum puto ».
Honesta igitur semper dicere debes, non solum inter extraneos, sed
etiam inter tuos. « Nec enim inhonestis verbis inter suos uti debet
qui honestis inter alios uti desiderat, cum in omni parte vite honestas
pernecessaria est ».
Et certe infinita exempla super hoc verbo « quid » ad eius expositionem
et intelligentiam dici valerent, sed hec ad presens tibi dicta
sufficiant. 

[III]
Super hac dictione cui
Habito tractato super hiis duabus sillabis « quis » et quid » accedas
ad tractatum super hac dictione « cui ». Et certe, cum loqui desideras,
requiras cui loquaris, utrum amico an alii. Amico loqui bene et
recte potes, quia nichil est « dulcius quam habere amicum cum quo
tamquam cum te ipso loquaris ». Non tamen amico talia dicas de
quibus propalandis timeas, si inimucus postea fieret. Ait enim Seneca
in epistolis: « Sic loquaris cum amicis tamquam Deus audiat et sic vivas
cum hominibus tamquam Deus videat ». Et alius dixit: « Sic habeas
amicum ut non timeas ipsum fieri inimicum ». Et Petrus Alfonsus
dixit « propter amicos non probatos: « Provide tibi, semel de inimicis et

p. 22

milies de amicis; quia forsan amicus quandoque fieret inimicus et sic levius
poterit perquirere damnum tuum » ». Secretum ergo tuum, de
quo non vis vel non potes habere consilium, tibi habeas nullique manifestes.
Ait enim Jesus Sirac: « Amico et inimico noli enarrare sensum
tuum. Et si est tuum delictum noli denudare: audiet enim te et respiciet
te et quasi defendens peccatum tuum » subridebit te. Et alius
dixit: « Quod secretum esse vis, nemini dicas ». Et alius dixit: « Vix
existimes ab uno celari posse secretum ». Et alius dixit: « Consilium
vel secretum tuum absconditum quasi in carcere tuo est retrusum; revelatum
vero te in carcere suo tenet ligatum ». Quare dixit: « Qui
consilium suum retinet in corde sui iuris est melius eligere ». Nam
tutius est tacere quam ut taceat alium rogare. Ait enim Seneca: « Si
tibi ipsi non imperasti ut taceres, quomodo ab alio silentium queris? ».
Si autem de secreto consilium habere volueris, amicissimo fideli et
probato atque secreto illud committas. Dixit enim Salomon:
« Multi pacifici sint tibi et consiliarius unus de mille ». Et Cato dixit:
« Consilium archanum tacito committe sodali. Corporis auxilium medico
committe fideli ». Inimico autem non multum loquaris nec secreta
tua illi detegas. Ait enim Ysopus: « Ne confidatis secreta nec
hiis detegatis cum quibus egistis pugne discrimina tristis ». Et alibi
idem dixit: « Nulla fides hosti tibi sit qui talia nostri. Prorsus et hostilis
tibi sit persuasio vilis ». Et hoc dico tibi etiam si cum inimico in
gratiam redieris; scriptum est enim: « Cum inimico nemo tute in gratiam
redit ». Vapor enim odii semper latet in pectore inimici.
Nam ut ait Seneca: « Numquam ubi diu fuit ignis deficit vapor ».
Quare idem ait: « Pro amico potius occidi expedit quam cum inimico
vivere ». Inde etiam Salomon dixit: « Inimico antiquo ne credas in
eternum; et si humiliatus vadat curvus », « non credas illi. Captus

p. 24

enim utilitate non amicitia, revertitur voluntate, ut capiat fugiendo que
non potuit persequendo ». Et alibi idem ait: « In oculis tuis illacrimabitur
inimicus et si viderit tempus non satiabitur sanguine » tuo.
Et Petrus Alfonsus dixit: « Ne associeris inimicis tuis cum alios possis reperire
socios: que enim male egeris notabunt, que vero bona fuerint
deviabunt ». Cum omnibus denique caute loquendum et faciendum
est, quia multi creduntur amici qui re vera sunt inimici. Quare
idem dixit: « Omnes ignotos quasi inimicos suspicandos ». Ait
enim: « Non aggrediaris viam cum aliquo, nisi prius eum cognoveris. Et
si aliquis in via tibi ignotus se associaverit iterque tuum investigaverit,
dic te velle longius ire quam disposueris. Et si detulerit lanceam, vade
a dextris, si ensem vade a sinistris ».
Item requiras utrum insipienti an sapienti loquaris. Ait
enim Salomon: « In auribus insipientum ne loquaris, quia despicient
doctrinam eloquii tui ». Et iterum: « Vir sapiens si cum stulto contenderit,
sive irascatur sive rideat, non inveniet requiem ». Et iterum:
« Non recipit stultus verba prudentie, nisi ea dixeris que versantur
in corde suo ». Et Jesus Sirac dixit: « Cum dormiente loquitur qui
narrat stulto sapientiam et in fine narrationis dicet « Quis est hic? » ».
Item requiras ne cum irrisore loquaris. Scriptum est enim:
« Cum irrisore consortium non habeas, loquele eius assiduitatem quasi
toxica fugias. Societas eius tui laqueus est, alternaque affabilitas despectio ».
Et Salomon dixit: « Noli arguere irrisorem, ne te oderit. Argue
sapientem et diliget te ». Et Seneca dixit: « Qui corripit irrisorem
ipse sibi iniuriam facit. Qui arguit impium ipse sibi maculam querit ».
Item requiras ne cum linguoso vel loquaci colloquium habeas.
Ait enim propheta: « Vir linguosus non dirigetur in terra ». Et
Jesus Sirac dixit: « Terribilis est in civitate sua homo linguosus et temerarius

p. 26

in verbo suo odibilis erit ». Et iterum: « Qui odit loquacitatem
extinguit malitiam ». Et alibi idem dixit: « Cum viro linguoso
non loquaris nec in ignem illius struas ligna ». Et alibi idem ait: « Ne
cum fatuis consilium habeas: non enim poterunt diligere nisi que eis
placent ».
Item requiras ne cum cinicis multum loquaris. Ait enim
Tullius: « Ratio cinicorum penitus abicienda est ». « Cinos » grece,
latine dicitur « canis »: inde « cinici » dicuntur latrantes ut canes. De
quibus et similibus Dominus dixit: « Nolite proicere margaritas inter
porcos ».
Item requiras ne cum malivolis multum contendas. Ait
enim Augustinus: « Sicut ignis quanto magis ligna susceperit semper in
maiorem flammam erigitur, ita malus homo quanto magis rationem
audierit semper in maiorem malitiam excitatur ». Et « in malivolam
animam non intrat sapientia ». Quare Cato dixit: « Contra
verbosos noli contendere verbis. Sermo datur cunctis, animi sapientia
paucis ».
Item requiras ne de secretis cum ebrioso vel muliere mala loquaris.
Dixit enim Salomon: « Nullum secretum ubi regnat ebrietas ».
Et alius dixit: « Garrulitas mulierum id solum novit celare
quod nescit ».
Denique requiras quibus audientibus aliquid dicas. Scriptum
est enim: « Prospice te circum si vis proferre sinistrum », ne lateat
forsan qui maledicat idem.
Et certe multa exempla ad expositionem et intelligentiam huius
dictionis « cui » poni valerent, sed ista in presenti tibi sufficiant.

p. 28

[IV]
Expositio super hoc adverbio cur
Nunc accedas ad expositionem huius adverbii « cur ». Et certe
istud « cur » causam requirit. Requiras ergo tui dicti causam. Nam sicut
in factis et faciendis causa est requirenda, dicente Seneca:
« Cuiusque facti causam require et cum initia inveneris exitus cogitabis »,
ita etiam in dictis causa est requirenda. Et sicut sine causa nichil
agitur nec mundus fortuitis casibus implicatur, ut Cassiodorus ait, ita
sine causa nichil dicere debes. Et sicut in qualibet re quadruplex
causa reperitur, videlicet causa efficiens, materialis, formalis atque finalis,
ita et in dictis quadruplex causa reperitur. Causa igitur dicti tui
sit aut pro Dei servitio aut pro humano commodo aut pro utroque aut
forte pro amico aut etiam pro omnibus predictis.
Pro Dei servitio, ut faciunt fratres Predicatores et Minores.
Pro humano commodo, ut causidici et alii oratores faciunt.
Nam secundum beatum Augustinum licet advocato vendere iustam
advocationem et iurisperito vendere iustum consilium. Et tunc
quando dicis verba pro humano commodo, requiras quid sit commodum
et quale. Debet enim esse pulchrum et non turpe, quia secundum
leges turpia lucra etiam ab heredibus sunt extorquenda. Quare
Seneca dixit: « Turpe lucrum ut dispendium fugito ». Et alius
dixit: « Lucrum cum mala fama damnum est appellandum ». Et alibi
scriptum est: « Perdidisse mallem quam turpiter accepisse ». Debet
etiam esse commodum moderatum: componitur enim commodum ex
« cum » et « modo ». Nam ut ait Cassiodorus: « Si commodum mensuram
equalitatis excesserit vim sui nominis non habebit ». Debet

p. 30

etiam esse commodum naturale et quasi commune, id est cum commodo
nostro et alieno. Ait enim lex: « Natura equum est neminem
cum alterius iactura fieri locupletiorem ». Plus etiam procedit Tullius
dicens: « Neque timor neque dolor neque mors neque aliquid quod
extrinsecus homini accidere possit, tam est contra naturam quam ex
alieno incommodo suum augere commodum » et maxime de exiguitate
mendici. Ait enim Cassiodorus: « Ultra omnes crudelitates est divitem
velle fieri de exiguitate mendici ».
Pro utroque autem, id est pro Dei servitio et humano commodo,
dicunt verba alii sacerdotes et clerici seculares: principaliter pro Dei
servitio, secundario pro suo commodo. Vivere enim debent de altari,
ut decreta clamant. Et etiam Paulus in epistola prima ad Corinthios
ubi dicit: « Qui altari deserviunt, cum altari participant. Ita
et Deus ordinavit hiis qui evangelium annuntiant de evangelio vivere ».
Quidam tamen clerici causam convertunt, quia principaliter dicunt
verba pro humano commodo et pro bonis prebendis et secundario
pro Dei servitio, quod facere non deberent.
Causa vero dicendi pro amico te movere debet, dum tamen
verba sint iusta et pulcra. Lex enim amicitie secundum Tullium
hec est: ut non rogemus res turpes nec faciamus rogatu. Non
enim pro amico facere vel dicere debes quod ad peccatum pertineat.
Nam secundum regulam amoris: « Non est excusatio peccati si
amici causa peccaveris ». « Amici enim crimina si feras, facis tua ».
Plus etiam dicitur quia « bis peccat qui peccato obsequium accommodat ».
Crimen sibi parat qui nocentem adiuvat. Nam « socius
fit culpe qui nocentem adiuvat ». Et maxime in re turpi, ubi duplex
est peccatum. Ait enim Seneca: « In turpi re peccare bis est delinquere ».

p. 32

Innoxie enim amicum defendere debes ut verus defensor
dicaris. Ait enim Cassiodorus: « Ille proprie defensor est dicendus
qui defendit innoxie ».
Pro omnibus vero predictis libentius verba fundas utilia, videlicet
pro Dei servitio et humano commodo et amici utilitate.
Et licet multa exempla ad expositionem huius adverbii « cur »
dici valeant, hec, brevitatis causa, tibi sufficiant.

[V]
Expositio super hoc adverbio quomodo
Predictis auditis et intellectis super hoc adverbio « cur », expositionem
et intellectum audias huius dictionis « quomodo ». Et certe istud
« quomodo » modum requirit. Requiras ergo modum dicendi; nam
sicut in rebus modus est servandus, de quo dici consuevit: « Est modus
in rebus, sunt certi denique fines, quos ultra citraque nequit consistere
rectum », ita et in dictis si modus omittatur nichil laudabile poterit
inveniri. Ait enim Cassiodorus: « Modus ubique laudandus est ».
Modus itaque tuus quintuplex sit, videlicet in pronuntiatione, in velocitate,
in tarditate, in quantitate et qualitate.
Videndum est igitur quid sit pronuntiatio. « Pronuntiatio est
verborum dignitas, rebus et sensibus accomodata, et corporis moderatio.
Hec enim in tantum excellit, ut secundum sententiam Marcii
Tullii: « Indocta actio laudem tamen consequitur, si optime proferatur;
et quamvis expolita, si indecenter predicetur, contemptum irrisionemque
mereatur ». In pronuntiatione itaque primum exerceri debet
vocis et spiritus moderatio et corporis et lingue motus. Vitia
quoque si qua sunt oris, diligenti cura emendanda sunt, ne verba sint
inflata vel <anhelata> vel in faucibus frendentia nec vocis immanitate

p. 34

resonantia, non aspera frendentibus vel hiantibus labiis prolata, sed
pressim et equaliter et leniter et clare pronuntiata, ut suis quoque littere
sonis enuntientur et unumquodque verbum legitimo accentu decoretur,
nec immoderato clamore vociferetur nec ostentationis causa frangatur
oratio. Verum pro locis, rebus, causis et temporibus dispensanda
est. Nam alia simplicitate narranda sunt, alia auctoritate suadenda,
alia cum indignatione depromenda, alia miseratione flectenda,
ita ut vox et oratio semper sue cause conveniant ».
« Observandum est ut recta sit facies, ne labia detorqueantur nec
immodicus hiatus nec supinus vultus nec eiecti in terra oculi nec inclinata
cervix nec elevata aut depressa supercilia, quia nichil potest placere
quod non deceat. Et secundum Tullium: « Caput artis est decere
quod facias ». Labia lambere vel mordere est deforme, cum etiam
in difiniendis verbis modicus debeat esse eorum motus; ore vero magis
quam labiis loquendum est ».
« Dicenda quoque sunt summissa leviter, incitata graviter, inflexa
moderate. Cum magna dicimus granditer proferenda sunt, cum
parva dicimus subtiliter, cum mediocria temperate. Nam in parvis
causis nichil grande, nichil sublime dicendum est, sed levi ac pedestri
more loquendum. In causis vero maioribus, ubi de Deo vel hominum
salute referimus, plus magnificentie et fulgoris est exibendum.
In temperatis vero causis, ubi nichil agitur nisi ut auditor delectetur,
moderate dicendum est. Sed quamvis de magnis rebus quisque
dicat, non tamen semper granditer dicere debet. Cum autem
aliquid laudat vel vituperat, temperate dicere debet ». Nam et
Seneca de formula honeste vite dixit:« Lauda parce, vitupera parcius.

p. 36

Similiter enim reprehendenda est nimia laudatio sicut immoderata
vituperatio. Hec enim adulatione, illa malignitate suspecta est ». In
presentia autem sui aliquis laudari non debet. Scriptum est enim:
« Laudare presentem nec ledere decet ».
In velocitate et tarditate similiter modum requiras. Verumtamen
aliud in dicendo quam in faciendo: non enim debes esse velox
ad loquendum, sed tardus cum moderamine competenti. Ait enim
beatus Jacobus in epistola sua: « Esto velox ad audiendum, tardus vero
ad loquendum et tardus ad iram ». Et Salomon dixit: « Vidisti hominem
velocem ad loquendum? stultitia magis speranda est quam illius
correctio ». Et Cassiodorus dixit: « Hec est regalis procul dubio virtus,
tardius in verba prorumpere et celerius necessaria sentire ».
Similiter in iudicando tardus esse debes. Scriptum est enim:
« Optimum iudicem existimo qui cito intelligit et tarde iudicat ».
« Deliberare enim utilia mora est tutissima ». Inde etiam dici consuevit:
« Ad penitendum properat qui cito iudicat ». Competens
enim mora in talibus non est reprobanda. Nam dici consuevit:
« Mora omnis odio est, sed facit sapientem ».
Similiter in consiliis requiras tarditatem et non velocitatem vel festinantiam.
Scriptum est enim de consiliis: « Quod diu tractaveris, id
puta rectissimum ». « Velox enim consilium sequitur penitentia ».
Et iterum: « Tria sunt contraria consilio: festinantia et ira atque cupiditas ».
In faciendo autem post deliberationem velocitatem exercere debes.
Ait enim Seneca in epistolis: « Minus dicito quam facias et diu deliberato
et cito facito »: « celeritas enim beneficium gratum facit ». Et Salomon
dixit: « Vidisti hominem velocem in omni opere suo? coram regibus
stabit nec erit inter ignobiles ». Et Jesus Sirac dixit: « In omnibus
operibus tuis velox esto et omnis infirmitas non occurret tibi ». Non
tamen tantam velocitatem exerceas que operis perfectionem impediat.

p. 38

In quantitate insuper modum requiras. Non multa dicenda:
nam « in multiloquio non deest peccatum ». Et Salomon in Ecclesiaste
dixit: « Multas curas sequuntur somnia et in multis sermonibus invenitur
stultitia ». Et alibi idem dixit: « In omni opere erit habundantia;
ubi autem sunt verba plurima, ibi frequenter egestas ». Et
Seneca dixit: « Nichil eque proderit quam quiescere et cum aliis loqui
minima, secum multa ». Moderate tamen loqui et tacere debes.
Dixit enim Pamphilus: « Nec nimium taceas nec verba superflua dicas ».
« Audias ergo plurima, respondeas vero pauca », ut quidam philosophus
dixit. Nam et Socrates dixit: « Omnibus placere poteris si
gesseris optima et locutus fueris pauca ».
In qualitate denique dicendi modum requiras, scilicet dicendo
bene. Scriptum est enim: « Principium amicitie est bene loqui,
male dicere vero est exordium inimicitiarum ». Et dicenda sunt
« verba leta, honesta, lucida, simplicia, composita, plano ore, vultu
quieto, facie composita, sine immoderato cachinno, clamore nullo
prolata ». De quibus Salomon dixit: « Favus mellis verba composita
dulcedo anime et sanitas ossium ».
Et hec ad expositionem et intelligentiam huius dictionis « quomodo »
dicta sufficiant.

[VI]
Expositio super hoc adverbio quando
Superest denique videre de intelligentia et expositione huius
adverbii « quando ». Et certe istud « quando » tempus requirit. Requiras
ergo diligenter tempus dicendi similiter et ordinem.
Ait enim Jesus Sirac: « Homo sapiens tacebit usque ad tempus; lascivus
autem et imprudens non servabit tempus ». Servando igitur
tempus sequaris verbum Salomonis dicentis: « Tempus dicendi et tempus

p. 40

tacendi ». Magna enim res est vocis et silentii temperamentum.
Ut Seneca dixit: « Serva itaque silentium donec tibi loqui fuerit necessarium ».
Et non solum tuum silentium serva, sed etiam aliorum
silentium expecta. Expectare ergo debes dicendi tempus donec tibi
prebeatur auditus. Ait enim Jesus Sirac: « Ubi non est auditus, non
effundas sermonem et importune noli extolli in sapientia tua ». Importuna
enim est narratio tua quando tibi non prebetur auditus et est
quasi musica in luctu. Nam ut idem ait: « Musica in luctu importuna
narratio et qui enarrat verbum non attendenti, quasi qui excitat dormientem
a gravi somno ».
Et non solum in dicendo aliis, sed etiam in respondendo tempus
expectare debes. Nam scriptum est: « Ne properes respondere donec
finis fuerit interrogationis ». Nam ut ait Salomon: « Qui prius
respondet quam audiat, stultum se esse demonstrat et confusione dignum ».
Similiter qui prius loquitur quam discat, ad contemptum
et irrisionem properat. Unde Jesus Sirac dixit: « Ante iudicium para
iustitiam et antequam loquaris disce ».
Singula ergo suo loco et tempore dicenda sunt, prepostero penitus
ordine omisso. Nam si de predicatione loqui desideras tempore
congruo, prius historiam dicas, postea vero allegoriam, tertio tropologiam.
Si vero de epistolis tractes, primo loco et tempore salutationem
ponas, secundo exordium, tertio narrationem, quarto
petitionem, quinto conclusionem.
Si autem de concionando de ambaxatis faciendis, studeas primo
loco et tempore salutationem dicere; secundo vero commendationem,
tam illorum ad quos ambaxatam dirigitur quam sociorum tecum
ambaxatam portantium; tertio ambaxatam sive narrationem eius
quod tibi impositum fuerit; quarto vero exhortationem, dicendo
suasoria verba ad consequendum id quod postulatur; quinto modi

p. 42

positionem, allegando modum, quo modo id quod postulatur fieri valeat;
sexto exempli positionem, inducendo exempla de rebus in similibus
negotiis factis et observatis; septimo denique assignabis sufficientem
rationem ad omnia predicta. Et hoc facias ad exemplum
Gabrielis archangeli, qui cum missus esset a Deo ad beatam virginem
Mariam, primo posuit salutationem, dicens: « Ave Maria »; secundo
commendationem, dicens: « Gratia plena, Dominus tecum. Benedicta
tu » et cetera; tertio confortationem sive exhortationem, dicendo:
« Ne timeas Maria » et cetera, quam exhortationem preposuit archangelus
denuntiationi, ideo quia beata Maria turbata fuerat in salutatione archangeli;
quarto vero posuit annuntiationem, dicens: « Ecce concipies
et paries filium » et cetera; quinto posuit modi expressionem,
cum dixit: « Spiritus sanctus superveniet in te et virtus Altissimi obumbrabit
tibi » et cetera; sexto posuit exemplum, cum dixit: « Nam et
Elizabeth, cognata tua, pariet filium in senectute sua » et cetera;
septimo assignavit sufficientem rationem ad predicta, cum dixit quia
« non erit impossibile apud Deum omne verbum ».
Si autem de legibus vel decretis vel decretalibus tractare volueris,
primo tempore et loco litteram ponas, secundo casum, tertio littere
espositionem, quarto similia, quinto contraria, sexto solutiones. Et
sic de qualibet scientia que ad eam pertineant, secundum prius et posterius
sunt dicenda.
Hec denique exempla super hoc adverbio « quando » tibi ad presens
dicta sufficiant.
Tu autem ex ingenio tibi a Deo prestito multa super hoc et super
quolibet verbo huius versiculi pro tue voluntatis arbitrio poteris
excogitare. Nam sicut super abecedario scripture omnes volvuntur,
ita super hoc versiculo quicquid dici vel taceri debet, fere posset
inflecti. Hanc igitur doctrinam super dicendo vel tacendo breviter
comprehensam tibi et aliis tuis fratribus litteratis scribere curavi, quia

p. 44

vita litteratorum potius in dicendo quam in faciendo consistit, Seneca
hoc testante, qui ait: « Stulta est et minime conveniens litterato
viro occupatio exercendi lacertos et dilatandi virtutem ».
Si autem super faciendo volueris habere doctrinam, detrahe de
hoc versiculo istud verbum « dicas » et loco illius ponas hoc verbum « facias »,
ut dicatur: « Quis, quid, cui facias, cur, quomodo, quando requiras ».
Et ita fere omnia que dicta sunt supra et multa alia poterunt
ad verbum « facias » utiliter adaptari.
Hiis denique auditis, te circa predicta « exercitatione intentissima
et usu acri » exerceas - « nam exercitatio ingenium et naturam sepe
vincit et usus omnium magistrorum precepta superat » - et sic poteris
doctrinam dicendi ac faciendi in promptu habere.
Deum insuper exora, qui mihi donavit predicta tibi narrare, ut
ad eterna gaudia nos faciat pervenire. Amen.
Explicit liber de doctrina dicendi et tacendi ab Albertano causidico
Brixiensi de ora sancte Agathe compositus et compilatus, sub anno Domini
M.CC.XLV de mense decembris.