Ioachim abbas Florensis

Liber introductorius in Apocalipsim

Ed. Kurt-Victor Selge, Introduzione all’Apocalisse, [Centro internazionale di studi Gioachimiti, Opere di Gioacchino da Fiore: testi e strumenti, 6], Roma, Viella, 1995
(Trascritto da Fulvio Delle Donne)

p. 26

[I]

   [l.] Apocalipsis liber ultimus est librorum omnium, qui prophetie spiritu
scripti sunt et in sacrarum cathalogo scripturarum habentur. Qui videlicet liber
idcirco revelatio dicitur, quia per ipsum nobis Christi opera, que in hac plenitudine 
temporum gesta sunt aut gerenda, panduntur.
   Pater quidem meus usque modo operatur, et ego operor. Operatus est pater 
olim in patribus operatur et nunc in filiis Christus, ut omnes honorificent filium
 sicut honorificant patrem. Neque enim frustra rota in rota ut testamentum 
novum de veteri, aut de littera intellectus spiritualis procedat, cum totius clavis 
nostre fidei in patris et filii confessione consistat. Sane loco tertio seculum 
expectamus futurum, ubi neque nubent neque nubentur, neque gignent neque 
gignentur, sed erunt sicut angeli dei in celo et filii inquit erunt dei, cum sint 
filii resurrectionis. Erunt quippe nobis corpora spiritualia et ea ipsa spiritu 
repleta divino, ut nostre pietatis confessio, quam in patrem habemus et filium, 
in spiritu sancto consummata de nulla sit ulterius perfectione sollicita, habentibus 
nobis in veritate rei, quod interim in spei fondamento tenemus. Ita enim 
genus humanum post culpam primi hominis ad sui conditoris notitiam gradatim 
redire decebat, ut primo quidem certo tempore radicaret in patre, secundo germinaret 
in filio, tertio in spiritu sancto fructus experiretur dulcedinem, ut videlicet 
post diuturna tempora ad gaudia celi perductum multipliciter gaudeat, et 
tanto sibi de adepta gloria maior crescat letitia, quanto se in incolatu suo tristia 
meminerit pertulisse.
   Primum itaque testamentum deum respicit patrem, quia per ipsum deus 
pater revelatus est patribus. Secundum respicit filium, quia per ipsum patriarcharum 
filiis, hoc est nobis, innotuit Christus. Sane spiritus sanctus, qui tertia
est sancte trinitatis persona, ita miro modo datus est apostolis die pasche, ut 
tamen sibi adhuc esse dandum sperarent, illa utique ratione misterii, qua dies
pentecostes novissime diem sollempnitatis designat. Ut enim proferamus breviter, 
que non brevi sunt pro sua dignitate coartanda sermone: quod ita datus est 
die pasche, quod nec oculis cerneretur aliquid nec virtus eius maxima, ut postea 
factum est, sentiretur, die vero pentecostes lingue ignee cernerentur oculis, sonus

p. 28

auribus perciperetur, virtus quoque maxima amoris et sapientie sentiretur, 
nichil profecto aliud, quam quod fide et spe tenemus, designat. Nam quid aliud 
retinet fides nostra, quam ut credamus baptizatos in Christo mortificatos esse 
peccato, resuscitatos iustitie in forma passionis et resurrectionis dominice darique 
spiritum sanctum omnibus catholice baptizatis? Recipimus ergo nunc spiritum 
sanctum per manus impositionem eorum, qui receperunt in apostolis in 
die pasche, in remissionem peccatorum, in futuro autem illum ad gloriam et 
felicitatem secundum munerum suorum plenitudinem virtutemque speramus.
   At preteriti testamenti opera litterales nobis historie viva voce commendant, 
nimirum ut radix nostre fidei solido fundamento consistat; gesta vero novi
testamenti adhuc futura erant, quando Christus venit in mundum, et quia historice 
necdum scribi poterant, in libro apocalipsis verbis sunt propheticis coartata, 
ut disceret iuvenilis etas volando sibi cum hirundine escam accipere spiritualem 
et iamiam verba historica sapientia carnem, acsi morticinum, confutare. 
Sane in futuro non solum verba historica, et que terram sapere videntur, deficient, 
verum etiam et verba mistica, que per figuras et enigmata prudentibus
ingeruntur, cessabunt, quia non iam per figuras aliquas, sed in spiritu dei nostri
faciem videbimus conditoris, similes eidem effecti, dicente Iohanne: Scimus 
quia, cum apparuerit, similes ei erimus, quia videbimus eum sicuti est.
   Verum hec idcirco dicimus, ut libri apocalipsis materiam intimare possimus 
et, que sit intentio operis, enodare. Facile enim est deo postulantibus que petuntur 
impendere, dummodo cause fides precedat. Nisi enim in loco aliquo esse 
existimetur thesaurus, mens refugit fodere et cassis hinc laboribus fatigari.
    [2.] Nunc igitur considerare est cursum preteritorum temporum, quibus 
veteris testamenti opera sacro sunt signata volumine, ut huius quoque etatis 
sexte, que totam in se continet novi plenitudinem testamenti, distincte intelligere 
valeamus et, qualiter singulis apocalipsis partibus tempora deputentur propria, 
primo quidem simpliciter promere, deinde auctore Christo auctoritatibus 
idoneis comprobare.
   Solempne est in ecclesia sex esse tantummodo mundi etates, secundum 
quod sex diebus cuncta sua opera fecit deus. Nam septima non in opere est, sed 
data est quiescentibus animabus. Nunc igitur in opere sex sunt mundi etates, 

p. 30

quarum quinque ad testamentum vetus, sexta ad novum pertinet testamentum. 
Nos enim sumus, ut ait apostolus, in quos fines seculorum devenerunt. Prima 
itaque etas, ab Adam inchoata, in Noe iusti tempore terminatur, secunda in 
Abraham, tertia in David, quarta in transmigratione Babilonis, quinta in sacratissimi 
mundi salvatoris adventu, sexta ab eodem incepta. Hoc a principio nesciebatur, 
quando hoc deus cunctipotens disponebat, sed inchoata sexta etate 
notum est, postquam Christus resurrexit a mortuis, quando et aperuit discipulis 
sensum, ut intelligerent scripturas. Verum hoc de preteritis. Nam que futura 
erant in testamento novo, intus consistebant in nucleo, sciri et discuti necdum 
poterant, nisi modo in spiritu prophetie.
   Sed et futurum non erat, quod ipsi iam cernimus, ut aliquis post apostolos 
et evangelistas mitteretur propheta, qui historias ecclesiasticas, quasi designaturas 
aliquid, ut olim in veteri fiebat, colligeret, ne liber ad contemplandum 
populus, ut olim Iudeorum, manere cogeretur sub pedagogo. Ubi enim prophetie 
spiritus loquitur, speculator scripturarum comprimitur, et presumere iam 
quicquam, veluti potestate quadam obumbratus, pallescit. Inde est illud, quod 
de sanctis animalibus dicitur: Cum autem fieret vox super firmamentum, quod
imminebat capiti eorum, stabant et submittebant alas suas. Quando enim ad
contemplanda secreta penetramus misteria, ac si quibusdam pennis ad celi altiora 
levamur, sed mox, ubi vox super firmamentum insonat, alas deponimus, 
quia necesse est, ut homo, quantacunque plenus sit gratia, sileat, ubi spiritus 
ipse loquitur, et vocem suam comprimat. Licet ergo sancta animalia pennas 
habeant ad contemplandum, quibus ea, que infra firmamentum sunt posita, hoc 
est infra sacrarum scripturarum volumen, intelligere possint, cum tamen vox fit 
super firmamentum, alas submittunt, quia, si quando prophetie spiritus aliquid 
per prophetas loquitur, quod in sacris codicibus non habetur, mox a sua contemplatione 
quiescunt, et, ut honor detur spiritui sancto, a sua mox libertate succumbunt. 
Verum hoc in testamento novo raro contingit rariusque recipitur, ut et 
liberum sit nobis contemplando proficere et falsorum prophetarum nenias devitare 
possimus.
   Huius itaque rei gratia ille debuit generalem prophetiam ad noscenda exercitia 
huius temporis scribere, quem mundus pene totus Christi esse dilectum et 
celestis aule camerarium agnovit, ut sciret christianorum ecclesia prophanas 
novitates escludere et peregrinas prophetias, que huic essent contrarie, devitare. 
Minetur qui vult mundi finem infra anni imminere circulum, ut timore infructuoso 

p. 32

corda titubantia frangat; promittat annorum milia, ut liceat voluptatibus 
inherere. Tu datam tibi formam et mensuram scripturarum custodias, pie intelligendo 
quod is, qui clavem gerit, enucleat, humiliter deferendo hiis, quibus 
denegatur accessus. Spiritum non extinguas, sed liceat probare, si ex deo est. 
Scriptum est enim in libro Danielis prophete: Vade Daniel, quia clausi sunt 
signatique sermones usque ad tempus prefinitum. Pertransibunt enim plurimi, 
et multiplex erit scientia. Qui igitur hec dixit, spiritum extinguendum prohibuit. 
At qui ait: Nolite credere omni spiritui, sed temptate spiritus, si ex deo 
sunt, cautelam procul dubio in discretione adhibuit.
   Ut autem coniecturas apocriphas confutare possimus et huius libri profunda 
domino largiente rimari, illud ante omnia considerare est, quod sicut temporum 
universitas sex magnis continuatur etatibus, ita etas sexta, que presens est, sex 
determinatur, si dici potest, etatulis. Et sicut universale veterum scripturarum 
volumen septem involvebatur signaculis, ita liber iste septem elucescit apertionibus, 
circa que utriusque testamenti notitia consistit; que ut fidem inquirentibus 
facerem, iam dudum in figuras converti. Septem utique tempora a Iacob patriarcha 
usque ad Christum distincta novis preliis ostenduntur, in quibus testamenti 
veteris scriptura collecta est, et septem pari modo a Christi adventu usque ad 
mundi finem iamiam de rerum fine et libri huius revelatione colligimus. Sicut 
enim, que in quinque etatibus gesta sunt, non nisi in fine etatis quinte, aperiente 
Christo domino, quod essent spiritualia, claruerunt, ita que liber apocalipsis de 
temporibus ecclesiasticis continebat, in fine apertionis quinte rationabiliter aperiri 
donantur.
   Ceterum quod de septem temporibus diximus, que a Iacob patriarcha inchoata 
sunt, altero colligitur intellectu, ut duo miro quodam modo testimonia 
et diversis proferantur exitibus et in uno conveniant intellectu. Quod michi 
quidem promere laboriosum est, sed utinam non magis auditori obscurum. Quocirca 
onerosum non sit, si moram in fundamento patiamur, ne - si non patiamur 
- domus superposita ruat.
    [3.] Si ad nucis dulcedinem pervenire volumus, primo necesse est, ut exterior 
amoveatur cortex, secundo testa, et ita tertio loco perveniatur ad nucleum. 
Sic et misterium, de quo nunc agimus, duplici miro modo ac si lane linique 

p. 34

tegitur indumento. Tertio vero loco manet ut vivens caro, quod queritur. Amovenda 
est ergo tunica, ut appareat linea, amovenda est linea, ut appareat caro. 
Aperiatur monumentum, ut appareant linteamina Christi; discutiantur linteamina, 
ut inde vivus exeat Christus. Aperitur utique monumentum, cum generale 
hoc misterium, quod totum intra continetur, aperitur. Discutiuntur linteamina, 
cum ad secundum genus misterii, quod in signaculis continetur, venitur. Christus 
autem, qui veritas est, spiritualem intelligentiam designat.
    [a.] De prima igitur generali serie temporum primo videndum est, que in 
quinque et septem partibus distinctionem admittit, hoc est in etatibus quinque, 
ab Adam scilicet usque ad Christum, et in septem etatulis, que de sexte etatis 
partibus colliguntur. Magnum est hoc misterium, et fidele ac veridicum sacramentum. 
Fodiamus hic in altum, ut solidum suscipiat fundamentum. Licet enim 
quinque etates ab Adam usque ad Christum preterisse non sit dubium, licet 
etatem sextam fore etatulis partiendam et ex libri huius serie comprobetur - ne 
tamen alicui minus credulo minus satisfacere in hac parte possimus, opere pretium 
credimus aliunde testes proferre, et que sibi satis per se evidentissima 
operum testimonia perhibent, aliis quoque veridicis testimoniis probabiliter 
communire.
   Duodecim fuisse tribus, que sibi Chananeorum terram iubente domino diviserunt, 
omnibus catholicis clarum est. Harum quinque tribus, que esse videbantur 
maiores, hereditatem primitus acceperunt. Novissime tribus septem sorte 
sibi terram distribuunt. Fuerunt autem tribus quinque Ruben et Gad et Manasses, 
Effraim simul et Iudas. Quinque ergo iste tribus quinque etates seculi designant, 
septem vero que novissime hereditates accipiunt, septem portiones 
huius sexte etatis, que in finibus seculorum suas nunc hereditant mansiones. 
Querat diligenter et scrupolose vir providus, cur due tribus et dimidia ad orientis 
plagam ultra Iordanis ripam fluminis, cur due et dimidia ex hac parte tante 
providentie arte distincte sunt pariter et partite? Magnum et evidens ammiretur 
misterium, in nichilo ab eodem dissimile! Recte utique et evidenter due tribus 
et dimidia ad orientis partem fluminis secernuntur, quia due etates et dimidia 
ab Adam usque ad Moysen sine lege fuerunt, due vero et dimidia sub lege a 
Moyse usque ad Christum. Hoc quoque modo tribus septem, que fidelium significant 
multitudinem secundum septiformis gratie numerum, hereditatem 
novissime acceperunt.
   Concordat huic antiquo novum ecclesiarum misterium, quandoquidem 
principales ecclesias quinque fore cognovimus, Romanam videlicet et Constantinopolitanam, 
Alexandrinam, Antiochenam et Ierosolimitanam, de quibus per 

p. 36

prophetam dicitur: Erunt quinque civitates in terra Egipti loquentes lingua Chanaan; 
civitas solis vocabitur una. Concordat itaque tribus Ruben cum Ierosolimitana 
ecclesia, quia utraque primogenita perdidit - Ruben, quia thorum patris 
fedavit, ista, quia fedo verbi semine iudaizare nitebatur fideles, qui credebant 
ex gentibus. Gad secunda post Ruben hereditatem accepit; secunda post Ierosolimitanam 
Antiochena est fundata ecclesia. Manasses primogenitus Ioseph 
fuit, sed prelatus est ei frater suus iunior Effraim; Alexandrina ecclesia prescribebatur 
primo, sed nunc Constantinopolitana, que iunior erat illa, prescribitur. 
Tribus Iuda, tribus regalis, in qua fundatum noscitur templum, Romanam 
respicere comprobatur ecclesiam, cui regale prestitit deus sacerdotium. Hec 
enim civitas solis, hec ecclesia propria Christi. Septem vero tribus septem respiciunt 
Iohannis ecclesias, ut uni veritati utrummque fidem faciat testamentum.
   Hoc enim significant quinque principales ecclesie, quod principales tribus 
quinque; hoc septem tribus relique, quod ecclesie septem in Asia ab apostolis 
institute. Sive etenim in quinque tribubus, sive in ecclesiis quinque, quinque 
designantur etates seculi ab Adam usque ad Christum et usque ad extrema apostolorum 
tempora, quando finem in populo circumcisio accepit propter illud, 
quod scriptum est: Comedetis vetustissima veterum, et novis supervenientibus
vetera proicietis. Non enim mox inchoatis novis subito subtracta sunt vetera, 
sed tamdiu expectatum est, quousque nova plantatio convalesceret. Sane in 
septem tribubus et in septem ecclesiis septem novissimorum temporum designantur 
progenies, que sibi seriatim succedunt et a primo Christi adventu usque 
in finem per successionem pertranseunt, in quibus apocalipsis liber, prout superius 
diximus, expeditur. Quinque namque etates mundi habent historias suas, 
que opera olim gesta renuntiant. Huic vero etati sexte, ut diximus, datus est liber 
iste sic distinctus sive partitus, quomodo etas ista distincta patet esse operibus.
   Credimus autem ad huius rei assertionem sufficere posse duo sibi tam mire 
concordantia testimonia. Sed quia scriptum est: In ore duorum vel trium testium 
stat omne verbum, dabimus duce Christo et tertium. Cum semper dei filio sit 
idem posse quod velle, legitur tamen aliquando esurisse, aliquando sitim cum 
discipulis sustinuisse nec aliquando turbam legitur pavisse nisi bis, ea utique 
rationis gratia, qua nichil sapientia preter sapientiam facit, ut se in suis operibus 

p. 38

patris doceat esse sapientiam. Benedixit primo quinque panes, panes utique non 
frumenti, sed ordeaceos," deinde panes septem, qui nequaquam ordeacei, sed 
triticei fuisse creduntur. Et quid per panes quinque nisi quinque libri Moysi, 
vel potius historiarum libri, quos in quinque mundi etatibus ad aliquid designandum 
puerili Iudeorum populo spiritus divinus commisit? Quid vero per panes 
septem nisi liber iste, quem solum inter alios septiformis arte spiritus constat 
esse compositum?
   Benedixit ergo dominus quinque panibus extremo articulo etatis quinte, 
cum necdum liber iste esset compositus. Benedicuntur et nunc septem panes in 
extrema quinti apertione sigilli, ne turba, que eum iam triduo sustinuit, deficiat 
in via non habens, quid manducet, quasi iam consumptis fragmentis, que de 
pane ordeaceo sumpta sunt - non quod expositio ipsa ad legendum deficiat, sed 
quia novas quodammodo epulas animus delicatus requirit, et quamvis multis 
repletus ferculis, adhuc tamen esurit quod nescit, iuxta illud viri sapientis: Non 
saturatur oculus visu nec auris auditu. Sicut enim saginata multis ferculis caro 
esurire non desinit, ita nec anima plurimis imbuta scripturis. Nam et licet fortis 
sit homo et pinguis, nisi tamen quod manducet habeat, deficit et viribus attenuatus 
lascessit. Ita et mens hominis, etsi multa sciat, plura esurit, et in illis, 
que de novo addiscit, magis quam ex illis, que in mentis stomacho gerit, reficitur. 
Triduum vero quid significet, in opere concordie melius leviusque ostenditur. 
Hii sunt enim illi tres dies, post quos Iesus Christus a matre reperitur in 
templo, hii sunt illi tres anni, post quos abiectus Absalon a Dauid revocatur.
   Sed ponamus ista, si placet, in nucis corticem, ut aliquid ostendamus de 
testa, quatinus loco tertio cibi proferamus pinguedinem.
   [b.] A Moyse usque ad Iohannem baptistam septem tribulationes consummate 
leguntur iuxta illud, quod scriptum est: Percutiam vos septies propter 
peccata vestra. Sed notandum, quod due tribulationes novissime pro una accipiende 
sunt eo, quod in sexto loco duplex colligendus sit fructus. Quod recte 
in pentateuco Moysi designatum est, ubi quidem per id, quod ab illo populo 
corporaliter gestum est, aliquid ostenditur, quod esset in spiritu faciendum. 
Precepit namque Moyses filiis Israel ascendentibus de terra Egipti, ut manne 

p. 40

sibi celitus misse singula gomor diebus quinque colligerent, sola vero sexta feria 
colligerent duplum, alterum quidem gomor pro die eodem, alterum pro sabbato, 
in quo tunc operari non esset licitum, hoc quoque modo diebus sex septem 
gomor manne colligerent. Manna illud lapsum celitus divinam designabat scripturam, 
que in sex certis temporibus de gestis illius populi collecta est, ut mentes 
spiritualium tempore oportuno reficeret. Tempus enim colligendi et tempus comedendi 
est. Alii collegerunt et nos in eorum opera indigni et immeriti introivimus.
   In quinque sane diebus, quibus quinque manne gomor colliguntur, quinque 
designantur tempora, in quibus sigilla quinque aperiuntur. Manna vero verba 
significat spiritualia, que de celo descendunt. Porro sexta feria duo colliguntur 
gomor, quia in sexti apertione signaculi duo simul misteria consummantur, idest 
in sexti sigilli apertione sextum et septimum sigillum aperiuntur, sextum tamen 
prius quam septimum. Bene autem preceptum est, ut singula gomor singulis 
comederentur diebus, ne remaneret ex eis quicquam usque mane, quia scripture 
ille, que opera domini in temporibus peragenda designant, procul dubio in 
temporibus singulis altere post alteras consummantur. Quod vero manna illud 
computruit, quod usque mane servatum est, quid aliud significare credendum 
est, nisi quia omnis scriptura in consummatione perficitur, et quia significat 
fieri, quod factum est, ad iudicium, non ad iustitiam illi, qui ultra sibi datum 
signum expectat? Quasi enim in Iudeorum cordibus manna illud computruit, 
quod Christum annuntiabat futurum, et ex eo vermes ad eorum iudicium et 
dampnationem procedunt, iuxta illud quod dominus ait: Sermo, quem locutus 
sum vobis, ipse vos iudicabit in novissimo die. Sermo namque dei aut manne 
cibus est hiis qui credunt, fidelibus, aut vermis hiis qui non credunt, et dampnationis 
pena. Ecce autem qualibet scripta sunt de hiis, que in presenti tempore 
consummanda speramus. Que omnia, si creduntur, manna sunt et poculum salutis; 
si autem in futurum reservantur, putrescit, et exinde non credentibus quasi 
quidam vermes ad iudicium et ruinam consurgent.
   Septem vero sunt generalia prelia, que sub lege consummata leguntur, secundum 
illud, quod scriptum est: In sex tribulationibus liberabit te, et in septima 
non tanget te malum. Sex tribulationes describit, quia due pro una recipiuntur. 
Septem itaque describuntur certamina, sed tamen sex aliquando describuntur, 
quia videlicet electorum ecclesia in sex tribulationibus instituitur, probatur, purgatur, 
liberatur et in septima iam malo non tangitur, quia ab omnibus laboribus 
requiescit. Septem vero certamina que sint, de serie historiarum colligitur: 

p. 42

primum Egiptiorum, secundum Cananeorum, tertium Syrorum, quartum Assyriorum, 
quintum Caldeorum, sextum contra Babilonem Medorum et contra filios 
Israel, residuum quod quarto tempore occubuisse videbatur Assyriorum. 
Septimum certamen Grecorum fuit, cum videlicet Antiochus rex urbem sanctam 
contaminavit et templum, et qui evadere potuerunt, ad abdita montium se 
transtulerunt.
    [c.] Hec igitur sunt signacula septem, quibus liber erat signatus, quia, quid 
ista significaverint, nesciebatur, quousque Christus ea aperiret. Aperit hec Christus, 
quando opera, que in illis designata sunt, perficit. Nam si queris, quid 
typice Egyptii designaverint, invenimus novos Egiptios illis deteriores, qui et 
Christum dominum persecuti sunt et apostolos et in carnis operibus fideles 
possidebant captivos, prohibentes eos gratie libertatem ingerere et ad gentium 
populum predicando transire. Primum itaque ecclesie prelium cum Iudeis est 
habitum veluti cum novis Egiptiis, in quo scilicet prelio primum sigillum apertum 
est.
   Ecce iam patet nucleus, quem testa celabat; vivens apparet veritas, quam 
in sepulcro linteamina palliabant. Qui credit hoc ita esse, sufficiat me breviter 
tetigisse. Qui autem fidem sibi plenius fieri deposcit, expectet integritatem operis, 
ut sciat, quid iudicet et quid condempnet. Cuncta esse deo possibile nemo 
dubitat et tamen multi putant non posse fieri, quod possibile esse sciunt.
   Sed ad reliqua transeamus signacula ostendentes, non exponentes, qualiter 
a Christo domino per tempora propria sunt aperta. Secundum signaculum bella 
Chananeorum continet, pro quibus in ecclesia conflictus datus est paganorum. 
Apertum ergo est secundum sigillum paganorum temporibus. Tertio sigillo prelia 
continentur Syrorum et aliarum gentium, pro quibus in ecclesia Persarum et 
Gothorum et Vandalorum et Longobardorum orta sunt. Quartum vero sigillum 
continet bella Assiriorum, pro quibus contra ecclesiam Sarraceni, gens pestilens, 
sunt exorti, qui talia operati sunt in christiano populo qualia illi in populo 
Israel. Secuti sunt Caldei sub signaculo quinto, pro quibus novi Caldei et Babilon 
nova spiritualem Ierusalem persequuntur. Signaculum igitur quintum in 
quinto certamine aperitur. Sextum autem signaculum percussionem Babilonis 
continet et iteratam Assiriorum persecutionem, quam liber continet qui vocatur 
Judith, pro quibus sexto ecclesie tempore similia fore complenda sexta pars libri 
manifeste demonstrat. Secuta est sub eodem signaculo Antiochi seva tempestas; 
sequetur in ecclesia tribulatio Antichristi, que omnibus preliis dabit finem. Septimum 
signaculum finem legi imponit, septima apertio cuncta docet esse completa. 
Sub illo Iohannes baptista missus est, de quo dicitur: Lex et prophete 

p. 44

usque ad Iohannem baptistam; sub ista predicabit Helyas, de quo dicitur: 
Helyas cum venerit, ipse restituet omnia. Et propheta: Ecce mittam vobis 
Helyam, antequam veniat dies domini magnus.
   Octavo vero loco, in quo primum aperitur sigillum, tempus resurrectionis 
dominice accipiendum est, in quo super centum et viginti fideles spiritus sanctus 
datus est et sanctam illam ecclesiam donis celestibus decoravit, typum profecto 
gerens superne Ierusalem, de qua in fine huius libri parte septima loco octavo 
plenius agitur.

[II]

   [1a.] Locuturi aliquid de libro apocalipsis ante omnia nobis cernere est, 
quod liber iste titulo, salutatione, prefatione munitur, deinde septem partibus 
distinctus et temporibus terminatur. Titulus vero est, quicquid salutationi prescribitur; 
prefatio est, quod eidem subscribitur usque ad illum locum, in quo 
dicitur: Et angelo Ephesi ecclesie scribe. Quamvis non solum in hac parte 
prima, verum etiam in singulis septem partibus similitudo prefationis videatur 
precedere, que primo quidem ut in stagno colligitur, deinde ac si in flumine 
derivatur.
   Pars igitur prima de septem tractat ecclesiis, secunda de signaculis septem, 
tertia de septem angelis tubis canentibus, quarta de muliere amicta sole et de 
partu eius, quinta de septem angelis de templo tabernaculi egressis habentibus 
septem phialas plenas iracundie dei effundendas super terram, sexta de ruina 
Babilonis, de prelio Christi et bestie et qui cum ipsa erunt pseudoprophete, 
postremo de absolutione diaboli, qui seducturus est gentes. Que scilicet sexta 
pars, ut premissum est, in duas dividitur et pro duabus accipienda est. Septima 
vero pars de iudicio agit et de gloria civitatis superne.
    [b.] Significata sunt hec omnia in octo illis diebus, quos prima ac secunda 
ostensione sua, postquam resurrexit a mortuis, unigenitus dei filius consecravit. 
Quorum configuratio talis est. Primo resurrectionis diei pars prima congruit, 

p. 46

secundo secunda, tertio tertia, quarto quarta, quinto quinta, sexto sexta. Dies 
vero septimus vacat, nec ei pars ulla libri ascribitur, quia nimirum pars septima 
octavo est ascribenda diei.
   [c.] Prima itaque parte de curis pastoralibus agitur in typo stellarum vel 
angelorum septem; secunda de conflictibus martirum in misterio signaculorum 
septem; tertia de doctorum conflictibus in typo angelorum tubis canentium; 
quarta de conflictu heremitarum et virginum in typo mulieris amicte sole et 
eorum, qui sunt de genere eius; quinta de spiritualium zelo virorum, quibus est 
contra mundi scelera, que oculis suis cernunt, conflictus. Sexta contra Babilonem, 
hoc est contra mundi scelera, sententia incutitur peremptoria, deinde contra 
gentes plurimas, que contra Christi nomen insurgent, novissime autem contra 
filium perditionis et gentes, quas adducet in prelium. Sicque consummato seculo 
celestis regni gloria in figura pretiose civitatis describitur.
   [2.] Quinque autem sunt turme, que spiritualiter in hoc libro notantur, apostolorum, 
martirum, confessorum et virginum, deinde universalis ecclesie clericorum 
vel monachorum, omniumque pie viventium in fidei unitate. Contra 
hos diabolus suas misit catervas, Iudeorum, paganorum, Arrianorum et Arabum, 
et postremo universalem disperate multitudinis turbam.
   Quatuor speciales turmas quatuor significant animalia: leo, vitulus, homo, 
aquila; leo scilicet pastorum ordinem, vitulus martirum, homo doctorum, aquila 
contemplantium. Iste sunt quatuor spirituales regis austri cohortes, contra 
quas rex aquilonis bestias nimis sevas direxit, leenam scilicet, ursum et pardum 
et aliam, cuius effigiem Daniel non expressit. Significant enim illa persecutorum 
genera, que supra memorata sunt, Iudeorum scilicet et paganorum, Arrianorum 
et Arabum. Quinto loco sedes ponitur, hoc est generalis ecclesia, de 
qua viri spirituales accensi zelo egrediuntur, ut secundum Babilonis scelera suas 
plagas effundant. Quinto igitur prelio conflictus ecclesie terminatur. Quod autem 
sequitur in sexto sigillo, quasi alterius seculi novitatem videre est.
   Primum itaque tempus apostolorum fuit, secundum martirum, tertium doctorum, 
quartum heremitarum et virginum, quintum generalis ecclesie. Sane sextum 
tempus ad iniquorum reservatur iudicium, in quo tamen Israeliticus populus 

p. 48

convertetur ad fidem, mediante aliqua pace inter duas novissimas tribulationes, 
in quibus sexti sigilli duplicatur apertio. Sicut enim quondam, Babilone percussa, 
edificata est Ierusalem vetus in angustia temporis, nec longe post secuta 
est Antiochi seva pernicies, ita et nunc simile aliquid tempore sexto fiet.
   Tempora igitur apostolorum et martyrum usque ad Constantinum Augustum; 
tempus doctorum et vitam ducentium solitariam usque ad Karolum famosissimum 
principem; tempus monachorum et clericorum ab eodem principe 
usque nunc. Tempus tribulationis magne ecce appropinquat omnimodo. Cum 
dicetur pax et securitas, quasi turbo consurget. Sex igitur etatibus mundi comprehenditur 
temporalitas; sexta etas mundi sex comprehenditur pari sensu 
temporibus.
   [3.] Sed hinc oriuntur questiones due non superstitiose nec steriles. Si, 
inquit aliquis, propria tempora sint partibus singulis distincta, quomodo unaqueque 
quinque partium septem distinguitur distinctionibus? Et si propria tempora 
pastorum, propria martirum, propria doctorum sunt et virginum, pariterque 
generalis ecclesie, quomodo in tempore primo, quod pastorum dicitur esse proprium, 
martyres et doctores et contemplatores et communem vitam ducentes 
fuerunt?
   Ad quod respondetur. Si sic distincte singuli ordines per singulas mitterentur 
etates, ut nullam aliarum communionem reciperent, nec liber ita esset intellectu 
difficilis, nec temporum mutatio ad diiudicandum confusa. At quia aliud 
est in hoc libro, quod agitur secundum species, aliud quod transit ad genus, et 
aliud est in temporibus singulis, quod speciale requiritur, aliud quod communiter 
agitur, ea ipsa necessitate, qua ita est, cogimur discutere id quod est, ut nec 
in specie pretermittamus genus nec in genere species confundamus.
   Verbi gratia. Quatuor animalia nobis scriptura commendat, in quibus quatuor 
evangeliste et quatuor sanctorum ordines designati sunt: leo, vitulus, homo, 
aquila. Ecce habes specialia quatuor; nam nec leo vitulus est nec vitulus homo 
nec homo aquila. Et tamen cum hoc sit, invenitur unumquodque animal secundum 
Ezechielem habere quatuor facies, leonis scilicet et vituli, hominis et aquile. 
Quocirca et leo trium proprietatibus participare cognoscitur, hoc est vituli, 
hominis et aquile; vitulus leonis, hominis et aquile; homo leonis, vituli et aquile; 
et aquila leonis, vituli simul et hominis. Sicsic et tempus pastorum vel apostolorum 
habuit martyres, doctores et virgines; et tempus martyrum pastores, doctores 
et virgines; et tempus doctorum pastores, martyres et virgines; et tempus 
virginum pastores, martyres et doctores. Similiter et de quinto tempore intelli gendum

p. 50

est, quod ad «sedem» specialius pertinere prediximus, ubi et si de sexto 
adiungitur, nulla ob hoc additur difficultas.
   Nunc igitur ad ordinem redeamus. Primus ordo ecclesie pastorum est, primus, 
inquam, tempore et dignitate. Primus tempore, non quia statim inchoatus 
mox desiit, ut secundus inciperet, sed primus, quia primus incepit. Incepit autem 
a Christo et in Christo a Petro. Ipse enim post Christum omnium est princeps 
pastorum, cuius dignitatem ordinis esse primam non necesse est verbis probare, 
cum catholicus non sit habendus, qui contendat christianum hominem pontifici 
Romano non esse subiectum quanticunque sit generis vel virtutis.
   Quod si primus ordo pastorum est tum dignitate tum tempore, nequaquam 
voluntate simplici factum esse credatur, quod prima parte libri de pastoribus 
agitur, sed poscente iudicio rationis. Quia vero pastores pro se pastores non sunt, 
sed pro ecclesiis sibi commissis, iunguntur in hac parte pastoribus subiectorum 
plebes, hoc est ecclesie, in quibus universitas designatur fidelium, secundum 
quod superius, cum de septem tribubus mentio facta esset, digessimus.
   Quare autem septenario numero comprehenditur ordo pastorum? Ideo scilicet 
quia septem sunt tempora septem ordinibus propria et in hiis septem temporibus 
pastores esse non desierunt. Quod igitur tempus pastoribus proprium
dictum est, tempus primum, quod martyribus secundum, quod doctoribus tertium, 
quod virginibus quartum, quod monachis quintum. Porro in sexto loco 
conversi et coniugati accipiendi sunt, quorum tamen institutio ab ordine monachorum 
descendit. Primo itaque tempore fuerunt omnes ordines isti, ut ita dixerim, 
in domo pastorum, secundo in domo martyrum, tertio in domo doctorum, 
quarto in domo virginum, quinto in domo monachorum, sexto in domo conversorum 
et coniugatorum, qui duo sexto loco pene simul novissime claruerunt.
   Que cum ita se habeant, modo considerare libet, quid fuerit proprium unicuique 
et qualiter omnes per singulos communicant singulis. Proprium fuit apostolorum 
evacuare litteram, ut statuerent spiritum; proprium martyrum evacuare 
ydolatriam, ut statuerent culturam unius dei; proprium doctorum debellare hereses, 
ut Christi statuerent veritatem; proprium est contemplantium evacuare 
mundi luxuriam, ut gaudia comprehendant celorum; proprium est monachorum 

p. 52

vagos et inconstantes comprimere, ut virtutem unitatis custodiant. Isti sunt quinque 
precipui ordines, qui quinque libri partibus ascribuntur; ex quibus quinque 
partes celestis civitatis perficiuntur, quibus etiam conversorum ordo velut ad 
suburbana pertinens iungitur, coniugatorum ac si ad vicos, de quibus dicitur: 
Per omnes vicos eius cantabitur alleluia. Quia igitur singuli ordines singulis 
temporibus claruerunt, apte singula tempora singulis ordinibus ascribuntur. 
Quia vero unicuique tempori et cuilibet pugne omnes ordines insunt, recte singuli 
ordines commune aliquid cum omnibus habere probantur. Sed melius ista 
ostendemus, si ea ipsa, que dicimus, inferius repetamus.
    [4.] Primus ordo pastorum est, et ideo prima parte de pastoribus agitur. Quia 
vero idem ordo de temporibus ad tempora transiens omnium pressuris participat, 
unus ordo septem angelis comprehenditur, hoc est Ephesi ecclesie, Smirne, 
Pergami, Thyatire, Sardis, Philadelfie et Laodicie. In quibus, si subtiliter intueri 
sufficimus, invenimus primum angelum tempus respicere proprium, hoc est 
apostolorum, secundum tempus martyrum, tertium tempus doctorum, quartum 
tempus virginum, quintum tempus monachorum, sextum conversorum et coniugatorum. 
In quibus tamen ordinibus illud summopere notari oportet, quod apostoli 
instituerunt evangelistas et evangeliste doctores, doctores instituerunt contemplatores 
et contemplatores monachos et monachi conversos et a conversis 
ad coniugatos imitatio boni operis est diffusa. Ex qua re factum est, ut plerumque 
una fides ex duobus ordinibus unum faciat, secundum quod primos diaconos 
cum apostolis habitasse legimus, sed et nunc cum episcopis, sicut nunc 
conversos cum monachis sui ordinis commorari videmus.
   Quia vero secundus ordo martyrum est, recte secunda parte de martyribus 
agitur. Inchoatus est et ordo iste a Christo, quando pro nobis crucis toleravit 
supplicium, et in Christo a beato Stephano, qui primus Christo reddidit quod 
accepit. Inde est quod in secunda parte agnus cernitur quasi mortuus, Christus 
scilicet in cruce passus, qui venit et accepit de dextera sedentis librum, quando 
venit a morte et resurrexit a mortuis. Tunc enim aperuit tumulum, tunc aperuit 
discipulis suis sensum, ut intelligerent scripturas, tunc ceperunt aperiri signacula,

p. 54

que superius memorata sunt. Signacula namque septem, septem sunt misteria 
passionum, ita ut in sexto due simul passiones accipiantur, et designant 
passiones fidelium, que sex perficiuntur temporibus, eo scilicet ordine, quo 
supra digessimus. Harum vero passionum quatuor preterite sunt, prima per Iudeos, 
secunda per paganos, tertia per Arrianos, quarta per Sarracenos, quinta 
generalis, quam filii Babilonis perficiunt. Sexta et septima in sexti apertione 
sigilli perficiende sunt, ubi tamen septima non aperte exprimitur, sed tamen 
ex verbis infra scriptis perpenditur; in sexta vero libri parte manifeste patet. 
Completis ergo sex preliis colligitur martyrum summa, centum quadraginta 
quatuor milia ex omni tribu filiorum Israel, et post hec turba magna, quam 
dinumerare nemo poterit, et tunc solventur quatuor angeli, quibus datum est 
nocere terre et mari, sub eiusdem sexti apertione sigilli, et tunc post sigilli 
apertionem septimi veniet consummatio.
   Tertius ordo ecclesie doctorum est, inchoatus a Christo et in Christo ab 
apostolo Paulo, et idcirco tertia parte libri de doctoribus agitur, ordine quo supra. 
Contra primos predicatores Iudeorum consurrexerunt heretici, qui de secta Phariseorum 
crediderant et prolapsi pseudoapostoli facti sunt contra secundos 
Nicholaite, contra tertios Arriani, contra quartos Moamechite, contra quintos 
Paterini, contra sextos pseudoprophete, quorum adhuc vocabulum latet, et 
novissime Antichristus cum ministris suis. Septimus vero angelus cum tuba 
cecinerit, consummabitur misterium dei.
   Quartus ordo ecclesie heremitarum et virginum in utroque sexu, et idcirco 
quarta libri parte de virginibus agitur. Hic inchoatus est a virgine et filio eius. 
Datus est autem Iohannes loco Christi Marie in filium quia futurum erat, ut 
ordo virgineus in utroque sexu convalesceret. Habes ergo mulierem amictam 
sole, que ecclesiam significat virginum, inchoatam a Maria quoad feminas, a 
Christo et in Christo a Iohanne quoad filios virginis. Draco diabolus, septem 
capita eius habentia septem diademata septem sunt reges, de quibus in sexta 

p. 56

parte dicitur: Et reges septem sunt, decem vero cornua decem reges futuri 
sub eodem tempore regnaturi.
   Nota verbum et tempus. Angeli draconis persecutores martirum. Michael 
Petrus, et Michael in Petro, sicut diabolus in Herode. Ipse enim primum fuit 
caput draconis. Angeli Michaelis martyres sancti, de quibus dicitur: Ipsi vicerunt 
eum propter sanguinem agni et non dilexerunt animas suas usque ad mortem. 
Hoc prelium factum est post resurrectionem domini, consummatum est 
autem Constantini diebus. Mulier vero fugit in solitudinem a facie serpentis, 
ubi manet in tempus et tempora et dimidium temporis, quod nichil aliud quam 
totum tempus ecclesie distinctum per septenarium designat. Fecit autem draco
prelium cum reliquis de semine mulieris, hoc est cum heremitis et monachis, 
qui caste vivunt, sive cum fidelibus omnibus. Suscitavit namque de abysso 
bestiam quandam habentem capita septem et cornua decem. Que nimirum 
bestia, cum et ipsa septem tempora habeat, idcirco tamen in quarta parte revelatio 
huius bestie scribitur, quia eius maxima fortitudo quarto tempore claruit.
   Bestia ista est collectio infidelium, que more bestiali christianos persequitur. 
Bestiam istam in quatuor Daniel distinguit; prima quasi leena, secunda 
sicut ursus, tertia similis pardo, et habebat quatuor capita, quarta dissimilis erat 
ceteris. Septem itaque capita Daniel in quatuor bestiis assignat, que Iohannes 
assignavit in una. De leena vero et urso et pardo hoc modo facit mentionem 
Iohannes: Et bestia, quam vidi, similis erat pardo et pedes eius sicut ursi et os
eius sicut os leonis. Pro quarta vero Danielis bestia accipit Iohannes cornua 
decem. Tempus vero proprium huius bestie in ferocissima gente Sarracenorum 
posuit, et idcirco in quarta libri parte, quia hec ipsa est quarta Danielis bestia, 
et hec persecutio quarto tempore orta est, tempore scilicet heremitarum et virginum. 
Quod vero caput ipsum dicit mortuum esse et iterum vite redditum, 
manifestum est, quod prevalentibus Francis gentes barbare preliis contrite sunt 
et quasi iam omnino prostrate, plurimis eorum in servitutem christianorum redactis, 
et futurum est, ut bestia, que penitus interisse videbatur, in capite uno, 
hoc est in uno regno consurgat, que talia factura est, qualia verbis explicari vix 

p. 58

possint. Erit in adiutorium eius alia bestia que ascendet de terra et habebit duo 
cornua similia agni, que sectam pseudoprophetarum, prout Iohannes inferius 
ostendit, significat. Sicut enim Iamnes et Mambres faciebant signa coram Pharaone, 
et Symon magus coram Nerone, ita et isti facient coram bestia, que 
ascendet de abysso, hoc est de gentium natione, quod etiam apostolus bis uel 
ter commemorat.
   Postquam vero sanctus Iohannes bestie prime mentionem fecit, que quarto 
maxime tempore partem populi christiani absorbuit, necessitate compulsus 
ostendit ea, que bestia hec factura est tempore sexto, ab hiis, que de virginibus 
loqui cepit, digressionem faciens, ut se de hiis, que ad bestiam pertinent, continuatim 
expediret. Nunc autem redit ad ea, que pretermiserat, et numerum 
virginum colligit centum quadraginta quatuor milia, de quibus et dicit: Hii sunt, 
qui cum mulieribus non sunt coinquinati, virgines enim sunt. Numerus iste 
tantus est, quantus et numerus martyrum, qui de duodecim patriarchis est assumptus, 
ut tot in illa civitate sint virgines signati quot martyres, preter turbam 
maximam, quam dinumerare nemo poterat. De quibus sermo grandis et loco 
presenti ad discutiendum difficilis.
   Primo itaque loco prelium accipiendum est Christi, qui raptus est ad deum 
et ad thronum eius, secundo de Michaele et angelis eius, quod prelium 
denuntiat martyrum, tertio de persecutione diaboli, qua persecutus est ecclesiam 
tempore Arrianorum, qui doctrinam erroneam post mulierem ac si aquam fluminis 
misit. Ex cuius occasione persecutionis factum est, ut plurimi assumptis 
alis in solitudinem fugerent. Quod licet et aliis temporibus factum sit, precipue 
tamen quarto tempore claruit. Quinto loco introducitur angelus quidam, qui 
iudicium domini appropinquare denuntiat. Vidi, ait, alterum angelum volantem 
per medium celum, habentem evangelium eternum, ut evangelizaret sedentibus 
super terram et super omnem gentem et tribum et linguam et populum, dicens
magna voce: Timete dominum et date illi honorem, quia venit hora iudicii
eius. Deinde duo alii angeli sexto loco accipiendi sunt, de quibus dicitur: Et 

p. 60

alius angelus secutus est dicens: Cecidit, cecidit Babilon civitas illa magna, 
que a vino fornicationis sue potavit omnes gentes. Et tertius angelus secutus est 
dicens: Si quis adoraverit bestiam et imaginem eius etc. Deinde loco septimo 
sabbatum indicatur, cum dicitur: Et audivi vocem de celo dicentem michi: Scribe: 
Beati mortui, qui in domino moriuntur. Deinde agitur de fine seculi, quando 
consummabitur messis bonorum et vindemia malorum.
   Quintus ordo ecclesie est generalis communem vitam ducentium; qui videlicet 
ordo, quia partim in ecclesia partim in cenobiis agitur, templo simul et 
tabernaculo designatur. Templum utique designat ecclesiam propter soliditatem 
fidei, tabernaculum vitam cenobiticam eo, quod non habeant hic manentem 
hereditatem, sed futuram inquirunt. Superius vero dictum est, quod in conspectu 
throni sit quasi mare vitreum simile cristallo. Sedes dei ipsa est que et 
templum, ipsa que et tabernaculum. Unde et hic de mari vitreo mentio facta est, 
quod scilicet mare mixtum dicitur esse igne, quia mare eneum plenum aqua. 
In eneo namque mari vita activa, que decet predicatores, designatur, in vitreo 
vero vita speculativa, que propria est eorum, qui in claustris morantur. Qui ergo 
vicerunt bestiam et imaginem eius et numerum nominis eius, super mare istud 
consistunt, quia qui volunt esse perfecti, necesse est, ut contempnentes vitam 
carnis bestiam vincant, et fugientes peccata criminalia imaginem superent, et 
multitudinem vitiorum caventes numerum vincant. Numerus, inquit, hominis 
est et numerus eius est sexcenti sexaginta sex. Certitudinem huius numeri 
modo querere superstitiosum existimo, quia obscuritas in eo aliqua esse potest, 
que sciri non poterit nisi in tempore illo, in quo bestia regnabit. Sufficit nobis 
nunc scire, quod vitiorum turbam designet, quam illi qui possunt vincere, domini 
efficiuntur laudatores. Egrediuntur de templo tabernaculi septem angeli 
induti iaspide vel lapide mundo, quod est novo homine, qui secundum deum 
creatus est, et precincti circa mamillas zonis aureis, id est non tantum castitatem 
corporis habentes, que designatur in precinctione lumborum, verum 
etiam mentis, que designatur in precinctione mamillarum et pectoris. Isti sunt 

p. 62

illi viri spirituales, qui zelum pro dei nomine assumunt, qui cum magna mentis 
indignatione populi increpant delicta et quasi ignem zeli super plebem peccatricem 
effundunt iuxta illud, quod Ysaie dicitur: Obceca cor populi huius etc. 
Quinta itaque libri parte ira dei consummata designatur in populo, quia scriptum 
est: Per tres annos veni querens fructum in arbore hac, et non invenio. Succide 
ergo illam. Rogat colonus, et datur ei de indulgentia annus quartus. In quinto 
vero absque retractatione succiditur. Quantum ergo ad deum, tunc succiditur 
genus humanum, cum propter precedentia delicta et impenitens cor dimittit eos 
dominus in adinventionibus suis.
   Quatuor sunt Christi opera: nativitas, passio, resurrectio, ascensio. Dignitate 
vero prescribitur resurrectio. Resurrectio pertinet ad apostolicam fidem, 
passio ad martyrum patientiam, nativitas ad doctorum humilitatem, ascensio ad 
contemplantium spem. Quinto loco advenit ignis divinus super congregatos in 
unum et docuit eos omnem equitatem. Caritas enim plenitudo est mandatorum. 
Quinto ergo loco consummatur perfectio bonorum in igne caritatis dei, 
quinto loco consummatur ignis ire super malitia peccatorum. Accidit autem hoc 
iudicium per singula tempora, quia habet unumquodque tempus proportiones 
suas, sed precipue in hoc quinto tempore, in quo rei huius proprietas est.
   [5.] Sexta pars in messione deputata est seculi, et succisum in quinta parte 
nemus combustioni tunc traditur. Ostenditur enim in ea iudicium bestie, 
principaliter illorum hominum, qui principaliter persequuntur ecclesiam, generaliter 
vero ubicumque sunt propagata Babilonis genimina. Quis faciet istud? 
Bestia cum cornibus suis. Babilon est populus, qui dicitur christianus, sed non 
est, qui contaminat terram domini et polluit sancta. Suscitabit ergo dominus 
contra immunditiam populi gentem terribilem, que designatur in bestia, et veluti 
quidam operarii succident nemora multa ad facienda novalia, et purgabitur sentibus 
ager mundi. Incipient autem electi confortari in domino, sed bestia pugnabit 
adversus illos et cum illa pseudoprophete. Exurget autem dominus in iudicium 
et triumphabit de gentibus illis et erit pax. Edificabitur enim Ierusalem 
nova in angustia temporum. In novissimis autem diebus absolvetur diabolus, 
qui iamdudum alligatus est, et seducet gentes que sunt super quatuor 

p. 64

angulos terre, Gog et Magog, et adducet illas contra ecclesiam; veniet autem 
ignis de celo et consumet illos. Erit autem istud in sexte apertionis fine, et 
tunc erit sabbatum, deinde resurrectio ad iudicium, et tunc revelabitur gloria 
civitatis superne. Ad quam nos perducat dominus, qui vivit et regnat per 
omnia secula seculorum.
   Amen.