Petri de Vinea

Epistolarum

Libri VI

Petri de Vineis, judicis aulici et cancellarii Friderici II. imp., epistolarum, quibus res gestae ejusdem Imperatoris aliaque multa ad historiam ac jurisprudentiam spectantia continentur, libri VI, cur. Joh. Rudolphus Iselius, Basileae, sumptibus Joh. Christ, 1740

Transcr. Fulvio Delle Donne

Tomus I

p. 73

Epistolarum Petri de Vineis

Liber I.

Cap. I.

Querimonia Friderici imperatoris, 
super depositione sua, contra papam, 
et dominos cardinales.

Collegerunt pontifices et pharisei 
consilium in unum, adversus 
principem, et Romanorum Imperatorem. 
Quid facimus, inquiunt, 
quia hic homo de hostibus 
sic triumphat, si sic ipsum dimittimus, 
omnem sibi subjiciet gloriam Lombardorum, 
et more Caesareo veniens non tardabit, 
ut posse nobis et locum auferat, et destruat 
gentem nostram. Vineam autem Domini 
Sabaoth, aliis locabit agricolis, et nos 
absque judicio judicabit, et male perdet. 
Obstemus ergo principiis, ne forte scintilla 
tenuis in flammam transeat destructivam. 
Et morbus quidem incipiens fistulare, 
non abscissus usque quo perveniat in medullas. 
Saepe enim vix sumus ignis extinguitur, 

p. 74

et morbo cronico salubris sero 
parabitur medicina. Nullus igitur hujusmodi 
sermones Principis attendentes, percutiamus 
acriter, aiebant, lingua, nec sagitta 
nostra plus lateat, sed procedat: sic procedat, 
ut feriat: sic ferit, quod laedat: sic laedatur, 
quod iaceat: sic prosternatur, ut 
amplius non resurgat, et tunc clare videbitur, 
si sua somnia prosint illi. 
Super cathedra Mosi sedentes, hoc tempore 
pharisaei, sic moti sunt contra 
Romanum principem oberrantes, quod actores 
malitiae facti simul et judices, aperte judicium 
subverterunt. Tandem illos sui cordis 
malitia sic intus et extra penitus obcoecavit, 
quod una prorsus errante clavium potestate 
insontem et justum Principem ligaverunt. 
Sed audite mirabilem tam gloriosi 
Principis ligaturam. Iste Pater patrum, qui 
dicitur Servus servorum Dei, omni prorsus 
exclusa justitia, factus est aspis surda, non 
admittens Romani principis allegata: et velut 
lapis qui de funda iacitur, sic emisit subito verbum 
malum, ac velut omnino respuens 
in perturbatum consilium. Quod scripsi 
scripsi, vociferans, respuit viam pacis. Sed 

p. 75

qui Christi vicarius diceris et Petri successor, 
etiam humilis piscatoris, cur accensus 
furore, refugis id pro quo rex omnium induit 
formam servi; dic rogo, quid resurgens 
a mortuis dixit primo discipulis, ille Magister 
omnium magistrorum? Non, inquit, arma 
et scutum sumite, nec sagittam vel gladium, 
sed pax vobis. At quid gloriaris in malitia, 
qui solus in orbe diteris fraude et dolo? 
Quid aliud nisi pacem hymnus dicit angelicus, 
et tertius agnus Dei: vel quid ille mirabilis 
Regis aeterni filius, corporali praesentia discessurus, 
tunc reliquit discipulis, cum rediit unde 
venit. Certe pax et dilectio sunt principaliter 
illa duo, quae teneri voluit post discessum. 
Ergo, si Christi vicarium, et Petri 
te asseris successorem, a Christi prorsus et Petri 
tramite non discedas. Sed actus concordent 
actibus, et Campanus inhaereat Galilaeo. 
Istud autem satis, et merito turbat Christi fidelium 
puritatem, quod Petrus relictis omnibus 
et rete, sequi, Christo vocante, voluit 
viam vitae: qui tanquam omnia possidens, 
et nil habens, a thesaurum coelestis patriae 
semper ardentius aspirabat. Tu vero nihil prorsus 
habens, omnia autem possidens, 
quaeris semper quid devores et diglutias, 
nec sedare potest aliquando totus mundus tui 
ventris ingluviem, quia tibi non 

p. 76

sufficit orbis terrae. Petrus autem Apostolus, 
ut legitur, ad portam veniens Speciosam: 
Nec argentum nec aurum habeo, dixit claudo. 
Tu vero si forsan incipit acervus pecuniae quem 
adoras minui, statim cum claudo claudicas, 
quaerens anxie quae sunt mundi. Sed qui, 
Christo iubente, praedicas tanquam pastor ecclesiae 
paupertatem, cur refugis quod 
hortaris, quaerens semper, ut cumules 
aurum auro? In hoc ergo, non restat 
aliud, si non dormis, nisi ut summi pontificis 
prorsus praedicatio contemnatur. De 
coelo namque, si bene recolis, descendit linteum 
super Petrum, cui surge, macta et comede, 
dictum est, dum oraret: qui tamen immunda 
noluit manducare, dura quamvis esset 
esurie stimulatus. Tu vero ad hoc vivis, ut 
comedas, in cujus vasis et ciphis aureis scriptum 
est: Bibo bibis. Cujus verbi praeteritum 
sic frequenter in mensa repetis, et post cibum, 
quod quasi raptus usque ad tertium coelum, 
Hebraice, Graece loqueris, et Latine. Postquam 
autem impleta fuerit vino ventris ingluvies, 
et stomachus usque ad summum 
ejus, tunc super pennis ventorum aestimas te 
sedere. Tunc tibi Romanorum subest 
Imperium: tunc adferunt tibi munera reges 
terrae: tunc vinum mirabiles facit exercitus: 
tunc tibi serviunt omnes Gentium nationes. 

p. 77

Ploret igitur mater Ecclesia, quod pastor 
gregis Dominci, factus est lupus rapax. Crassum 
quidem de grege comedens confractum 
non alligat, et dissolutum ad propria non reducit, 
sed velut amator schismatis, caput et author 
scandali, pater doli, contra iura Romani 
principis et honorem tuetur haereticos, Dei 
quidem et omnium Christi fidelium inimicos, 
omnium prorsus altissimi timore postposito, 
et hominum verecundia retroiecta. 
Sed ut possit hic melius sui cordis malitiam 
occultare, praedictos crucis hostes et fidei, 
fovet et protegit sub quadam specie 
pietatis, adserens se Lombardis, ad hoc tantum 
ferre subsidium in hac parte, ne Caesar illos 
caedat, aut judicet plusquam requirit series sui 
iuris. Sed dolosae vulpis astutia, nunquam in 
hoc falles ingenium venatoris. At 
qui regis Israel, intende singularis Dominici gregis 
pastor. Dic rogo, quid est hoc, quod curabat, 
ut legitur, infirmos a morbis validis, 
umbra Petri? Tu vero, tanquam vir sanguinum, 
ad hoc solum invigilas, ut facta strage 
viventium sanguis innoxius effundatur, et de te 
sacerdos male, optime dici potest. Qui 
tuo tempore Deo displicere proponis, et per 
excellentiam tuam iracundiae turpis es 
imitator, dicens: Guerram veni mittere in 
terram, et quid aliud volo, nisi, ut inter 

p. 78

se homines praelientur? Non enim est hoc 
Romani pontificis, cui Pasce dictum est oves 
Meas, ut illas quidem mortifices, quarum pastor 
et caput diceris, dux etiam et servator. 
Istud quidem consideres, ut nec voluntas 
vel furor opprimat jus et verum, quod ille 
rex terrestrium et coelorum, in terris diutius 
conversando, nil prorsus habere voluit 
cum terrenis, sed docendo discipulos: 
Beatos pauperes spiritu tunc vocavit. Tu vero 
tantum in terris habens proprium et 
commune terrenis, in terris terrea thesaurizas. 
Sed, proh dolor, thesauros Ecclesiae raro 
vel nunquam in usus erogas egenorum. Sed 
ut testatur Anagnia, mandasti statim domum 
fieri mirabilem, sicut regia solis erat, 
oblitus prorsus Petri inopiae qui dudum non 
habuit, nisi rete: et quod pejus est, etiam illa 
nostra Hierusalem, in qua Christus effuso sanguine 
pati voluit et occidi, iacet ancilla 
canibus, et tributaria Saracenis. Et tu Christi 
vicarius in hoc dormis, nec curas, quod nostra 
dolet haereditas ad alios devoluta. Sedet 
enim deserta civitas, olim plena populo, 
et gentibus speciosa, Romani quidem antistitis 
omni prorsus solatio destituta, fundens 
rivos amaritudinis, quae lac et mel olim fundere 
consuevit. Vox cujus vox turturis, 
quae pro cantu dat gemitum, viduata plorat anxie, 

p. 79

velut Rachel filios suos, quos in templo 
sancto suo non vidit Sabbatha venerari, 
assidue Regem regum Romanum expectans 
principem, captivitatis suae 
fiduciam, et sui exterminii redemptorem. Sed 
tu hostis Herodes impie, illuc ire times, lapis 
offensionis et petra scandali, maris et 
terrae semitas conturbasti, ne Caesar iste mirabilis, 
mundi lumen et speculum sine ruga, succurrat 
more Caesareo terrae Dei. Sed defendis 
haereticos perditionis filios et erroris, audire 
potes merito verbum illud: Error cui 
non resistitur, adprobatur: et nec est mirum, 
non enim cares occultae societatis scrupulo, 
cum manifesto facinori desinis obviare. 
Ad cor ergo revertere, nec opponas te Principi 
matris Ecclesiae defensori, sed cogita et attende, 
quod Sylvestro dudum Papae, pauperrimo latenti 
tunc temporis in caverna respondit, ut 
decuit tantum virum sacri magnificentia 
Constantini, qui curatus a leprae vitio, dedit, 
Ecclesiae quicquid habet libertatis 
hodie vel honoris. Sed Sylvestri vicarius male 
respondet Friderico: Nunquid enim 
dimittis septuagesies septies, sicut aeterni 
regis filius dixit Petro, qui non vis insonti 
semel parcere, saepe veniam postulanti. 
Aut cum dicat Apostolus: Omnis potestas a 

p. 80

Domino Deo est, qui potestati resistit, 
divinae potentiae contradicit. Revertentem 
ergo ad gremium matris ecclesiae, benigne 
recipias filium singularem, praesertim cum petat 
instanter veniam absque culpa: alioquin 
leo noster fortissimus, qui simulat hodie se dormire, 
rugitu solo terribili trahet omnes a terrae 
finibus tauros pingues, et plantando justitiam, 
Ecclesiam diriget, evellens prorsus ac destruens 
cornua superborum.

Cap. II.

Fridericus regibus et principibus mundi, ut 
non obediant Papae et Cardinalibus, eo quod sunt 
eleemosynis pauperum impinguati.

Illos felices describit antiquitas, quibus ex 
alieno praestatur cautela periculo. Status 
namque sequens formatur ex principio praecedentis, 
et ut impressionem cera recipit 
ex sigillo, sic humanae vitae formatur moralitas 
ab exemplo. Hanc utinam felicitatem, nostra 
serenitas praegustasset, ut cautelae solertiam, 
quam vobis o Christiani reges et principes, 
ex nostra maiestatis nimie laesione 
relinquimus, nobis potius Christiani 
reges et principes laesi reliquissent. Porro, 
quia clerici censentur pauperum eleemosynis 
impinguati, filios opprimunt: ipsique nostrorum 
filii subditorum paterna conditionis obliti, 

p. 81

nec Imperatorem nec Regem aliqua 
veneratione habere dignantur, quoties in patres 
Apostolicos ordinantur. Quod autem ex 
circumlocutionibus nostris innuitur, ex Innocentii 
Papae quarti praesumptione probatur: 
quia vocata Synodo, ut asserit generali 
contra nos non vocatos, nec super aliqua fraude 
vel pravitate convictos, ausus est sententiam 
depositionis statuere, quam praeter omnium 
regum enorme praejudicium non poterat stabilire. 
Quid enim vobis et singulis regibus 
singularum regionum, a facie tanti principis 
sacerdotum timendum? non superest, si nos 
ex principum electione solenni, et adprobatione 
totius Ecclesiae, ac in Christianae 
fidei religione viventium, Imperiali diademate 
divinitus insignitos, et alia regna 
nobilia magnifice gubernantes deponendos 
adgreditur: et cujus, quo ad Imperiale 
diadema, non interest aliquid in nos 
exercere rigoris, etiam si causae legitimae probarentur. 
Verum quem sacerdotalis 
sic infestat abusio potestatis a summo 
nos conatur praecipitare deorsum, nec primi 
sumus nec ultimi. Et hoc quidem vos 
facitis obedientes, religionem simulantibus 
sanctitatis, quorum sperat ambitio, quod 
totus mundus defluat in os suum. O si vestrae 
credulitatis simplicitas, a Scribarum et Pharisaeorum 

p. 82

fermento, quod est hypocrisis, iuxta 
sententiam salvatoris, sibi curaret, attendere 
quot illius Curiae turpitudines 
execrari possetis? quas inhonestas et pudor 
prohibet nos effari. Sane reditus copiosi, 
quibus ex plurium depauperatione regnorum 
ditantur, quemadmodum ipsi nostis 
ipsos faciunt insanire. Apud vos Christiani 
mendicant, ut apud eos Patareni 
manducent, ibi vestras domos obstruitis, ut illic 
adversariorum oppida construatis. Sicque 
de vestris eleemosynis impinguati, tales 
Christi pauperes sustentantur, qui beneficii 
compensatione, qua saltem gratitudinis 
exhibitione vobis se praebent obnoxios, 
qui quanto manus eis indignantibus liberaliores 
ostenditis, tanto non solum manus, 
sed etiam manus et cubitos avidius adprehendunt, 
suo vos laqueo detinentes, sicut avicula, 
quae quanto ad evasionem fortius nititur, 
tanto firmius alligatur. Haec vobis 
ad praesens scribenda curavimus mittere, 
insufficienter exprimentia votum nostrum. Caetera 
vero secretius intimanda, decrevimus 
omittere: videlicet in quos usus divitias 
pauperum expendit prodigalitas avarorum. 
Quid super Imperatore comperimus eligendo, 

p. 83

nisi pax, quam per magnos mediatores 
intendimus reformare inter nos et Ecclesiam, 
saltem superficialiter reformetur? Quid 
de regum omnium communibus specialibusque 
negotiis disponere intendamus? Quid super 
insulis Oceani fuerit ordinatum? Quid 
contra Principes universos quibusdam consiliis 
vel negotiis, que nos qui nonnullos ibidem 
habemus familiares et subditos, licet clandestine, 
latere non possint, illa curia machinetur. 
Quantis viribus, quot virorum insidiis, 
qualiter instructorum ad bella, in 
hoc ipso vere quod instat, omnes qui nunc 
nos opprimunt opprimere posse speremus, 
[etiamsi se nobis opponeret totus mundus.] 
Quod autem tales et tales fideles 
nostri latores praesentium, vobis retulerint, certe 
credatis, ac etiamsi sanctus Petrus iurasset, 
firmissimum habeatis nec propter hoc 
quod a vobis petimus, videatur vobis, quod 
propter in nos latam sententiam depositionis, 
nostrae magnanimitas maiestatis aliquatenus 
incurvetur. Habemus nempe conscientiae 
puritatem ac per consequens, Deum nobiscum: 
cujus testimonium invocamus, quia semper 
fuit nostrae voluntatis intentio, clericos 

p. 84

cujuscunque religionis ad hoc inducere, 
et praecipue maximos [ad illum statum reducere:] 
ut tales perseverent in fide, quales 
fuerant in Ecclesia primitiva, Apostolicam vitam 
ducentes, et humilitatem dominicam imitantes. 
Tales namque clerici solebant angelos 
intueri, miraculis coruscare, aegros curare, mortuos 
suscitare, et sanctitate, non armis sibi principes 
subiugare. At isti seculo dediti et 
ebriati, delitiis Deum postponunt, quorum ex 
affluentia divitiarum religio suffocatur. 
Talibus igitur subtrahere nocentes divitias, 
quibus damnabiliter onerantur. opus est charitatis: 
ad hoc vos omnes principes una 
nobiscum, ut cuncta superflua deponentes, 
modicis rebus contenti, Deo serviant cui serviunt 
omnia, omnem quam potestis debetis 
diligentiam adhibere.

Cap. III.

Fridericus Regi Franciae, super sententia depositionis 
lata, contra eum per Papam et Cardinales, 
in Concilio Lugdunensi.

Etsi caussae nostrae justitiam, vulgaris famae 
praeloquium, et multorum veridica 
testimonia nunciorum, ad serenitatis vestrae 
notitiam perduxisse credamus: quia tamen 
segnius irritant animum demissa per aurem, 
quam quae sunt oculis subiecta fidelibus, 

p. 85

ipsam puram et nudam veritatem, processus videlicet, 
quos contra nos summi pontifices hactenus 
habuerunt, vestro conspectui praesentamus. Ad 
cujus inspectionem plenariam et attentam de 
tot temporibus et diebus vestris negotiis disputatis, 
unum sufficiens tempus et diem nobis 
adfectio vestra concedat: quod si licuerit diligenter 
attendere regia consilia, recte considerent, 
si fuerit in praedecessoribus nostris rectitudinis 
zelus, si nobis tot et tantis iniuriis 
lacessitis justa debuerit, aut debeat defensio denegari. 
Si demum Christi vicarius, Christi vices 
impleverit: et si Petri successores, ejus 
imitentur exemplum, considerent etiam 
quo iure censeri debeat, validus processus 
hujusmodi contra nos habitus: vel quo nomine 
nuncupari, si dici sententia liceat, quam 
judex incompetens promulgavit. Nam etsi 
nos nostrae catholicae fidei debito suggerente, 
manifestissime fateamur, collatam a domino 
sacrosanctae Romanae sedis antistite, plenariam 
in spiritualibus potestatem, ut quantumcunque, 
quod absit, sit ille peccator, quod in terra ligaverit, 
sit ligatum in coelis, et quod solverit, 
sit solutum: nusquam tamen legitur divina 
vel humana lege sibi concessum, quod transferre 
pro libito possit Imperium, aut de puniendis 
temporaliter in privatione regnorum regibus 
et principibus judicare. Nam licet ad eum 
de iure et more maiorum consecratio nostra 
pertineat, non magis ad eum depositio seu remotio 

p. 86

pertinet, quam ad quostibet regnorum 
praelatos, qui reges suos prout assolent, consecrant 
et inungunt: vel, esto sine praejudicio nostro, 
quod habeat hujusmodi potestatem, estne 
istud de plenitudine potestatis ipsius, quod 
nullo prorsus ordine iuris servato, animadvertere 
possit in quostibet, quos asserit suae iurisdictioni 
subiectos? Processit enim nuper 
contra nos, ut dicitur, non per accusationis 
ordinem: cum nec accusator comparuisset idoneus: 
nec inscriptio praecessisset: nec per 
denunciationem legitimo denunciatore cessante, 
nec per inquisitionis modum, quem clamosa 
insinuatio non praecessit: cum etiam nullorum 
inquisitorum nobis facta fuerit copia, si qui 
forte fuerint, cum nonnulli fuerint publice per 
hujusmodi judicem ad inquisitionem adducti, 
asserit enim omnia fore notoria, quae nos esse 
notoria manifeste negamus, et quae notoria 
per legitimum testium numerum non probantur. 
Sic enim quilibet judex posset per 
se solummodo asserendo notorium, spreto iuris 
ordine, quemlibet condemnare. Insurrexerunt 
in nos, siquidem in concilio, sicut dicitur, 
aliqui testes iniqui, sed valde pauci, quorum 
aliquos velut Calinens. Episcopum, quem 
suus frater, videlicet et nepos, per nos 
ex caussa proditionis ad suspendium legitime 

p. 87

condemnatus, offensa rationabili nobis 
reddit odiosum et iure praeterea repellendum: 
alios autem, tanquam ex ultimis partibus Hispaniae 
prodeuntes, Terraconensem videlicet, 
et Compostellanum antistites, quos negotiorum 
Italiae natalis zonae longinquitas inscios, 
et eosdem venenosae subornationis 
inductio nostrae justitiae fecit infestos. Sed 
esto sine praejudicio nostro, quod legitimi 
fuerint subsistentibus testibus, actor et judex: 
sed defuit tertius, reus: qui vel praesens 
vel contumaciter absens, secundum justitiam 
debuit condemnari. Citati namque in praedicatione 
sua Lugdunensi, sicut audivimus, 
licet prorsus informiter fuimus, videlicet 
quod ipsi citati, et aliis caussis nonnullis 
omnino personis aut rebus expressis facturi 
justitiam per nos deberemus, vel per responsales 
idoneos comparere: praesentes pro certo 
non fuimus, sed ex justis caussis absentes, a 
quarum allegationibus nostri legitimi responsales 
fuerunt repulsi, nec absentes contumaciter 
fuimus. Cum praeter id quod nulla 
fuerit citatio, ut est dictum peremptorium terminum, 
prout ordo iuris expostulat, citatio 
non haberet: [prout citationis forma 
principibus et praelatis missa per literas evidenter 
ostendit.] Contumaciam nostram praeterea 

p. 88

magistri Thadaei de Suessa, magnae 
Curiae nostrae judicis fidelis nostri, plene procurationis 
mandatum excusat: cujus authoritas 
pro eo quod fuerat criminale judicium, aut 
quod frustra procurator intervenerit, nullatenus 
enervatur: cum ipsius citationis tenor 
quae nos aut procuratores nostros exegit, manifeste 
contrarium dedisset intelligi, videlicet 
quod contra nos non criminaliter [sed civiliter 
tantum] fuisset agendum, praedictis etiam 
omnibus absque nostro praejudicio circumscriptis. 
Et dato, quod manifeste fuerimus 
contumaces, non est ista legitimae contumaciae 
poena quod delatus, aut accusatus et 
contumax, privato vel publico judicio, in 
nullo de sua caussa discusso, per diffinitivam 
debeat sententiam declarari. Sunt 
etiam et aliae contumacium poenae civilibus 
legibus et canonibus introductae. Denique 
posito quod omnia praedicta iuris praesidio 
fulciantur, licet irrefragabiliter causse nostrae 
deserviant, ipsius pronunciationis 
tenor ipsam sententiam nullam ostendit, 
per quam non procurator noster praesens, 
sed nos absentes extitimus condemnati, quam 
ipso iure nullam sententiam esse leges et iura 
quaelibet manifeste declarant. Evidenter 

p. 89

quoque processus praecedentis iniquitatem 
et causse notant, quod cum sententia comprehendat 
multiplex periurium, videlicet, de sacramento 
pacis praestito, per nos sicut asserit, 
non servato. Praeterea de Anagnia per 
privilegia divorum Augustorum et nostra Ecclesia 
Romana concessa, violenter a nobis 
postmodum occupata, ut asserit, de Cardinalibus 
et Praelatis captis ad Concilium convocatis, 
de quibusdam ecclesiis et ecclesiarum 
Praelatis, rebus et clericis regni nostri, 
per officiales de regno, nobis absentibus, violatis. 
A quibus omnibus incorruptibilis veritas, 
et publica munimenta nos defendunt: 
prout seriatim haec omnia fida relatio 
latoris praesentium, et ipsorum munimentorum 
tenor, manifestissime profitentur, quanquam 
ad tam dirae poene sententiam, si tamen 
sententia dici potest, quae contra nos praecipitata 
dinoscitur in praedictis, venerabilem Frisingensem 
Episcopum, dilectum principem 
nostrum, fratrem honorabilem, magistrum 
domus Sanctae Mariae Theutonicorum, 
et magistrum Petrum de Vineis, dilectos 
fideles nostros: quos ultimo pro omnimoda 
consummatione pacis tractatae, ad Concilium 
mittebamus, saltem per triduum, ad multorum 
nobilium, et quam plurium Praelatorum 
instantiam summus pontifex noluit praestolari. 
Nec quod de cessatione census adiicitur, 

p. 90

pro regno Siciliae, nos ab ipsius regni dominio 
vel iure secludit, cum censum ante discordiam, 
inter nos et Ecclesiam exortam, absentes, 
a regno per officiales noltros, solvi mandaverimus: 
prout literae nostrae inter rationes rationalium 
nostrorum inventae manifeste declarant: 
et quem pro tempore supra dicto, Domino 
teste, usque in praesentem diem credimus esse 
solutum, praesertim, cum a nobis nunquam 
extiterit requisitus. Post discordiam vero 
censum eundem consignatum Praelatorum 
et publicarum personarum sigillis, apud sacras 
aedes deponi mandavimus, et hodie depositus 
conservatur. Adparet igitur animosa nimis, 
et ampullosa, non minus ex ipsius inflictae 
poenae severitate, sententia, per quam Imperator 
Romanus Imperii auctoret dominus, 
laesae Maiestatis crimine dicitur condemnatus: 
per quam ridiculose legi subiicitur, qui omnibus 
legibus imperialiter est solutus. De quo 
temporales poenae sumendae, cum temporalem 
hominem superiorem non habeat, non sunt in 
homine, sed in Deo. Spirituales autem poenas, 
per sacerdotales nobis poenitentias iniungendas 
fore, tam pro contemptu clavium 
quam pro aliis transgressionibus, humanisque 
peccatis: nedum a summo pontifice, 
quem in spiritualibus patrem nostrum et dominum 
profitemur: si tamen nos ipse ut filium 
debita relatione cognoscat: sed per quemlibet 
sacerdotem reverenter accipimus, et devote 

p. 91

servamus. Ex quibus omnibus manifeste liquet, 
quod hi potius ignominiose quam juste 
habendos nos dixerint de Catholica fide 
suspectos, quam nos, teste Summo judice, in 
omnibus et singulis ejusdem articulis secundum 
universalis Ecclesiae disciplinam, et adprobatum 
Romanae Ecclesiae Symbolum, firmiter 
credimus, et simpliciter confitemur. Advertat 
igitur industria regia, si praedictam nullam 
sententiam ipso iure, nullumque processum servare, 
non minus in nostram quam omnium 
regum, aut quarumlibet temporalium 
dignitatum perniciem debeamus: [quam nulli 
nostrorum Germaniae principum, a quibus assumptio 
nostri status ac depressio nostra dependet, 
praesentia vel consilio firmaverunt.] 
Advertat et aliud, qualis ex istis initiis exitus 
expectetur, a nobis incipitur, sed noveritis, 
quod finietur in vobis: quia 
nostra potentia primitus conculcata, resistentiam 
aliquam non expectat: vestram ergo justitiam 
in caussa nostra tuentes, vobisque et 
vestris haeredibus, a longe providentes 
nobis in iis, sicut convenit, adsistatis. [Nec 
illud omittimus, quin fidei nostrae constantiam 
ex confoederatione facta nobiscum, ad praesens 
fiducialiter requiramus. ut ne dum adversario 
nostro, aut nunciis, seu legatis ipsius occulte 
vel publice faveatis: quin nobis potius toto 

p. 92

posse viriliter assistatis,] nullum omnino 
nuncium papalem, vestrae ditioni subiectum, 
in dispendia nostra convertere molientem, 
aliquatenus admittentes: pro certo scituri, 
quod nos, in quibus inchoata est tantae 
temeritatis audacia, quae ad depositionem nostram, 
velut cujuslibet sacerdotis autoritate 
suae iurisdictionis extendit, taliter, assistente 
nobis dextera Regis regum, qui semper 
justitiam comitatur, istis principiis occurremus: 
dummodo se nobis illorum potentia 
non opponat, regum et principum scilicet, 
quos communiter caussa nostra contingit, et 
quorum non minus vertitur interesse, quam 
nostrum: quod vobis et aliis orbis terrae 
nobilibus caussam justi timoris, in talibus 
nostra defensio non relinquet. Inviti tamen hoc 
facimus, teste Deo, sed sumus necessario 
provocati, veluti qui peste multiplici Christianitatem 
nostris temporibus videmus attritam: 
ad cujus auxilium una nobiscum, prout etiam 
nuperrime scripsimus, totis vos intendere 
viribus expectamus. Requirat autem de manu 
ejus hoc Deus, qui tanto discrimini materiam 
subministrat.

p. 93

Cap. IV.

Fridericus, Magistro justitiario regni Siciliae, 
ut procedat contra clericos non celebrantes Missarum 
solennia tempore interdicti, et quod religiosi 
non transferant se de civitate in civitatem.

Ne per excogitatae malignitatis astutiam, 
iste Romanae sedis antistes dum factus, 
nobis insidians, iis quae Dei sunt, longe 
sepositis de pravitatis haereticae puteo conetur 
semper exhaurire suffragia, quibus evidentem 
nostrae causae justitiam decoloret, offundens 
bibulis auribus fellitae conscientiae 
Canones, ut quieti nostrorum fidelium 
vitam pariat inquietam: habita nuper diligenti 
provisione, sancimus. Quod quicunque clericus 
vel religiosus, ad papale seu papalis legati 
mandatum publice forsan obmiserit Missarum 
solennia, seu alia divina officia celebrare et ecclesiastica 
Sacramenta fidelibus propinare negaverit, 
de civitate vel loco, cujus incola 
reperitur, eiectus, suis bonis omnibus patrimonialibus 
et ecclesiasticis, ut poenam de tanta 
temeritate tulisse se doleat, spolietur. Clericis 
vero mandato praedicto parere volentibus et in 
fide nostra ferventibus ecclesiastica patrimonialia, 
aut bona a proximis ab intestato decedentibus 
venientia, assignentur. Statuimus 

p. 94

etiam, ut nulli religiosi, de civitate 
in civitatem audeant se transferre, nisi potestati 
loci, de quo iter arripient, testimoniales literas 
deferant, et alias sint moribus et vita laudabiles, 
ac nostris fidelibus non ignoti. 
Volentes igitur has novas nostrae munificentiae 
sanctiones, a nostris fidelibus inviolabiliter 
observari, tuae devotioni praecipimus 
quatenus eas per terras quaslibet tuae iurisdictioni 
traditas per te Imperiali programmate 
publicatas, inter statuta civitatis cujuslibet, 
ut nulla sit in excusatione, diversitas, inextricabiliter 
iubeas inserendas, et promittas 
nos infallibiliter servaturos. Huic etiam publicationi 
adiicias, quod clericis omnibus nobis 
adhaerere volentibus, et mandata praesentia 
devote servantibus inviolata servari voluimus 
omnia eorum privilegia et ecclesiasticas 
libertates: nec ad pacem, vel concordiam 
cum Papa praedicto, se nostra Serenitas 
inclinabit, nisi prius iidem clerici, in plenam 
possessionem omnium bonorum, restitutionem 
ordinis et honoris, quibus forsitan 
per eundem privati extiterint, integre 
reducantur.

p. 95

Cap. V.

Fridericus, regi Franciae significat aliqua facientia 
ad tractatum pacis reformandae, inter ipsum 
et dominum Papam.

Virum industrium, et illustrem B. 
comitem Tholosanum dilectum affinem 
et fidelem nostrum nuper ad nos a praesentia 
legis Apostolicae revertentem, gratanter 
recepimus, et circa ea, quae pacis sunt 
domini Papae, et nostrae voluntatis plenitudinem 
referentem, tanquam rem hilarem, audivimus 
et intelleximus diligenter: utpote qui 
de innata nobis mansuetudine guerrarum discrimina 
semper odivimus, dummodo pacifice regnare 
possemus, et qui ex officii debito, quo 
Romanum Imperium moderamur cum Romano 
pontifice, quem prae caeteris terrae principibus 
patrem praecipuum confitemur, bella plusquam 
civilia gerere crudelius credimus, et nefandius 
arbitramur: ad pacis pulchritudinem 
in gentibus reformanda, Maiestatis nostrae 
potentiam, ardenti desiderio flectimus, ipsamque 
nedum oblatam, nobis gratanter admittimus, 
sed nos eam offerre plurimum adfectamus. 
Volentes igitur votis Apostolicis in iis, sicut 
tenemur, et in omnibus nos reddere compotes, 
et ex corde conformes, ad haec deliberatione 
praehabita, direximus aciem mentis nostrae, 
ut pacis consilia cogitantes et desiderantes, 

p. 96

quod nobis et toti mundo concordiam inire 
possemus, tractatum pacis gratanter duximus 
admittendum. Cum igitur negotii qualitas per 
paucissimos zelatores pacis, peccatis. exigentibus, 
hactenus procurata ex multis multos expostulet, 
cumque de latere nostro viros idoneos 
tanquam a principiis moti discriminis, nostris 
consiliis adsistentes, processu omnium 
circumstantiarum instructos, ad Apostolicam 
et vestram praesentiam transmittere nequeamus, 
instante nobis discordia: qua praesidens 
sedi Petri, ad praesens sibi proficere reputans, 
processibus nostris quae potuit impedimenta, 
in Lombardiae partibus praeparavit, secundo 
legatorum nostrorum adventu resistente, 
Papam duximus postulandum, et filiali 
devotione rogandum, ut ex fratribus suis aliquem, 
quem secum ad praesens habeat, faciente 
fragilitate sortis humanae perpaucos, ad 
nos debeat destinare, cui intima cordis nostri 
intendimus reserare, quaedam, quae nondum 
in aures cujuspiam de nostri pectoris thalamo 
descenderunt, per quae non nisi dispositione 
divina, cujus sunt occulta judicia tantorum 
bonorum, confirmata sit series, quod pacem 
indubitanter credimus proventuram. Ecce 
itaque, Comitem supradictum, velut amore 
tam derideratae pacis ac censum, hilariter 

p. 97

laborantem, propterea ad sedem Apostolicam 
destinamus, cui super iis, quae domino Papae, 
et vobis ex parte nostra retulerit, indubitanter 
Serenitas vestra credat.

Cap. VI.

Fridericus Cardinalibus, super sententia excommunicationis 
lata contra ipsum, per dominum 
Papam in urbe.

Cum sit Christus caput Ecclesiae, et in Petri 
vocabulo suam fundaverit Ecclesiam 
supra petram, vos Apostolorum statuit 
successores, ut Petro pro omnibus ministrante 
vos qui estis candelabra Ecclesiae supra montem, 
non sub modio constituti, revera omnibus 
qui sunt in domo Domini, ex effectu 
bonorum operum luceatis, nec a publica 
mundi lingua et conscientia generali veritatis 
vos subtrahere intendatis: cum ad singula 
quae praesidens sedi Petri proponit statuere, 
vel denunciando decreverit, aequa participatio 
vos admittat, nisi ipsius religionis Ecclesiae 
status et zelus effervens evitandi scandalum 
generale, cautelam vobis suggessit ob futura. 
Quis enim non miretur et stupeat, quod 
tot venerabilium patrum aggregatione munitus 
Ecclesiae generalis sedens in solio [utinam justus 

p. 98

judex] inconsulte velit procedere, ac suis 
motibus excandescens, in Romanum intendit 
principem, advocatum Ecclesiae, ad praecipitationem 
omnium, sententiam depositionis 
statuere: et ob favorem Lombardorum rebellium 
exercere spiritualem gladium, si dici liceat, 
minus juste: cum alias quicquid ex obiectis 
Ecclesiarum gravaminibus, quae vel dicuntur 
obiecta, vel quae ut species a genere per 
individuum deriventur, vel emendationem 
ceperint, vel ad deliberationem vestri 
consilii sit in proximo, prout jussio jam praecessit 
debita, et integra emendatio secutura. 
Nam ecce per patentes literas praelatorum, quos 
mandatum Apostolicum mittit monitores, 
evidens testimonium declaratur, et praecedens 
nostra constitutio super vocatione praelatorum 
damna passorum, et de eisdem 
praestanda integra satisfactione praelatis tum 
per literas venerabili Archiepiscopo Messanensi 
vocato ad hoc assessori nostro 
transmissas, evidens exhibetur testimonium 
veritatis. Propter quod non indigne 
debemus ferre, si pater Apostolicus 
offendere tam graviter nos intendit, ut nos, 
dum in constantem virum, tam vehemens 
cadat iniuria: et si patienter ferre voluerimus, 

p. 99

immunitas negotii non permittat: 
quin ad ultiones, quibus Caesares uti solent, facti 
violentia nos compellat. Veruntamen dum 
consideramus impotentiam dominantis 
vel procedentis, et difficultatem attendimus 
defensoris, si ex quo liceret privatas 
exercere vindictas, quas in hominem, per 
quem scandalum venit, et in sui participes sanguinis 
compensare possemus, ut in ipsum et 
suos, attentata vestrae sedis iniuria redundaret, 
tolerabilius duceremus. Sed cum 
nec ipse, nec tota ejus successura progenies 
tanta foret, ut Imperii culmen zelaret 
in ultionem ipsorum: cumque sedis ipsius 
authoritas audacie sibi frena relaxet, et 
tot venerabilium fratrum suorum moles, eum 
in concepta fovere pertinacia videatur, angit 
nos ulteriori mente turbatio: quod dum 
nos intendimus a persequente defendere, oportet 
nos defendendo gravius offendere satagentem, 
salva in omnibus Ecclesiae sanctitate: 
quam cultu sacro, debita reverentia, corde 
et opere veneramur. Quapropter venerandum 
vestrum coetum affectuosius deprecamur, 
quatenus motus summi pontificis, quos ex 
causis evidentissimis, tam injustos quam voluntarios 

p. 100

mundus agnoscit ex deliberata modestia 
compescatis, generali statui Ecclesiae praesertim 
et quieti mentium ac scandalis providentes. 
Nam cum ad salutem et honorem 
vestrum favorabiliter alligemur, et si 
principiis obstare non possumus, licite liceat 
nobis iniurias, quas revocare non possumus, iniuriis 
propulsare.

Cap. VII.

Invective scribit Romanis, eo quod non opposuerunt 
se domino Papae, quando excommunicationis 
sententiam protulit in eundem.

Cum Roma sit nostri caput, et autrix 
Imperii, et Romanus Imperator, a Romae 
vocabulo nuncupetur, ut sibi nostri 
nominis et honoris processus et auspicia 
debeamus, in admirationem ducimur vehementem, 
si ubi promovendus est honor, et 
iniuria propulsanda, apud eos qui tenentur et 
debent pro culmine nostro se murum defensionis 
opponere insurgentibus ex adverso, 
ipsis audientibus et dissimulantibus contrarium 
patiamur: propter quod dolore compellimur, 
quod Romanus Antistes, contra Romanum 
principem, quod alibi non auderet, 
sicut dicitur in Urbe praesumpsit, Romanum 
Imperatorem, authorem Urbis, et 
benefactorem populi Romani, ipsis non resistentibus 
impie blasphemare: ut beneficiorum 

p. 101

nostrorum, tam proceres quam populum Romanum, 
quibus specialiter et communiter studuimus 
liberali et spontanea munificentia providere, 
et eorum intendimus continuatis augmentis 
commoda promovere, recte notemus, 
immemores extitisse, ac inerti somno detentos: 
ut de tribu Romulea, non esset vir de 
tot proceribus et tribu Quiritum, vel de tot 
Romani populi milibus, qui pro nobis exurgeret, 
et verbum unicum loqueretur. quique 
nostrae iniuriae condoleret. Cum nos urbem 
triumphorum titulis insignitam, nostrae 
victoriae successibus honoremus, et ad reformandum 
nomen, sicut in diebus antiquis, et 
sedandum statum Romani Imperii, continuis 
laboribus intendamus. Quapropter necessario 
decrevimus vos requirere, instanter 
monere, pariter et hortari, quatenus quod 
omissum est aliqua negligentia vel torpore, 
nunc instanter ostendere debeatis, inducentes 
alios monitis et exemplo, ut omnes et singuli 
prompta voluntate consurgant, ad nostram et 
vestram iniuriam ulciscendam. Quia cum 
idem blasphemator noster, ausus non fuisset 
in nostri nominis blasphemiam prorumpere 
de tanta praesumptione gloriari non 
posset, quod valentibus et volentibus Romanis, 
contra nos talia perpetrasset cum post 
id posset vostrae magnitudini imputari, si quod 
autem fuit, impedire laudabiliter potuistis, 
et post factum nostram et vestram iniuriam 

p. 102

postponatis inultam. Nam cum ad 
alterutrum teneamur, et nos Romanum honorem 
et vos Romani defendere nomen nostrum 
si ad hoc vos segnes et negligentes 
invenerimus, cum nullus timor nos coegerit 
ad beneficia Romanorum, sed gratia 
induxerit specialis, per ingratitudinem istam, 
licet inviti, cogemur, ab universis et singulis 
exhibitam gratiam revocare.

Cap. VIII.

Comitibus, principibus, et aliis nobilibus, super 
obsidione Fauentiae, et captione Legatorum et 
Praelatorum vocatorum ad Concilium.

Adaucta nobis continuae felicitatis auspicia, 
quibus dextera Domini prosequitur 
gressus nostros, desiderium 
vestrum volumus non latere. Cum enim in 
obsidione Fauentiae, praeterita hyeme fixa 
fuerint victricia nostra castra, et insultibus 
propter asperitatem temporis non pateret: sed 
machinis et instrumentis bellicis, intus et 
exterius dicta civitas quassaretur: et muris 
ex continuo machinarum ictu collapsis ac per 
subterraneas vias, quas nostri fecerant attingentes 
moenia civitatis et intima penetrantes, 
verni temporis adveniente temperie, cives 

p. 103

non confiderent ulterius se tueri: misericordiam 
nostram tandem humiliter implorarunt: 
et quarto decimo die, praesentis mensis 
Aprilis, cum omni devotione se ad mandata 
nostra convertentes: quanquam diffisi 
meritis, de nostra tamen quae suis 
praeponderabat excessibus pietate confisi, 
ditioni nostrae colla subiecerunt, corporali 
fideli praestito iuramento, aliisque 
omnibus illicitis iuramentis, quae prius fecerant 
abiuratis. Nos igitur, qui de nostrorum 
subiectorum conversione gaudemus, 
gloriosum vindictae genus pensantes, 
ignoscere subditis, et suorum excessuum judicium 
moderari, civitatem eandem, et cives ejus 
in gratiam nostram clementer accepimus: et 
reos absolvimus, ac offensas remisimus, 
quas patrarant, captivis eorum liberaliter 
liberatis: et tandem eis de nostra gratia confidentiam 
dedimus, ut victi nostram misericordiam 
consecuti, vistoriae quoque nostrae denuo 
congaudeant, et nil dulcius, nilque suavius 
iugo imperii sentiant experiri. Cumque 
post victam et obtentam Faventiam, ad depopulationem 
vicinae Bononiae, nostrum properaremus 
propositum instantius, et conatus 
exercitu nostro potenti, ex diversis mundi partibus 

p. 104

restaurato, accingeremus feliciter 
auribus nostris nova expectata desiderabiliter 
occurrerunt: quod cum Penestrinus Episcopus 
nostri honoris et nominis obtrectator, 
qui rapacem lupum sub ovina pelle tegebat, 
quod posset effugere manus nostras, patratarum 
velut suarum in nos conscius offensarum, 
frequenter species hominum, ex alterna 
rerum et commerciorum varietate contraxit 
Otho sancti Nicolai, in carcere Tuliani 
Diaconus et Cardinalis, qui diu legatus 
fuerat [in partibus transalpinis, et contra honorem 
nostrum multipliciter machinatus praelatorum 
turba, quam divinare nemo poterat, 
pro Concilio contra nos Romae celebrando,] 
ex diversis mundi provinciis congregata 
Ianuam venientes, conspiratione facta 
cum Ianuensibus nostris rebellibus, et armata 
ibidem copia galearum: cum quibus duci Romam, 
et reduci Ianuam convenerant, sub infaustis 
eorum auspiciis viam navigationis assumerent. 
Galeas autem nostras et Pisanorum, 
quas ad eorum impedimentum 
transitum, solicitudo nostra diu providerat, 
et pararat in locis et portibus, per quae 
oportebat eos necessario pertransire, obvias habuere: 
ita, quod homines regni nostri, cum victorioso 

p. 105

exercitu nostro, cum fidelibus 
nostris Pisanis, nostrorum infidelium, Ianuensium 
galeas potenter adgressi, tribus eorum galeis 
in mari submersis, et personis amissis, viginti duas 
galeas triumphaliter habuerunt: quarum sedecim 
specialiter obtentae sunt ab hominibus regni 
nostri: reliquis sex, ad manus devenientibus 
Pisanorum in quibus capti sunt duo praedicti 
legati, et cum eis G. de Romangia, 
tertius insimul legatus, [et qui 
Ianuam, pro eorum passagio diponendo praecesserat, 
ut in eodem casu cum iisdem legatis firmiter] 
ligaretur. Capti quoque sunt 
quam plures Archiepiscopi, Episcopi, Abbates, 
Priores, Presbyteri, Procuratores, et diversorum 
nuncii Praelatorum ambasiatores civitatum 
rebellium Lombardorum, qui contra 
nos ad ipsum Concilium mittebantur: et quatuor 
milia Ianuensium electorum, qui pro comitatu 
eorum, et ducatu fuerant deputati Praelatorum: 
quos omnes carcer noster includit. 
Quibus novis ad nostram audientiam grata relatione 
perlatis, quia negocii qualitas expetebat, 
et rei succedentis eventus maiora 
felicitatis auspicia promittebat, Consilium eundi 
Bononiam revocantes, propensiori Consilio 
versus Romam victricia castra nostra convertimus: 
ubi sub vexillis potentiae nostrae, nos acclamat 
fortuna felicior, per quam reliquiae, 

p. 106

si quae sunt nostrorum rebellium, consternantur: 
et capitis humiliata superbia collapsa 
in suo corpore seditionis membra 
tabescant. Adiecit etiam manus Domini votis 
nostris augmenta successuum, et continuavit 
de coelo victoriam, nostrorum titulis triumphorum. 
Nam cum certa die illi Papienses 
fideles nostri, una cum vicariis illarum 
partium, et aliis fidelibus nostris, ad coartandam 
per terram Ianuam, quae in mari prostrata 
fuerat, magnifice processissent: Mediolanenseses 
hostes Imperii, suo motu praecipites, sperantes 
maiora inferre Papiensibus, propter 
absentiam suorum militum, nocumenta, per 
comitem G. de monte Longo, quem 
Papa praefecit eis Capitaneum et Legatum, 
cum buccinis et tubis sub infaustis eorum 
vexillis Clavium exierunt: et cum Papiensium 
finibus vicinassent, Papienses fideles nostri 
cum militibus eorum, qui die illo in 
sero ab exercitu, ex inopinato redierant, Domino 
faciente, pro Mediolanensium superbia conterenda, 
ipsorum adventu cognito, cum 
eis audacter et viriliter concurrerunt: et sub 
felici nostro nomine militantes, ipsos potenter 
adgressi, triumphaliter devicerunt, 
capientes tubas, buccinas, et vexilla clavium, 
ac vexillum commune, cum Carocium non haberent. 
Trecentos quoque et quinquaginta 

p. 107

de electis Mediolanensium victrix, Papiensibus 
Cathena deduxit, praeter occisos, quorum 
vix poterat numerus aestimari. Socii vero legati 
capti fuerunt, sed de legato ipso, si evadere 
potuit vel in bello cecidit, quia in missione 
praesentium, non poterat haberi certitudo, 
quid de persona sua cesserit, ignoramus. Sed 
istud inter dubia nondum certi credere volumus, 
in eo, qui nostrum in suo iure firmat 
Imperium, confidentes, quod tribus in fugitivo 
aequore captis legatis, pariter et ligatis justus 
Dominus, quartum in terra legatum 
non permiserit evasisse, quae omnia tibi significamus 
ad gaudium, ut sicut es nostrorum successuum 
avidus, particeps sis triumphi.

Cap. IX.

Eisdem super eadem captione Praelatorum, et 
etiam Legatorum.

Cum ad depopulationem vicinae urbis Bononiae, 
nostrum verteremus propositum 
et affectum, Praelatorum turbam cum 
Penestrino Episcopo, et Othone sancti 
Nicolai in carcere Tuliani Diaconi, Cardinalis, 
nostris adversaturam processibus, ex 
diversis provinciis congregatam, contigit, 
suo infortunio Ianuam pervenisse. Ubi conveniente 
cum eis G. de Romangia, addito legato 

p. 108

legatis, ut insimul ligarentur, et conspiratione 
facta cum Ianuensibus rebellibus nostris, 
galearum copiam armari fecerunt: cum quibus 
ad Papam, Romam pro maiori caussa coniuraverant 
advenire. Ad quorum impedimentum 
transitum, et accessum, nos diu ante praevisam 
convenire fecimus apud Pisas victoriosam 
classem galearum. Quae, eorum 
praecognita motione in locis et portubus, quae 
latenter vel in alto mari praeterire non poterant, 
veluti necessario navigabilia transitura, 
eis transeuntibus potenter occurrit: et adgressis 
galeis nostris, galeas eorum, praepotens 
Dominus, qui de alto videt, et judicat 
aequitatem, viam eorum et excogitatam malitiam 
meditatur in viribus, et potentia nostra, 
quam effugere terra marique non poterant, 
Domino faciente, legatos simul tradidit, et 
Praelatos: et tribus eorum galeis immersis 
in mari, ac omnibus qui vehebantur in eis, sine 
spe recuperationis amissis, viginti et duae galeae, 
non sine magna caede navigantium, cum 
personis et rebus victae sunt a galeis nostris, et 
triumphaliter occupatae. In quibus praedicti 
tres legati, cum Archiepiscopis et Episcopis, 
Abbatibus, et multis aliis Praelatis et nunciis, 
et Praelatorum procuratoribus, et ultra 
centum Ambasiatoribus civitatum rebellium 
Lombardorum, qui ad praefixum Concilium 

p. 109

ire properabant, ac quatuor millia Ianuensibus 
exceptis specialibus et electis personis 
de Ianua, qui galeis praeerant et comitatui Praelatorum 
pro ducendis Episcopis Romam, et 
Ianuam reducendis, sicut inter eos fuerat infortunate 
conventum, ad manus nostras pervenere 
ligati, ut de Penestrino illo, qui 
summum contra nos ubilibet odium incitabat, 
divinum non defuisse judicium arbitremur, 
qui sub latentis lupi specie, in ovina 
pelle, ac agni chlamyde Deum inclusum gerere 
non formidat, et sciat Deum nobiscum 
esse, sicut cum diis eorum, qui non solum per 
sacerdotium, sed per regnum et sacerdotium 
mundi machinam statuit gubernandam. 
Nos ergo suum, coelitus nobis Domino reservante, 
consilium et in plana tot aspera convertente, 
sudores bellicos et aestivos pulveres 
non vitantes, nostrum felix iter, et intentionem 
omnimodam, et conatus, ad ea semper 
dirigimus, quae nobis et caeteris regnantibus 
exultationis et gloriae afferant incrementum, ut 
vos praedictorum nostrorum successuum participes 
fieri gaudeamus: quos in omni felicitatis 
eventu cupimus habere consortes.

p. 110

Cap. X.

Justitiario Terrae laboris, super depositione sua, 
ut exigat subventionem a clericis.

Hucusque satis, ut loquamur ad literam, 
pacem quaesivimus, gratam nobis et a 
cunctis gentibus votis adfectatam, ad 
quam per humilitatis et Patientiae holocaustum 
recte captandam, praeter sacri Imperii jus 
et morem, nostra se pluries inclinavit humilitas, 
petitionis suae votum, tanto celerius adeptura, 
quanto pax a Petri vicario, cui legatum 
pacis hominibus erogandae commissum est, patientius 
petebatur. Vulnus enim immedicabile 
quod latebat interius, externi curam medicaminis 
insensurum, sub mitis medici cura 
computruit, et cordis intima, proh dolor, 
violenter invasit. Congregavit enim Lugdunense 
concilium, quod inviti referimus, Romanus 
antistes, per quod ferrum gentibus praebuit: 
et quod sedasse debuerat lethale dissidium, 
nostris temporibus enormiter incitavit. Restat 
itaque mederi per gladium putres partes, et 
audacter abscindere, ne subsequenter imputres 
per coadhaerentiam putrefiant. Ad salubre igitur 
et festinum subsidium procurandum, fidelium 
nostrorum omnium promptas exquirimus 
voluntates, ecclesiarum potissime, et ecclesiasticarum 
personarum quarum profundius 
laborat infirmitas, speciale subsidium inquirentes: 
quorum vota concurrere manifeste 

p. 111

coniicimus votis nostris, ut quanto fuerit succursus 
agilior, tanto magis indigens et promptior 
sit cautela. Quocirca fidelitati tuae firmiter 
et districte praecipiendo mandamus, quatenus 
ab eisdem clericis, tuae iurisdictioni subditis, 
tertiam partem obventionum et proventuum 
omnium, pro tam salubri ac necessaria 
subventione praestanda, instanter exigas et 
recolligas festinanter, ipsam ad cameram nostram 
celeriter transmissurus. Clerici nihilominus 
cura protegantur Imperii, Pastoris negligentia 
vel temeritate dispersi, de bonis patrimonialibus, 
quae in Imperio possident, contingentem 
eos collectam exolvere more solito, 
permissurus. Quoscunque vero ex eis in 
solutione quantitatis subsidialis eis impositae, 
vel petitione repereris contumaces, nostri 
carceris excidiis adgraves, ne per impunitates 
scelerum intentionem aggravent delinquendi.

Cap. XI.

Regi Anglie et aliis regibus, de morte domini 
Gregorii Papae noni.

Victorioso exercitu nostro Romanis finibus 
insidente, ad quos aviditate componendae 
pacis, et voto generalis dissidii 
removendi, specialiter Celsitudo nostra pervenit, 
publicus ad castra nostra rumor exivit, 
quod die praesentis mensis Augusti, Gregorius 
nonus Papa, rebus est humanis exemptus, ut 

p. 112

qui pacem et tractatum pacis recipere denegabat, 
ad universalem dissensionem aspirans, 
vix ultoris Augusti metas excederet, qui Augustum 
offendere nitebatur revera mortuus est, 
per quem pax terrae deerat, et vigebat dissidium, 
et quam plures in mortis periculum 
incidebant: de cujus morte multa compassione 
conducimur, et licet digno contra eum 
odio moveremur, velut ab eo manifestis iniuriis 
et evidentis inimicitiae persecutionibus lacessiti, 
gratum tamen compassio nostra duxisset, 
si diebus suis fuisset ab authore salutis 
indultum, quod reverendam matrem nostram, 
sacrosanctam Romanam Ecclesiam, et 
Romani sedem Imperii, cui, authore domino, 
praesidemus, in optata pace sopitis dissensionibus 
statuisset, et ortum de suo motu scandalum 
generale, quod valde fuit modernis temporibus 
Christi fidelibus onerosum, suo tempore 
quievisset. Sed cum aliter visum fuerit in 
excelsis apud omnium conditorem, qui novit 
in abscondito consilia malignantium: rebus 
dissidentibus providit, et ad clamorem 
Christiani populi consolandum: disponit 
in Apostolica sede, virum fecundum cor suum, 
qui sui praedecessoris indirecta dirigat, et 
malefacta [corrigat, totius mundi paci provideat, 
et nos in maternam dilectionem Ecclesiae 
dirigat et] reformet: ad quod votis ardentibus, 
totisque conatibus, insudamus, ut pacis 

p. 113

amico, et justitiae zelatore, in Dei Ecclesia 
substituto, ad honorificentiam novi patris, devotus 
filius assurgamus, dummodo praedecessoris 
crimen et odium non sequatur, 
ei omnimodam benevolentiam, defensionem 
et patrocinium impensuri, ad tuitionem 
catholicae fidei, et ecclesiae libertatis. 
Cum ad hoc, disponente Domino, Imperii 
sceptrum susciperemus, et Romanum Imperium 
nostrum ad praedicationem Evangelii 
sit praeparatum, ut Catholicam fidem, et matrem 
Ecclesiam, a cunctis hostium incursibus 
[nostrarum virium conatibus] eruamus. 
Praesertim cum ex occidentalibus partibus Tartarorum 
hostis adveniat, qui destructis 
partibus cujusque regni, per quas 
transitum habuerat, et diversarum multitudine 
gentium conculcata, ac copia populorum 
funditus abolere satagit, tam nomen, 
quam cultores fidei Christiae cui de providentia 
novi patris Romani substituendi pontificis, 
adsistente nobis potentia regum, et principum 
orbis terrae, magnifice disponimus obviare. 
Adsumentes fiducialiter caussam Dei, 
qui nostros de medio auferet inimicos, ut expositas 
ad ejus servitium impedire nequeant 
vias nostras. Vos igitur divinae provisioni, 
ac nostris affectibus devoti, et hilares adsurgentes, 

p. 114

tam vestrorum proposita cordium 
praeparetis ad pacem, quam armis necessariis 
corpora mumiatis ad conterendam una 
nobiscum hostium venientium superbiam 
Tartarorum.

Cap. XII.

Rex Franciae, Friderico Imperatori, super liberatione 
Praelatorum regni Franciae, captorum 
per ipsum.

Tenuit hactenus indubitanter nostra fiducia, 
quod inter Imperium, et regnum 
nostrum longo temporis tractu mutua dilectione 
firmata, nulla posset exoriri materia, 
odium et scandalum paritura. Cum praedecessores 
nostri, felicis memoriae, Reges 
universi usque ad tempora nostra, honorem 
Imperii et sublimitatem zelaverint, et nos 
qui post ipsos, Deo volente regnamus, in eodem 
proposito tenebamur. Nec non antiqui 
Romanorum Imperatores et nostri proximi, 
unum et idem regnum et Imperium aestimantes, 
unitatem pacis et concordiae servaverunt, 
et inter eos alicujus dissensionis scintillula non 
illuxit. Verum admirari cogimur vehementer, 
et non sine ratione turbari, quod nulla offensionis 
causa vel materia praecedente, Praelatos 
regni nostri ad sedem Apostolicam accedentes, 
cui tam ex fide quam obedientia tenebantur, 
nec ejus poterant recusare mandata, in mari 

p. 115

capi fecistis, et eos sub custodia detinetis, quod 
magis moleste ferimus, quam Maiestatis vestrae 
sublimitas forte credat. Nam sicut ex eorum 
literis manifeste didicimus, nihil contra Imperialem 
celsitudinem excogitaverant, etiamsi 
summus pontifex fuisset ad aliqua alia 
minus debite processurus: unde, cum in eis 
nulla detentionis causa inveniatur, decet Celsitudinem 
vestram, Praelatos regni debitae 
restituere libertati, in quo vos nobis pacatos 
reddetis, qui detentionem ipsam, nostram 
iniuriam reputamus. Regno enim nostro 
sublimi, multa fieret detractio, si super 
talibus taceremus: quod si ad praedicta 
mentis vestrae oculos vultis reflectere, Penestrinum 
Episcopum, et alios legatos Ecclesiae, 
in praejudicium vestrum, volentes subsidium 
nostrum implorare, manifeste repulimus, 
nec in regno nostro contra Maiestatem vestram 
potuerunt aliquid obtinere. Provideat igitur 
imperialis providentia, et ponat in statera judicii 
ea quae scribimus, nec velit trahere 
votiva nostra a sua potentia et voluntate, 
nam regnum Franciae non est adeo debilitatum 
in viribus, quod se permittat vestris 
calcaribus perurgeri.

p. 116

Cap. XIII.

Responsiva Friderici Imperatoris, ad epistolam 
praecedentem.

Regiae serenitatis literas Imperialis excellentia 
intellexit, quae si non haberent 
in medio contradictionis obstaculum, 
fuissent fortassis apud nos propositum 
consecutae, sed quia modico fermento, tota 
massa corrumpitur et universale argumentum 
destruit unius falsitas singularis. Constat 
enim illa regia scripta sine virtute medii 
conclusisse, quod evidenter ex factis illis 
ei ostendimus, quae sunt omnibus manifesta. 
Notorium est enim, et mundus celare 
non potest, qualiter ille pater Apostolicus 
innocentiam nostram, utroque gladio impugnavit, 
dum nobis ad mandatum suum transfretantibus 
idem adversarius noster et hostis, 
Siciliae Regnum invasit, et ipsum non in parte, 
sed multimode laceravit. Postmodum 
vero, post reditum nostrum in regnum, ad 
multimodam instantiam, et interpositionem 
Alamaniae principum pace cum Ecclesia 
reformata, devotione resumpta, etsi servitia 
nostra praecesserint, dictus tamen Apostolicus, 
manus suas fortius aggravavit, et quicquid excogitare 

p. 117

potuit, ad praecipitium nostrum excogitavit, 
motu proprio sine causa, et in 
nos excommunicationis sententiam promulgando, 
literis et nunciis nostrae diffamationis 
titulos praedicans universis. Novissime autem, 
ad supplantationem nostram adspirans, ut adversus 
David turrim construeret Babylonis, 
Praelatos quoscunque potuit ad particulare 
Concilium evocavit, orientem praeponere 
cupiens aquiloni. Verum mirabilis 
Dei providentia, per quem vivimus 
et regnamus, hujusmodi pravitatis ipsius cogitationes 
vertens in nihilum, Cardinales et Praelatos 
tam regni Franciae, quam aliarum provinciarum, 
in manibus conclusit nostris, quos 
omnes tanquam nostros hostes et adversarios 
detinemus. Nam ubi non deficiebat persecutor, 
non debebat deese defensor: praesertim, 
cum imperium transcendat hominem, 
et leonis vestigia animalia singula pertimescant. 
Non igitur regia celsitudo miretur, 
si Praelatos Franciae, in angusto tenet Augustus, 
qui ad Caesaris angustias nitebantur.

p. 118

Cap. XIV.

Fridericus scribit invective Cardinalibus, 
quia nimis tardant in electione novi Pontificis.

Ex fervore charitatis intrinsecae, decapitatis 
membris, Imperialis excellentia condolet 
ex indivisibili dilectionis adfectu, 
quem erga matris ubera filius gerit tam 
adultus. Ecclesiae viduatae compatitur et 
compatiendo turbatur, ut cui materna suavitatis 
dulcedinis alimenta communicat, et augmenta 
dilectionis interius subministrat, doloris 
procul dubio non sit expers: dolor est siquidem, 
dolor ingens, si Romana Ecclesia, quae 
mater debet esse omnium et magistra, in qua 
secus decursus aquarum plantata sunt ligna 
scientiae, pastoris solatio destituta careat, 
et quae viam praebere tenetur aliis, penitus 
oberrans in invio, cogitur addiscere, 
quae facere debuit et docere. Sane contra naturalis 
ordinis tramites mira res agitur, dum 
revolutas undique aquas abyssus denegat, quas 
virtutum ariditas, ut credimus, jam siccavit, 
dum Petri navicula, quam cupiditatis flamma 
voravit in girum nautarum culpa praesidentium, 
procellis intumescentibus conquassatur: 
dum mater Ecclesia, quae in Petro, immo in 
petra posuit fundamentum, viro privata 

p. 119

proprio, remansit ut indigena viduata. Ecce, 
siquidem perdente Christo vicarium princeps 
Apostolorum perdidit successorem et pastorali 
regimine, grex Dominicus est privatus. 
Sed cardinales, Ecclesiae cardines et columnae, 
quos diminutio capitis eclipsavit, quales caeteris 
veniae impetratores existitis, veritatem 
ipsam cum opprimitis, ac vosmetipsos vindicetis? 
Quales semitas ostenditis errantibus, 
qui a directionis gressibus deviatis? Sedentes 
enim ut colubri, non quae sursum sunt 
sapitis, sed quae ante oculos sita sunt mundana, 
non spiritualia intuentibus providetis. Sitit 
enim quilibet praesulatum et papalem esurit 
apicem, prout voluntas dictat arbitrii et merita 
non subserviunt rationi, quorum vultus ut 
invidiae maculis, sic et livore cupiditatis 
obducitur, quod neuter vivere velit alterum, 
nedum pontificatus fastigio suspicere decoratum: 
movetur igitur, movetur et merito 
nostrae maiestatis industria, et tanto fortius 
doloris aculeo pungimur, quanto propius 
prae cunctis gentibus et mundi principibus, 
Romanae Ecclesiae imperium vicinatur. 
Cesset itaque, cesset materia factionum, 
cesset inter vos innata dissensio, 
non vos seducat angelus tenebrarum, qui 
saepe in lucis angelum se transformat, et unitatem 

p. 120

gregis disrumpere consuevit, sed pax 
et justitia, quae velut duae sorores, se invicem 
amplexantur, in Cardinalium collegio vendicent 
sibi locum: et invocata clementia illius, 
cujus est a summo coelo egressio, ad electionem 
novi pontificis unanimiter procedentes, 
nobis et mundo praesulem eligatis: ubi divinus 
intuitus vos invitet, et pondera 
subeant aequitatis, ut a vobis quos 
in opere praevios et immerito praecursores 
habere debet populus Christianus [cum adsumatur 
a subditis audacius in exemplum, quod 
committit irreverentius improvisione praelatorum] 
non transgressionis notam accipiant 
subditi, quos regitis dirigendo, sed provisionis 
unanimis et firmioris fidei vestigia 
prosequantur.

Cap. XV.

Fridericus, regi Castellae conqueritur de Papa.

Pensantes amoris affectum, quem ad vos 
semper habuimus hactenus, et habemus 
illaesum, firmiter credimus, ut sicut nos 
honorem vestrum, et commoda libenter amplectimur, 
sic nos vice mutua diligatis, et nostra, 
quae maxime causam nostram aliorumque 
regum et principum immediate contingunt, et 
in quibus non minus vestrum quam nostrum 
vertitur interesse. Latere vos quidem forte non 

p. 121

credimus, qualiter pontificalis ambitio, in imperialis 
honoris dispendium, et aliarum 
dignitatum secularium conata est, semper 
hactenus iura nostra confondere et nostrae potentiae 
brachia conculcare, faciens cassare Romanum 
principem, ut ad reges et principes 
alios faciliorem habeat in sua cupiditate 
progressum. Papa quidem non advertens 
quot et quanta mundo dissidia ex hujusmodi 
turbatione proveniant, tractare non desinit, 
qualiter hostes nostros contra nos temporaliter 
incitet, et fideles a nostra devotione 
subvertat: qui si rebus ordinarie 
procedentibus rectitudinis spiritu duceretur, 
deberet contra Christicolas arma deponere 
et in terrae sanctae subsidium, qua 
quolibet inspicimus auxilio destitutam, universaliter 
a Christi fidelibus advocare succursum: 
praeter alia namque discrimina quae per unionem 
sopiendae discordiae inter nos et summum 
pontificem procurandam, totus fere jam mundus 
potuit evitare: nunc miserabili casui, quem 
non sine fidei dispendio audivimus evenisse in 
partibus transmarinis fuisset forte salubriter 
et accurate provisum: cum ibidem nostram 
vel filiorum nostrorum praesentiam,, quam libenter 
et frequenter obtulimus, habere potuerit 
fructuosam, si petitae per nos multotiens 

p. 122

pacis favere negotio voluisset. Nos enim qui 
propter honorem catholicae fidei sacrosanctam 
Romanam Ecclesiam in omnibus reveremur ut 
matrem, libenter ut patrem summum 
pontificem coleremus, si ipse nos ut filium, debita 
relatione tractaret. Sed sic in negotio ipso, 
iura nostra defendimus, ut non solum nobis, 
sed vobis, et principibus aliis gloriam de nostra 
defensione portemus. Vos tamen, quorum in 
hoc non minus vestra causa quam nostra nunc 
agitur, et in quos de facili posset hujusmodi 
refundi negotium, sic aperte videmini praesentia 
facta negligere, vel super iis potius 
dormitare, tanquam si vos in nulla parte 
contingeret, et de honore nostro cura vobis 
solicitudinis non adesset. Quis enim cautelae 
modus in vobis et regibus aliis in casu simili 
remaneret, si causam ipsam Romanus Augustus 
desereret: vel quorum humeri ad onera 
ista portanda sufficeret, si colla nostra subtrahere 
ab eorundem supportatione vellemus? 
Verum cum istae Romanae sedis Antistes, 
ab ea forsitan devians pietate, quam praedicat 
quocunque modo poterit [licet contra 
nos suum posse non valeat] tam in Imperio 
quam in regnis nostram nitatur offendere maiestatem, 
motus nostros arcere non possumus, 
quin causam nostram et aliorum iniuriam 
viriliter tueamur. Requirimus igitur, et 
adfectionem vestram rogamus attente, 

p. 123

quatenus diligentius advertentes, qualiter 
summus pontifex suis viribus, qui nihil habere 
debet, cum gladio non contentus, in alienam 
messem falcem praesumptuosus immittit: et 
ut non longe petatur a nobis exemplum: qualiter 
in regno Portugaliae honoris sibi usurpaverit 
dignitatem, curas vestras et animos excitetis. 
Nos enim ad conterenda nostrorum 
colla rebellium, et expiandas insidias, quae per 
papalem astutiam nostris processibus praeparantur, 
post magnificum exercitum nostrum, 
quem ad partes Italiae victoriose praemisimus, 
personaliter illuc processissemus instanter: sed 
audito casu illustris regis Francorum, dilecti 
amici nostri, statim processus nostros, in nostrum 
regnum praevidimus revocandos, 
ubi de vasallis nostris et gente, ac de suffragiis, 
sicut ultramarino negotio 
magnifice disponimus providere, quod dexteram 
nostrae potentiae, quam sibi liberaliter extendimus, 
celeriter sibi sentiat fructuosam. 
Non tamen ex hoc tales curas obmittimus, 
quin ad conterendas rebellium nostrorum 
reliquias potenter et viriliter intendamus. 
Idem hoc quicquid de servitiis nostris, devotus 
fidelis noster vobis dixerit, indubitanter 
affectio vestra credat, et adimpleat 
cum effectu.

p. 124

Cap. XVI.

Regi Anglorum narrans ei, quod non potuit 
obtinere pacem cum domino Papa.

Quantum et aequaliter hactenus pro 
generali bono Christianae fidei, Terrae 
sanctae praecipue, ad cujus recuperationem 
universorum Christianorum, sed praecipue 
regum et principum vota suspirant ad 
pacis universaliter expectatae dulcedinem, inter 
nos et istum, et alios Ecclesiae Romanae pontifices 
procurandam, humilitatis nostrae 
colla submisimus, Serenitatem vestram scire 
jam credimus, nec mundus ignorat. Volumus 
siquidem pacem reverenter expetere, 
ne in mundim grassari dissidiis videamur. Volumus 
illum antiquum serpentem patientia 
nostra temperare, et rigorem quem nonnullos 
progenitores nostros divos Romanos 
Augustos in similibus novimus habuisse, 
moderari. Nuper ad requisitionem 
et preces illustris regis Francorum dilecti amici 
nostri, quem in Terrae sanctae subsidium 
personaliter et instanter accinctum percepimus, 
desperatum quodammodo pacis negotium 

p. 125

resumere delectabat: quanquam nos 
praeteritorum experimento perterriti, de pacis 
dubitare negotio necessario cogeremur, dum 
quoties humilitatis ad pacem evidentia signa 
monstravimus, toties voluntatem partis adversae 
invenimus duriorem. De processu tamen 
regis ejusdem ad pacem reformandam, aliqualem 
fiduciam obtinentes et fideles nostros 
solennes, excellentiae nostrae legatos, plena 
nostrae voluntatis authoritate suffultos specialiter 
providimus destinandos, qui dum pro honore 
Ecclesiae matris nostrae, ac felicibus Christianitatis 
auspiciis, salvo honore semper Imperii 
et regnorum, quibus authore Domino 
praesidemus, voluntatem nostram ad pacem 
paratam exponerent, et manifesta praesagia 
futurae satisfactionis offerrent, quae rex ipse, 
sufficientia reputabat. Sed iste bonus pastor 
Ecclesiae, nullum ad jus et honorem Imperii, 
nec ad nos voluit habere respectum, 
sed totum suae subiicere potestati pro Lombardorum 
negotium, qui pacis tractatui, semper hactenus 
impedimenta pararant, et pacem 
quam debebat exquirere, turpiter profugavit 
oblatam. Ecce itaque, quaesivimus pacem, et 
non invenimus, vocavimus eam, et vocata 
non respondit. Restat igitur, ut sic nostra 
et Imperii nostri iura, aliorumque regum 
et principum in causa nostra viriliter tueamur, 

p. 126

quod nos non oporteat amplius pacem imprudenter 
expetere, sed potius acceptare petitam.

Cap. XVII.

Friderici invectiva ad Cardinales cum increpatione, 
quia non creant novum Papam.

Ad vos est hoc verbum, filii Effrem, male 
tendentes arcum, et pejus emittentes 
sagittas, turpiter in die belli conversi 
retrorsum. Ad vos est hoc verbum, filii 
Belial, dispersionis oves. Ad vos est hoc verbum, 
animalia capita non habentia, magni 
judicis adsessores. Ad vos est hoc verbum Cardinales 
obliquati, quibus male voluit 
orbis: ad vos est hoc verbum, pro quibus totus 
mundus prorumpens in verba, obloquitur. 
Non ego possum loqui, quin obloquar, 
quia de mundo sum, licet immundus, propter 
quod oportet sentire cum mundo, tanquam 
pars suo toto, nec dissona, nec adversa 
scribenti. Itaque attendite de dura et inepta 
materia, rudem epistolam exordii dignitate 
privatam. Nam lingua mea velocitate 
compulsa, prius prorupit in verba quam concipiens 
ei spiritus delegasset, et sic superioris 
non expectato Imperio minus plene concepta 
edere festinavit. Habet enim animus perturbatus, 
quod plerumque sermonem incontinuum 

p. 127

parit, aliquando et abortivum. 
Communis namque animorum existit conceptio 
et sermo vulgaris, quod non mediator 
Dei et hominum, Jesus Christus, de summo 
coelo, qui venit ponere pacem in finibus terrae, 
Apostolorum Magister et dominus, sed divisus 
in se Sathanas, princeps aquilonarius, sit 
in medio vestrum, tanquam quibus ministrat, 
ille persuasor discordiae [homicida, 
mendacii pater, et] spiritus tenebrosus, 
qui posuit linguas vestras in divisiones, et in 
pluralitatis articulos, vestram disgregare compulit 
unitatem, dum nec vobis, nec mundo 
consulitis, qui tot periculis propulsatur: et Petri 
navicula, quae per maris aititudinem ventorum 
flatibus rapitur, remis et remige destituta, 
non est aliquatenus vobis curae: quae 
quamvis in se submersionem non timeat, in 
suis tamen multa et varia patitur naufragia tempestatum. 
Sane si diligenter attenderetis, qualiter 
nationes et Gentes, quas judicare soletis, 
contra vos derisorie moverent capita sua, 
in se unusquisque palleret, et ad tam publicum, 
et detestabile opprobrium propulsandum 
non inveniri posset necessarium argumentum: 
quia dum quilibet vestrum adspirat ad cathedram, 
unus non consentit in alium; et dum 
alter in alterum non consentit, nullus erigitur: 
et dum nullus erigitur, cathedralis dignitas 

p. 128

evanescit, et sic ex disconvenientia vestra, conveniens 
Ecclesiae status confunditur, et fidei 
qua vivitis, deperit rectitudo: per capitis quidem 
defectum emergit, ut ubi natura sensus 
imposuit, monstra reputemini quaedam, et 
membra truncata, in cunctis sensibus defectiva, 
quoniam videtur obtenebratus visus vester: 
diminutus auditus, et ille oris sonus in fines 
orbis terrae, olim sonorus, penitus obmutescens, 
factus est derisorius echo. Nam Petri 
et Pauli hodie non audiuntur tonitrua, concionatores 
sunt canes muti, ad silentium compelluntur, 
forte vobis paratae sunt manus 
ad recipiendum, sed desunt munera, quia, 
qui veniebant de Saba, aurum deferentes, 
modo non veniunt, cum non inveniant 
Dominum in praesepi, ducatum eis coelesti 
sydere denegante. Pedes etiam non habetis 
ad ambulandum, et dummodo potentis 
vos munus coarctet, ultra quinque pedes 
vestra vestigia non moventur, proh pudor! minima 
reptilium animalium in prudentia vos 
praecedunt, nam aves sine ductrice non 
volant, apes absque rege non vivunt. Vos 
autem sine rectoris gubernaculo fluctuatis, 
matrem Ecclesiam fortuitis casibus relinquentes, 
nec attenditis quod illi errantes 
Israelitae quadraginta diebus absque duce 
vagantes, ad summam dementiam devenerunt, 

p. 129

pro Deo sibi vitulum conflatilem statuentes. 
Si papalis cessavit unctio, veniet ergo 
alius Sanctus sanctorum, et quis ille est? O 
inexcusabilis culpa, Rachel virum non habet, 
cujus parvuli petunt panem, et non est qui 
porrigat eis: et Sion dudum pulchra facie 
iacet sicut mulier menstruata, cujus viae 
lugent et non est qui veniat ad solennitatem. 
Concidit gloria vultus ejus, oculi columbarum 
visu deficiunt, quia non videtis quantum 
proximi estis naufragio, dum sine remige 
navigatis. O si possetis alternatim libros 
conscientiae legere, quot et quantas inveniretis 
in eis accusatorias lectiones, contrariis 
sententiis involutas. Revertatur ergo, revertatur 
quilibet in seipsum, et ad resumendum 
caput, sensus, et rationem induite, ut mater 
Ecclesia tam diu suo privata lumine, decorem 
suscipiat, et ad statum pristinum reducatur.

Cap. XVIII.

Friderico, Regi Franciae conqueritur de domino 
Papa.

Satis nos pungit interius res nova, quam 
scribimus, immo nostra medullitus interiora 
perturbat, dum ibi noviter inquietamur 
amarius, ubi quietis dulcedinem 

p. 130

studiosius procuramus: inde crudeliter caedimur, 
et impetimur imprudenter, 
unde pacis deberet hodie prodire charitas, religio 
et beatitudinis zelus a fidei nostrae 
cultoribus expectari. Iste siquidem summus 
pontifex Ecclesiae, qui quantum nos 
dudum gravibus iniuriis provocarit, adfectionis 
vestrae notitiam scire confidimus, nec mundus 
ignorat. Sagittas acutas emittit de pharetra, 
dum satis sibi fore non aestimans, in Italiae partibus 
continuis iaculis impetisse nos hactenus, 
nisi nunc in peculiaris nostri regni pomerio, 
quod materna nobis decrevit haereditas, spinas 
interserat et nostrorum corda fidelium, quae fidelitas 
nativa consolidat, a nostra devotione 
subvertat, pro Lombardorum negotio: cujus 
occasione pacis tractatui, semper impedimenta 
paraverat, et in quo toties voluntatem ejus invenimus 
duriorem, quoties voluntatis ad pacem 
signa monstravimus promptiora. Nuper 
autem in regnum ipsum per fratres praedicatores 
et minores, quos ad honorem divini nominis, 
benigno semper favore proteximus, quos 
semper curavimus ampliare, quorum etiam 
insolentias hactenus licet inviti tulerimus, tamen 
aliquando sub patientiae velo studuimus 
praeterire, literas improvide dirigit, et occultas 
suggestiones innectit: quibus excommunicationis 
et interdicti sententias, contra nos 

p. 131

dudum improvide fulminatas, a fidelibus nostris 
regnicolis sub interminatione divini judicii 
faciat observari. Aliud etiam quod reputamus 
amarius, suae mentis amaritudinem contra 
nos protervius eructat, dum translato quasi 
vivificae crucis mysterio de partibus transmarinis 
in regnum, tanquam iterum in Apulia 
crucifixus sit Christus, fideles Christicolas: 
de quorum festino subsidio, si Christi fidem 
evangelizaret in terris, ut credimus, Terrae sanctae 
necessitati debuerat providisse: nunc parentes 
armat in filios, et ad regni Christianissimi 
spolia cruce signat. Sed haec profecto 
quae diximus, non magis ex odio, quo nos 
specialiter et injuste persequitur quam ex 
innato, si dici liceat, sibi livore nequitiae processisse 
pensamus, ut qui dilectionis purae 
constantiam, qua vos affectuose amplectimur 
directe, non poterat spiritu detractionis impetere, 
calumniosus saltem inficeret perobliquum. 
Dum enim ante coeptum nostrae 
peregrinationis aggressum, pro desperato 
quodammodo pacis negotio, quod nos tunc 
temporis resumere delectabat, ad requisitionem 
vestram, solennes excellentiae nostrae legatos 
apud Lugdunenses nostra Serenitas destinasset: 
quanquam nos forsitan praeteritorum experimento 
perterriti, de pacis dubitare negotio cogeremur. 
Idem sanctissimus pater noster conceptum 
noluit nobis citra mare praesentibus 
virus evomere: sed tempus nostrae captavit absentiae, 

p. 132

ut tam inconsultus, quam subitus 
motus ejus nobis infamiae notam impingeret, 
et factionis hujusmodi, nos quasi participes 
denotaret, ut quae vobiscum nondum 
celebrato colloquio tentare distulerat, 
post vestram cum eo collationem habitam, 
praesumpta sic temere, non sine vestrae conniventiae 
vel consensus involucro, quod omnino 
non credimus, manifeste daret intelligi praeformata. 
Ex his sane causis, nos merito movemur 
super iuribus nostris, injuste sic 
impeti. Movemur, quod nunc videmus illos 
in arma consurgere, qui praedicare tantum 
debent verbum Dei. Movemur, in gremio 
proprio nutrivisse serpentes: quos 
quanto familiarius hucusque tractavimus, tanto 
nunc hostes pestiferos gravius invenimus. 
Movemur profundius, et Terrae sanctae necessitatibus 
praecipue condolemus, quae cum ad sui 
recuperationem nobis dudum firmo proposito, 
arma et scutum viriliter adsumentibus, et potenter 
Gallicorum virium recepto subsidio universale 
Christianorum subsidium expectaret, papali 
suffragio frustrata jam remanet, [et necessario 
vobis in partibus ultra marinis morantibus, 
a quibus modico freto distabat Apulia, 
ipsam] rerum victualium opulentiam 
subtrahere oporteret. Cum enim anno proxime 
praeterito, de charistia victualium regni nostri 

p. 133

quam accidens temporale conduxerat, prout 
dilectionem vestram latere non credimus, 
vestris et vestrorum usibus amicabiliter faceremus 
utiliter provideri: ac essemus in antea 
tanto foecundius providere parati, quanto 
nunc ibidem tempora foecundiora succedunt, 
quae possit aut debeat nobis in antea regni fertilitas 
[opulentiae, signa], successive protendere, 
si regnum oporteat ex patris nostri persecutione, 
quam diximus plusquam civilia bella 
tractare, regalis industria videat et discutiat 
diligenter. Non tamen in totum propterea sic 
vobis credatis, nostra subsidia velle subtrahere, 
quin vobis, in quantum negotiorum et temporum 
qualitas patitur, cum ex publico bono 
fidei Christianae, quam tota mentis adfectione 
zelamur, tum etiam ex amicitiae foedere, 
quod et vos et progenitores nostros, et nos 
vobiscum habuisse suaviter rememoramus 
illaesum, tanquam illi, quem chariorem 
habemus, prae aliis liberalitatis nostrae 
suffragia promptis adfectibus offeramus. Causam 
itaque nostram in libra vestrae considerationis 
appendite: et cum vestra res agatur in 
proximis, quae fides hujusmodi danda sit angelis, 
quod ex ipsorum actibus colligatur 
exemplum, si sub patientiae pallio iidem nostrae 
benignitatis ingrati, cauda nos feriant, si religionis, 
quam solo figurant habitu, pudore postposito 
ab ea deviantes pietate, quam praedicant, 

p. 134

negotiis bellicis temporaliter se immiscent. Super 
his honori vestro, sicut convenit, providete: 
attendat nihilominus vestrae Serenitatis 
affectio, si sunt haec arma pontificum: si Petri 
subambulus, quod debet, in gentibus oleum 
pietatis infundat: si Christi vicarius, Christi 
vices adimpleat, dum illis dispendiis incaute se 
implicat, ex quibus homicidia sanguinolenta 
proveniunt, et animarum multiplicia detrimenta 
nascuntur. Nos enim, qui pondus incudis 
hactenus patienter et devote subivimus, nolentes 
per patientiam nostram laedi, de caetero 
pati nequivimus quin causam nostram defendendo 
viriliter, mallei consequenter officium 
adsumamus.

Cap. XIX.

Friderico, Capitaneo regni, ut procedat contra 
religiosos, portantes literas papales in regnum.

Pungitive nos angit interius res nova 
quam scribimus, dum inquietare nos ibi 
conatur adversarii nostri rigor, ubi quietis 
et pacis solatia studiosius procuramus. Nuper 
enim ad audientiam nostram, non sine cordis 
perturbatione pervenit, quod iste Romanae 
sedis antistes, cui non satis est in Italiae partibus 
impetiisse nos hactenus, nisi in regni nostri 
pomerio, quo velut in oculorum nostrorum 
pupilla pertingimur, spinas interferat, et 
nostrorum corda fidelium, quae fidelitas nativa 

p. 135

consolidat, a nostra devotione subvertat. Nuper 
enim in regnum per fratres Praedicatores, 
et Minores, ac religiosos alios, literas 
suas improvide dirigit, et occultas occasiones 
innectit: quibus excommunicationis, 
et interdicti sententiam, quam injuste dudum 
contra nostram excellentiam fulminavit, a fidelibus 
nostris regnicolis, quos velut in petrea 
devotione firmatos, verbis hujusmodi frivolis 
[leviter flecti posse non credimus] faciat 
observari: excommunicationi nihilominus et 
interdicto subiiciens, quicunque more solito 
nobis reverenter obediunt, et nostris jussionibus 
obsequuntur. Quanquam igitur super 
his non videamus expediens scripta nostra dirigere, 
seu nostrorum fidelium animos excitare, 
quia tamen de regni nostri statu pacifico inter 
caeteras considerationes nostras, praecipue 
nos cura perangit, velut qui in ejus quiete 
quiescimus, et in ipsius, quod absit, intemperie 
turbaremur voluntatem nostram, quam 
de hujusmodi temeritatis ultione concepimus, 
tenore praesentium denotamus: videlicet, quod 
personas quaslibet, quae literas praesentare cuilibet, 
vel ab aliquo recipere praesentatas, 
aut hujusmodi forte parere mandatis, seu qualitercunque 
favere praesumerent, ut poena 
decente percipiant, quantum eorum excessus, 
nostra Maiestas abhorreat, cujuscunque fuerit 
conditionis, aetatis, aut sexus, incendii volumus 

p. 136

passione mulctari. Ad horum etiam 
insolentias subtilius inquirendas, adiicimus, ut 
quicunque de fidelibus nostris regnicolis devotionis 
integritate clarentes, publicos praedictorum 
excessuum patratores, in ipso crimine flagranti 
reperiet, et ardens fidei suae fervor tantam 
moram minime patiatur, quod ad regionum 
justitiarios valeant habere recursum 
ipsos impunes esse volumus, si de transgressoribus 
ipsis sumpserint ultionem, ac ob suae 
fidei meritum faciem nostrae Serenitatis hilarem, 
et a nobis retributionis condignae merita praestolentur. 
Fidelitati tuae igitur districte praecipimus, 
quatenus praescriptam beneplaciti nostri 
formam per jurisdictionem tuam, prudenter 
et solicite publices, et exequaris efficaciter 
publicatam.

Cap. XX.

Fridericus Regibus, et universis Baronibus regni 
Franciae, narrans eis processum habitum inter 
ipsum et Papam.

Ut justitiam et innocentiam nostram, tam 
vos quam alii reges orbis et principes 
agnoscatis, ecce processum totum super 
discordia inter nos et istum summum Pontificem 
et praedecessorem suum habitum, praesentibus 
denotamus. Nec tamen in hoc stare 
tantummodo fidei nostrae volumus, sed quicquid 

p. 137

tenori scripti praesentis inserimus, parati 
sumus, per sufficientia documenta monstrare. 
Primum quidem scire vos credimus, qualiter 
Innocentius alius praedecessor istius, sub cujus 
pallio et tutela, nos nedum impuberem, sed 
infantem mater nostra dimiserat, contra nos 
in Imperio, cujus principes nos in regem 
elegerant, et nos in vita patris nostri assumere 
in imperatorem juraverant, Othonem de Saxonia 
veterem adversarium nostrum, et domus 
nostrae, in Imperatorem in nostrum praejudicium 
consecravit, qualiter comitem G. de Brenna, 
qui velut gener Tancredi regis mortem 
nostram et sanguinem sitiebat sub defensionis 
nostrae specie, misit in regnum: qualiter etiam 
Gregorius nonus. praedecessor istius, sub ea 
occasione, quod nos in termino nobis 
dato, infirmitate gravati, transire nequivimus 
ultra mare, contra justitiam primitus 
excommunicationi subiecit. Postmodum 
pro servitio Jesu Christi peregrinantibus 
nobis, regnum nostrum hostiliter usurpando, 
qualiter ultramarinis partibus redeuntes, 
recuperata terra nostra quam ceperat, pacem 
cum ipso firmavimus, quam nullo credidimus 
tempore violandam: quam licet ipse nobis in 
parte servare negaverit, requisitus, cum civitatem 
Castellae, per ipsum turbationis tempore 
occupatam, reddere nobis nollet ex pacto, in 
multis aliis nostram visus est offendere Maiestatem. 
Nos tamen, nedum illatas dissimulabamus 
iniurias, verumetiam servire sibi sub 

p. 138

infinitis laboribus nostris et sumptibus, nitebamur, 
nos opponendo Romanis pro recuperatione 
jurium Ecclesiae, quae Romani praedicti 
nequiter occuparant. Cum quibus postmodum 
Papa praefatus pacem composuit, nobis 
insciis et contemptis. Nec illud ignorare 
vos patimur, qualiter nos de praedicto servitio 
diebus ante proximis recedentes, in Theutonia, 
ad corrigendum Heinrici primogeniti 
filii nostri errores, favoris sui literis praecedentibus, 
occulte nuncium ad principes 
destinavit: per quem mandavit eisdem, ut nullum 
de filiis nostris, vel de genere nostro, 
in regem sibi assumerent, prout iidem principes 
nobis postmodum retulerunt. Et sic, quem 
pro impenso servitio, publice credebamus habere 
propitium, latenter invenimus inimicum: 
qualiter etiam paratis nobis in Italiam descendere 
pro recuperandis non minus Ecclesiae, 
quam Imperii juribus, pro ultramarino negotio 
procurando, et ordinando statu pacifico 
regionis ipsius, misit nobis obviam Episcopum 
Penestrinum, nunciorum nostrorum contradictione 
contempta: qui non ipsum velut 
inimicum nostrum, sed Antiochiae Patriarcham 
velut amicum in transmarino negotio requisierant 
pro legato: qui praenominatus Episcopus 
a devotione nostra Mutinam tentavit avertere, 
et Placentiam, in qua velut originarius 

p. 139

ejus, munitiones quas poterat evidenter 
avertit contra nos, ne transire possemus: quanquam 
haec frustra tentaverit, Lombardorum 
exercitum congregando. Obtenta deinde cum 
auxilio regis regum de Mediolanensium pravitate 
victoria, dum Lombardi contra nos et 
Imperium de ipsorum resistentia desperarent, 
ad eundem summum pontificem, qui eos favore 
palliato protexerat, defugerunt, asserentes, 
quod nisi ipsos a nobis Papa praefatus 
et fratres, publica defensione defenderent, 
ad nostrum et Imperii redire dominium 
cogerentur.

Cap. XXI.

Fridericus eisdem et super eisdem, conquerendo 
de summo pontifice.

Levate in circuitu oculos vestros, arrigite 
filii hominum aures vestras, videte 
generale orbis scandalum, dissidia gentium, 
generale justitiae doleatis excidium, exeunte 
nequitia a senioribus Babylonis, qui populum 
hactenus regere videbantur, dum judicium 
in amaritudinem, et fructum justitiae in 
absynthium convertunt. Sedete principes, 
et intelligite populi causam nostram, de vultu 
Domini judicium prodeat, et oculi vestri videant 
aequitatem. Scimus enim, et in supremi 

p. 140

judicis virtute confidimus, quod vos cum apud 
pondus et mensura fuerit, profecto modestiam 
et innocentiam vestram in judicii 
vestri libra praeponderare videbitis, calumniosis 
detrahentium labiis et venenosis adinventionibus 
factionum. Sed nec nunc primum credimus 
nostram justitiam et residentis in 
throno Domini pravitatem ad publicam mundi 
notitiam devenire, quin praeter agillimae famae 
praeloquium, quae frequenter in maximis 
virginibus, aurium deflorat auditum, nos 
ipsi, quod primitus rumor eduxerat, subsequentibus 
postmodum nostrae Serenitatis 
adfectibus firmaremus, qualiter iste novus 
athleta sinistris auspiciis, factus pontifex generalis, 
amicus noster praecipuus, dum in minoribus 
esset ordinibus constitutus, beneficiorum 
omnium quibus Imperium Christianum sacrosanctam 
ditavit ecclesiam, oblitus, statim 
post assumptam suam fidem cum tempore 
varians, et mores cum dignitate commutans, 
ac habens, quodammodo de publica perturbatione 
pruritum, in nos summum, et unicum 
Ecclesiae filium, suae malignitatis aculeos 
acuisset, dum occasione sumpta, quod Papa 
imminens scandalum evitandum, sacramento 
praestito, et illata contra nos excommunicationis 
sententia, nos ad certi temporis 

p. 141

spatium obligaverimus transituros, adversa 
valetudine corporis praepeditos, adiectis capitulis 
aliis, de quibus antea nunquam fueramus 
aminoniti, excusationibus nostris, contra Deum 
et justitiam omnino reiectis, excommunicationis 
sententia nos denunciavit adstrictos: 
cui velut in nos primitus cum nostra voluntate 
prolatae, cum humilitate paruimus, 
absolutionis beneficium, pristina nobis incolumitate 
corporis reddita, postulantes, dum 
nos ad transitum pararemus instanter, quo petito 
et iniuriose negato, in Terrae Sanctae 
subsidium sub pia voti prosecutione transivimus, 
aestimantes vicarium Jesu Christi ad ejus 
negotium potius, quam ad conceptae malevolentiae, 
contra nos odium adspirare. Sed 
is, quem speravimus, ea solummodo quae sursum 
sunt sapere, et visu coelestia contemplantem, 
mente credidimus in coelestibus habitare, 
subito inventus est homo: quinimmo per inhumanitatis 
opera, non solum a veritate sepositus, 
sed a qualibet humanitate desertus: dum 
praeter impedimenta, quae nobis in Syria preparavit 
per nuntios et legatos, qui Soldanum 
literis suis, quas nos captis eorum latoribus 
in publicum testimonium reservamus, ne 
nobis terram divino cultui deditam redderet, 
cum Hierosolymitani viribus munierunt. 
Regnum nostrum Siciliae violenter intravit 
sumpta occassione quod Raynerius 

p. 142

filius olim ducis Spoleti praeter scientiam 
et voluntatem nostram, prout nos postmodum 
per ipsius poenam expressimus, terram 
Ecclesie parabat intrare, et non prout sancti 
regna per fidem vicerunt, sed perfidiam 
et periuria praedicat universis. Et si 
qui in periurium praedicatione solummodo 
provocari non poterant, provocarentur exemplo, 
dum ipsi praefecti papalis exercitus, 
quo terram facilius obtinerent, nos captos 
in Syria manifeste iurabant. Redeuntibus 
tamen nobis de partibus transmarinis, et iniuriam 
nostram propulsantibus solum, nec 
iuxta magnificum morem Imperii procedentibus 
ad vindictam, per concordiae modos 
verbum pacis libenter admisimus: Romanam 
matrem nostram Ecclesiam ex agnitione catholicae 
fidei reperisse cognoscimus, sed patrem 
semper invenimus simulatum, dum et 
reconciliationis die, viam nostrae confusionis 
excogitans de nobis redeuntibus 
in Italiam, sub inermi et domestica comitiva, 
nobis instantissime persuasit: 
occassionem fingens, ne velut ex priori et armato 
processu timoris causam nostris fidelibus 
praestaremus: asserens, quod nobis omnia planissima 
faciebat, cujus contrarium per nuncios 

p. 143

et literas suas, manifestissime procurarat: 
prout constat testimonio plurium nostrorum 
fidelium, qui tunc temporis erant omnium 
conscii, velut ex eis quidam participes, et alii 
principes factionis: propter quod, filio et principibus 
nostris do Germania, omnibus 
ad vos venientibus, per rebelles nostros 
itineribus publicis praepeditis, ac eodem 
filio nostro apud Aquileiam navali praesidio, 
cum summa difficultate recepto, et in Teuthoniam 
abinde destinato, in regnum de necessitate 
redivimus, utpote quos ad conterendam 
rebellium nostrorum nequitiam patris consilium 
vel astutia potius miserat imparatos: ubi 
quodammodo respirantibus nobis, et capessentibus 
requiem post labores, tunc subito 
Sanctissimus pater noster, nostrae quietis invidus, 
consultoris sibi personam adsumpsit, 
instantissime persuadens, ut contra Romanos 
excellentiae nostrae devotos et alios rebelles nostros 
de Thuscia, qui iura Ecclesiae et Imperii 
detinebant, procederemus audacter, de suo 
favore securi, quia nobiscum nostra et Imperii 
pondera participare volebat. Et sic ad 
multam ejus instantiam Romanos, qui tunc 
temporis Viterbium impugnabant, in favorem 
Ecclesiae nos oportuit diffidare, eodem 
mittente literas latenter ad urbem, 
quod haec praeter suam conscientiam, et mandatum 

p. 144

faceremus in odium Romanorum. Et 
cum interim quadam seditione suborta, oportuisset 
nos necessario conferre Messanam, ut factionis 
inchoatae, principiis obstaremus: ista 
solummodo occassione praetenta, quod 
tam nobilem nostram Siciliae insulam noluimus 
amittere, nobis irrequisistis, et omnino zelatis, 
contra communem opinionem hujusmodi 
gentium, quos belli socios et participes 
statuit non relinqui, foedus iniit cum Romanis, 
per nos ad mandatum ejus, ut diximus, 
diffidatis, non attento, quod nos sub dubia fide, 
et honoris nostri fortuna, inter rebelles 
et seditiosos ipsos remanentes inermes, copiosam 
et strenuam militiam armatorum, in ejus subsidium 
miseramus, quamquam personaliter nequiverimus 
interesse. Adhuc tamen conscientiae 
nostrae fidelis integritas, et pura devotio, 
quam ad matrem nostram sacrosanctam Romanam 
Ecclesiam habebamus, novercalia delinimenta 
patris agnoscere filium non sinebant: 
quin quod erat justitiae, crimini 
imputantes, satisfactionis nostrae causam, 
in novercantis patris arbitrio poneremus, 
qui tanto nobis vice qualibet illudebat acerbius, 
quanto constantius uberioris spem arbitrii promittebat. 
Medio itaque tempore, dum in negotio 
Italiae, pro populo ad honorem 
Imperii componendo, ex praeteritorum coniectura 

p. 145

discriminum, nulla spes remansisset 
nobis in posterum, vel exilis, ac prosecutionem 
eandem opportuno tempori servaremus, 
expectationibus nostris repente credidimus adluxisse 
fortunam. Reiterata discordia inter Ecclesiam 
et Romanum imperium, in qua 
sic magnifice thesauros nostros effudimus, 
et personam, quod omnem omnino conscientiae 
pravae rubiginem, de malivolentium 
cordibus credidimus eruisse. His omnibus 
non contenti, ut de nobis prorsus indubitata 
securitas Ecclesiae praeberetur, circa ipsam 
zelo summae devotionis accensi, et incentivo 
perfectae charitatis inducti, ad istius Papae praesentiam, 
personaliter ivimus, etiam non vocati, 
ducentes nobiscum C. filium nostrum, 
nunc in Romanorum regem electum, regni 
Hierosolymitani haeredem: quem nobis tunc 
temporis, fratris sui manifesta transgressio, 
filium unicum, in paternae dulcedinis affectione 
reliquerat, ac eundem post oblatam Ecclesiae 
personam nostram in totum obsidem summo 
Pontifici nos offerre non puduit, unionem 
omnimodam inter nos et Ecclesiam, sub attestatione 
divini judicii postulantes, quamdudum 
nobis iste praelatus Ecclesiae generalis, 
dum esset Episcopus Hostiensis, suaserat 
expetendam: propter quae omnia dum 

p. 146

serenam nobis totius Curiae faciem affectio 
demonstrata praetenderet, et verba gratissima 
tam summi pontificis, quam curialium 
omnium sinceram ostenderet etiam voluntatem: 
cum eis omnia perfecisse credentes, 
sub intentionis nostrae facto proposito, nec 
minus sub obsequiorum nostrorum fiducia, dissensionis 
causam, inter nos et Lombardos, 
in sinu corrupti judicis totaliter 
suffocatam, et seditionem discordiae 
inter nos et cives Acconenses ac nobiles, 
devotione promptissima duximus exponendam. 
Sicque de negotiorum nostrorum 
omnium prospera consumptione securi, 
in obsequium Ecclesiae personaliter alacri voluntate 
processimus, cum exercitu copioso, 
quem sub magnis aerarii nostri stipendiis 
congregari, tam de Germaniae quam de Italiae 
partibus feceramus: nec prius a concepti propositi 
prosecutione destitimus, quam libertatem 
Ecclesiae conculcatam in orbe, et terram 
exterius occupatam, in statum pristinum et debitum, 
nostra potentia reformavit: indubitabiliter 
aestimantes, ut quod obtinere prius favor 
justitiae nostrae non poterat, devotionis 
obsequia mererentur. Sed audite retributionem 
mirabilem, quam pro tanta devotione, pro 
tot beneficiis, pro tam indubitatae fiduciae 

p. 147

firmamento, Christi vicarius, Pastor Ecclesiae, 
nostrae Catholicae fidei praedicator, nobis 
in singulis reddere procuravit. Inprimis, super 
ultramarino negotio, quicquid per Archiepiscopum 
Ravennatem, tunc Apostolicae sedis 
legatum, secundum formam expressam, ab 
Ecclesia sibi datam: videlicet de reducendis nobis 
et C. filio nostro in possessionem plenam 
et pristinam, omnium nobis iurium subtractorum, 
in regno fuerat rationabiliter ordinatum, 
statim adveniente Caesariensi Episcopo, 
nec legato praedicto, nec nunciis nostris ad 
curiam venientibus expectatis, nec ulla maiori 
mora protracta, nisi quatenus delatos Bisantinos 
iuvare inordinate ex toto destructum 
negotium Italiae fuit, et nedum 
quod ad honorem nostrum, sicut promiserat, 
ordinaret. Imo petentibus et instantibus 
nobis ad revocationem hostium nostrorum, 
qui in Lombardia et Thuscia fideles nostros 
tunc temporis divisis suis exercituum copiis, 
devastabant: nec nos cum militibus 
nostris, quos tunc in partibus illis, ut diximus, 
pro Ecclesiae servitiis habebamus, ire permisit: 
nec alios nuncios seu literas voluit 
destinare. Ex quibus bella campestria sunt, et 
quam plurium strages hominum, ac incendia 
subsecuta. Adhuc etiam tanta superiori nequitia 
non contentus, civitatem Castellae, per 

p. 148

ipsum retroactis temporibus, turbationibus 
occupatam, quam reddi nobis fratrum 
omnium consilia suadebant, receptis, trecentis 
libris illius monetae, quae ad quingentarum 
marcarum numerum non ascendunt, nobis 
cum eo permanentibus in Reate, et pro eo 
multa marcarum millia expendentibus, reddere 
recusavit. Ecce, qualiter pater noster Sanctissimus 
nos amabat, demum super profectibus 
nostris omnibus, et super pacificanda 
nobis Italia, de qualibet patris vel vitrici 
nostri potius benevolentia desperare coacti 
adprehendimus arma et scutum, viros 
de Teuthoniae partibus, ad quos congregandos 
diebus illis praevaricatio filii nostri nos 
de necessitate vocaverat, propter ingressum Italiae, 
congregatis militibus, strenue justitiam 
nostram armavimus, quam adsequi precibus 
minime poteramus. Quod cum ad notitiam 
summi pontificis pervenisset, sub praetextu 
treugarum, pro Terrae sanctae subsidio, 
fidelibus populis, et terrae principibus indictorum 
armatum nobis ingressum Italiae, 
per Apostolicas literas interdixit [oblitus, 
quod ab ipso eodem die, quo praedictas treugas 
indixerat,] nos tanquam advocatum 
et defensorem Ecclesiae requisivit, quod contra 
Romanos, quos sibi iura Ecclesiae subtraxisse 
dicebat, potenter procedere deberemus. Iniquum 
in nobis reputans, quod domum nostram, 

p. 149

possessionem et pactionem habitam, 
quam nobis rebelium nostrorum, rebellio 
furiosa praecluserat, viriliter ingredi nitebamur: 
quod justum crediderat in Romanis, 
qui patri suo vel avo, vel parentibus 
suis in nullo prorsus exstiterant obligati. 
Adiecit praeterca in literis antedictis, quod 
de negotiis Lombardiae in ipsum praecise, 
et sine adiectione temporis, et conditione 
aliqua, nullo iure et honore Imperii reservatis 
compromittere deberemus, vel quod nos in 
perpetuum a iuris nostri cujuslibet prosecutione 
suspenderet, vel jus et honorem Imperii 
libere suffocaret: quod cum nobis, nec nostrorum 
consilia principum, nec praeteritorum 
dispendiorum memoria suaderet, ad alias artes 
postmodum se convertit, mittens 
obviam in vestimentis albis lupum rapacem, 
Episcopum Penestrinum per quem apud nos literis 
Apostolicis, de vita sanctissima commendatum, 
Placentiam nobis subditam, et nostris 
amicam, ad Mediolanensis factionis periuria 
revocavit; per ipsum firmiter aestimans, 
sic universaliter et in totum, fideles nostros 
evertere, ut processus nostros in Italiae partibus 
enervaret. Qua spe divina clementia, 
quae suum tuetur Imperium, omnino frustratus, 
clamantibus apud eum rebellium nostrorum incendiis, 
depopulationibus rerum, et stragibus 
occisorum, qui ipsum de data eis rebellionis secura 

p. 150

fiducia, nec non de fide mentita, eo quod 
contra nos et Imperium ipsis assistere promisisset, 
publicis vocibus arguebant. Et quia 
iuxta petitiones eorum occasione praedicta, juste 
nos excommunicare non poterat, impedimenta 
clandestina nostris processibus undique 
praeparavit, literas et legatos per Imperium, 
et ubique per orbem, ut quoscunque a 
fide et devotione nostra seduceret, destinando: 
non poterat tamen nostrorum fidelium 
fides, et amicorum adfectio, conscientiam 
nostram latere nolentes, adhuc vinci 
a malo, sed in bono malum vincere 
cupientes, solennes nuncios nostros B. venerabilem 
Panormitanensem Episcopum, 
Florentinum et Reginum Episcopos, magistrum 
Thadaeum de Suessa, magnae Curiae 
nostrae judicem, et R. Porcastrellum, 
capellanos dilectos, nostros fideles, ad 
sedem Apostolicam duximus destinandos. Quibus 
oblata sibi per nos ex parte nostra 
devotione omnimoda, et unione tractata contra 
haereticam pravitatem, et pro Ecclesiastica 
libertate, de reformandis Ecclesiae, et 
Imperii iuribus, diutius inter nos et Ecclesiam 
expetita, summus pontifex, de praesentium 
fratrum suorum consilio, legatione nostra 

p. 151

in omnibus suis capitulis acceptata, per 
eosdem et Archiepiscopum Messanensem, quem 
ad nos pro parte sua nuncium destinavit, excellentiae 
nostrae promisit, quod cessari Caesari 
mandaret ubique locorum ab impedimentis 
omnibus, quae se nostris processibus 
obiecisse coram fratribus suis, et nunciis 
nostris manifestissime fatebatur, prout haec 
omnia per testimoniales antistitum praefatorum 
omnium literas manifestissime comprobantur. 
Cum qua responsione nunciis nostris et suo, 
ad nostram praesentiam redeuntibus, priusquam 
per tres dietas a Curia recessissent, eis 
omnino celatis in confusionem ipsorum, 
G. De monte Longo, quem prius ad 
nos nuncium miserat, et contra nos postmodum 
ad eversionem Mantuanorum, et aliorum 
nostrorum fidelium statuerat, in Lombardiam 
cum legationis officium plene misit: 
arbitrans, quod quanto maior sibi daretur authoritas, 
tanto maiora nobis et nostris impedimenta 
pararet. Praeterea principibus nostris, 
Praelatis Italicis, et Germanis, nobis in 
Curia nostra manentibus, literas destinavit, 
suggillationem famae nostrae non modicam continentes, 
certis articulis interclusis, et specialiter 
gravaminibus quibusdam Ecclesiis 
regni nostri, ut dicebatur illatis; super 
quibus mandavit nos per eosdem Principes admoneri. 
Quorum articulorum omnium, et 
responsionum nostrarum ad singula seriem vobis 

p. 152

sub testimonio publico mittimus intuendam, 
quibus omnibus coram principibus 
et praelatis, ac religiosis quampluribus 
quibuslibet aliis ordine, et sigillatim 
ostensis, quanquam de patris instabilitate confusos 
se filii reputarent ac verecundia capitis 
praesentium rubor ora perfunderet, nihilhominus 
tamen de eorum consilio praedictos 
Panormitanos Episcopos, et magistrum Thadaeum, 
et alios excellentiae nostrae legatos, 
cum nunciis civitatum nostrorum fidelium, 
ad sedem Apostolicam duximus emittendos, 
per quos ad satisfactionem omnem 
mora qualibet, et difficultate postpositis, 
obtulimus nos paratos. Sed 
nec in iis omnibus aversus est furor ejus, quin 
dictus evangelizans pacem Christi vicarius, 
sed author schismatis, et amicus erroris, 
contra traditionem sanctorum Patrum, audiens 
nuncios nostros portantes omnimodas 
nostrae devotionis literas per dietam urbi 
vicinos, et metuens, ne supervenientibus ipsis 
obice vallo justitiae, sine publico scandalo forte 
procedere non valeret, ex praefestinantia nimia 
conceptum edidit abortivum, in nos supremum 
Christianorum Principem die Dominica 
Palmarum, contra solennem morem 
sacrosanctae matris Ecclesiae: et in coena Domini 
postmodum sententiam praecipitando, 

p. 153

per quam, sicut per famam audivimus, licet 
haec credere minime debeamus, contradicente 
saniori parte fratrum suorum Cardinalium, 
de quorundam Cardinalium 
Lombardorum consilio, excommunicationis 
vinculo nos dicitur adstrinxisse, praepeditis 
nunciis nostris, per fautores et satellites 
suos, de patrimonio pauperum solidatos, qui 
jam applicuerant, ne ad allegandam nostram 
innocentiam et justitiam, ac demum satisfactionem 
offerendam, etiam 
ad praesentiam suam et aspectus publicos pervenirent. 
Sed esto, licet nos singulari 
quadam et publica infamia Papam offendissemus, 
o quam perperam et inordinate 
contra nos processit, et bullientem intrinsecus 
spiritum nisievomuisset, suam 
nequitiam editurum, interius crepuisset. 
Dolemus tamen, et ex corde turbamur 
propter verecundiam universalis Ecclesiae matris 
nostrae, quam Dominus Jesus Christus sub 
specie virginis gloriosae, in passionis testimonio 
discipulis commendavit nobis per talem, 
quem merito judicem non habemus, 
nullam nobis posse fieri justitiam [licet 

p. 154

iniuriam fieri] reputemus: utpote cum 
Papa se prius inimicum capitalem, non 
judicem nostrum, et opere fuerit professus et 
verbo, rebelles et hostes Imperii publice confovendo: 
indignum praeterea tanti cohertione 
principis, et qualibet pontificalis officii dignitate 
seu authoritate se reddidit, dum Mediolanensium 
civitatem, quae pro maxima parte 
testimonio religiosorum, et quamplurimum 
fide dignorum inhabitatur 
haereticis, contra nos et Imperium manifesto 
favore tuetur: et R. de civitate 
Mediolanensium potestatem delatione Episcopi 
Florentini, viri vitae probabilis, et famae probatae, 
in plerisque Capitulis super haeretica 
pravitate convictum, ob odium nostrum, 
et Mediolanensium gratiam non admisit. 
Illum praeterea Christi vicarium habere, 
et Petri successorem ac dispensatorem animarum 
fidelium, indignum fatemur, non ob 
dignitatis iniuriam, sed ob personae defectum, 
qui dispensationes cum fratrum deliberatione 
magna faciendas, in camera sua, more 
mercatoris cujuslibet, in libra mercationis appendit, 
celatis fratrum consiliis, cum 
quibus secundum Ecclesiasticam disciplinam 
deliberare tenetur, existens ipse bullator et 
scriptor, et forsitan numerator. De quibus 

p. 155

quasdam dispensationes insignes, 
praeterire silentio non valemus, per 
quas Sybillam natam Comestabulis 
regni Cypri, contra separationis sententiam 
super haec per Episcopum latam, 
de non habitando simul praestito 
sacramento, Galliono de N. et N. sororem 
Ioannis de Caesarea, Iacobo de N. qui 
prius sororem suam desponsaverat proditoribus 
nostris, sibi gradu tertio contingentibus, 
invicem concessit uxores, percepta non multa 
pecuniae quantitate: verumtamen quod 
quantitati vel numero defuit, odii nostri qualitas 
excompensavit. Defectum itaque et 
praevaricationem ipsius in illo dolemus, quod 
contra nos nobiles et potentes Romanos, sibi 
satellites et fautores acquirat, effusione pecuniae 
non contentus, ipsius castra et possessiones 
sanctis patribus, devotione pia fidelium 
donata, Romanam Ecclesiam nostro patrocinio 
commendatam, dilapidando largitur. 
Itaque non miretur universalis Ecclesia, 
nec reges aut principes, et populi Christiani, 
si nos talem sententiam judicis non veremur, 
non in contemptum papalis officii, vel Apostolicae 
dignitatis, cui omnes orthodoxae fidei 
Professores, et nos specialiter prae caeteris fatemur 

p. 156

subesse, si personae provaricationem 
arguimus, quae se solio tanti regiminis 
monstravit indignam. Et ut omnes Primates 
nominis Christiani sanctum intentionis nostrae 
propositum, et internae devotionis zelum in 
nobis agnoscant: et quod non ex odii fomite, 
sed ex causa justissima Romanus princeps, contra 
Romanum Antistitem commovetur, dum 
metuit, ne grex Dominicus sub tali pastore 
per devia deducatur. Ecce quod sacrosanctae 
Romanae Ecclesiae Cardinales, per sanguinem 
Jesu Christi, sub attestatione 
divini judicii per literas nostras et nuncios 
obsecramus, ut generale Concilium Praelatorum, 
et aliorum Christi fidelium debeant 
evocare, nunciis et nostris et reliquorum 
principum accersitis, in quorum presentia 
nos ipsi praesentes, cuncta quae diximus sumus 
ostendere et probare parati et his etiam 
duriora. Nec minus illa probabili ratione turbamur, 
quod iste Rector Ecclesie, qui debet 
esse virtutum quarumlibet, et constantiae maximae 
vas electum, contra promissionem suam 
literis suis de fratrum conscientia nobis facta: 
per quas in restaurandis Imperii iuribus 
non deesse nobis, sed adesse promisit consilio, 
auxilio et favore, praeter personae nostrae 
blasphemiam, sic manifeste, sic nos aperte prosequitur, 
cum licet conscientiae nostrae 

p. 157

librum solicite revolvamus, nullam in 
nobis occasionem invenimus aut causam, per 
quam iste inimicus homo debuisset contra 
nos tam acriter commoveri, nisi quod cum 
ipso contrahere de nepte sua desponsanda Henrico 
naturali filio nostro, nunc regi Turrium 
et Galluri, magnificentia nostra incongruum 
credidit, et reputavit indignum. Vos 
ergo reges et principes orbis terrae, nec solum 
nobis, sed Ecclesiae, quae congregatio est fidelium 
omnium, condolete: cujus caput languidum, 
princeps ejus quasi leo rugiens, in medio 
Propheta ejus vaesanus, vir infidelis, sacerdos 
ejus pollutus, sine justitia faciens 
contra legem: nobis tamen prae caeteris 
mundi principibus, defectus talis summi Pontificis, 
est merito deplorandus, qui veluti viciniores 
et propinquiores adfectione praecipua 
honores gerimus, et ipsius onera praesentimus. 
Sed nec illud obmittimus, quin Serenitatem 
vestram rogemus, ut contumeliam 
nostram, ad vestram iniuriam revocetis, 
ad domum vestram cum aqua currite, cum 
ignis accenditur in vicinis. Causam motus pontificalis 
attendite, et cur haec in favorem nostrorum 
rebellium procuratur: quae causa 
licet ad praesens expressa non fuerit, procul 
dubio tamen similia vobis et vestris 

p. 158

imminere pericula timeatis, facilis enim 
aliorum regum et principum humiliatio creditur, 
si Caesaris Romani potentia, quae prima 
iacula sustinet, conteratur. Haec est causa 
namque pro vero, videlicet de Lombardis, 
quae cor Papae pungebat intrinsecus, licet 
ipsam foras educere propter vestrum et 
audientium scandalum, non auderet, pro qua 
vobis per specialem nuncium suum fide dignum, 
cujus ad hoc testimonium invocamus, oretenus 
expresse promisit, quod si negotium 
Lombardorum in ejus manibus poneremus, 
nedum quod in aliquo magnificentiam nostram 
offenderet, verum etiam totius orbis decimas, 
Terrae Sanctae necessitatibus deputatas, 
nostris usibus applicaret. Nec est mirum, 
instantibus enim et acutis Lombardorum 
aculeis pungebatur, quibus prout aliquorum 
Praelatorum confessione recepimus, de assistendo 
eis contra nos et Imperium, corporale 
praestitit iuramentum, qui eos peregrinantibus 
nobis in partibus Syriae, pro servitio Jesu Christi 
transmisit in Regnum; sed cum turpis fuerit 
ista promissio, fidem frangere licite poterat, 
et editum variare decretum. In 
quorum favore rem auditu horribilem, 
et discretione qualibet ac ratione carentem, 
facere minime formidavit, cum enim per 
Pergamensium, Brisciensium et Cumanensium 
Episcopos, et alios praelatos, nos faceret 

p. 159

admoneri, quod vel satisfactionem Lombardorum, 
per ipsum deberemus accipere vel treugas 
pro Terrae Sanctae subsidio per quadriennium, 
ut supra diximus, indictas observare Lombardis, 
cum ab indictarum treugarum tempore 
jam quadriennium excessisset, nos rem 
tanti consilii, ad deliberationem nostrorum fidelium, 
modico temporis spatio servassemus, 
monitoribus ipsis, de approbatione legati 
praedictie G. de monte Longo, fidelis nostri, 
qui apud Mediolanenses interim 
morabatur, inducias approbantibus supradictas, 
prout haec omnia liquido Praelatorum 
praefatorum testimonio approbantur, medio 
tempore, nec voluntatis nostrae judicio, 
nec fidelium nostrorum consiliis expectatis, 
conceptum virus evomuit contra nos, prout 
aliquorum relatio retulit ad depositionis sententiam 
procedendo. Ha Deus! Ha crudelissime 
pater et pontifex! Qui ut servum redimeres, 
filium perdidisti, propter quod vestram et 
omnium potentiam manuum exigimus 
adiutricem, non quod ad propulsationem talis 
iniuriae nobis nostra non sufficiant munimenta, 
sed ut totus mundus agnoscat, quod 
honor omnium tangitur, quicunque de corpore 
secularium principum offendatur.

p. 160

Cap. XXII.

Fridericus Viterbiensibus, inducens eos ad fidem 
suam, commemorans, quod Papa eis in necessitate 
noluit subvenire.

Fridericus etc. Viterbiensibus fidelibus 
suis etc. Dum conscientiae volumina 
voluimus, dum civitates nostrae 
subiectas Imperio, in nostrae considerationis 
speculo speculamur, in quibus credit nostra 
Serenitas serenam fidem et devotionem debitam, 
congruis temporibus invenire, occurrit 
nobis specialiter Viterbiensium civitas, consuetae 
constantiae, repraesentans monilia, et indeficientis 
devotionis circumamicta faleris, semper 
gratis satis, Imperio fructuosis et floridis 
obsequelis obsequitur, et fidei suae 
constantia sicut probabilibus argumentis, 
et evidentissimis indiciis demonstratur. 
Metitur etiam acies mentis nostrae causas 
alias, per quas de vobis non indigne specialem 
confidentiam reportamus. Nam cum dudum 
a vicinis vestris graves reciperetis iniurias 
et pressuras, contradicente tunc Papa, 
Serenitatis nostrae proposito, quod ad succursum 
vestrum promptis desideriis intendebat. 
Nos adiutorem vestrae fidei, quam illibatam 

p. 161

semper servastis, Imperio dignum et debitum 
respectum habentes, in auxilium vestrum Caesareae 
potentiae vires armavimus, et nobilem 
militiam Germaniae bellis expertam ad tuitionem 
vestri duximus destinandam. Alia etiam 
vice, iste qui dicitur Papa, defensoris vestri 
nomen assumpsit: sed nos, qui in vestris 
laesionibus tangebamur, et angebamur intrinsecus, 
defensinis onus prompta satis voluntate 
suscepimus, non ipsius verbis inducti, 
sed potius consideratione vestrae fidei imperialiter 
excitati, ubi Papae personae sudoribus 
non pepercimus, sed sub aestibus solis, sub 
taediis pulveris, sub galea laboravimus, et lorica 
in angusto: cum etiam privati suos labores 
angustant, pro vobis laborabat Augustus, nec 
laborantis votum aeris intemperies retardabat, 
sed inducebat nobis labor solatium, per quem 
quies vestra, et nostrorum fidelium parabatur, 
tunc aeraria nostra patefacta sunt sumptibus in 
vestrae commodum defensionis effusis. Et 
quia in eis vestra quaerebatur utilitas, spem nobis 
adfectati commodi redolebant. Ille vero, 
qui inane nomen adsumpserat defensionis ab 
hostilibus, pascebat vos verbis, et pascuorum 
commoda subtrahebat, nec voluit vobis 
in quantitatis modicae pecuniae tantum 
mutuo subvenire, expectans, ut castrum 
suo parandum edulio, de caverna educeret 

p. 162

aliena. Igitur, dum haec omnia in nostra 
lance considerationis appendimus, nihil de 
vobis conscientiae culminis nostri contrarium 
suspicio suadet. Imo firma fiducia pollicetur, 
quod honorem nostrum et Imperii, 
continuatis vestris desideriis adfestatum, bracchiis 
velitis patentibus amplexari, nullo contrario 
spiritu propositi vestri constantiam immutante. 
Cum itaque tempus advenerit, quo nobis 
et Imperio semper grati, potestis fieri gratiores, 
vos oramus exurgite, mentes vestras 
ad contemplandam Imperii sapientiam 
et virtutem erigite, nosque principem vestrum, 
ac gratiosum agnoscite possessorem, 
parate viam Domini, rectas facite 
semitas ejus, tollite feras portarum vestrarum, 
ut Caesar vester rebellibus terribilis, et vobis 
veniat mansuetus, in cujus adventu, 
quiescant spiritus, qui vos hactenus fatigabant. 
Ecclesiae autem, ut super iis et 
aliis vobis beneplacitum maiestatis reseremus 
plene, verbotenus mittimus ad vos 
V. de Saxo forti fidelem nostrum, cui ea, quae 
vobis ex parte nostri culminis dixerit, tanquam 
ab ore nostro prolata, curetis indubitanter credere, 
et efficaciter adimplere.

p. 163

Cap. XXIII.

Fridericus, quod moneantur clerici, ut divina 
celebrent tempore interdicti.

Inter caetera, quae sollicitudinis nostrae cura 
quotidiana, et diligenti meditatione revolvit, 
illud occurrit nostrae considerationis 
praecipuum, qualiter venerandus Orthodoxae 
fidei nostrae cultus, debito a vobis 
et nostris fidelibus affectu, et devota 
veneratione colatur, ut quo prae caeteris 
mundi principibus, divina dextra, nostrum 
erigit altius solium, eo per officiosae gratitudinis 
debitum, nostra et nostrorum ubique 
devotio sibi solvat munera gratiarum. Ex 
eo quidem potest regnantium felicitas augeri 
potissime, et subditorum status servari pacificus, 
si regi regum grato devotionis xenio 
placeamus, nec ex scandali alicujus subreptione 
damnabili cultus debet postponi, 
vel intermitti dominicus, quia quo amplius 
humana scandala quandoque lasciviunt, 
eo tempestatum sedator esset devotius exorandus. 
Quare fidelitati tuae mandamus, quatenus 
omnibus praelatis et clericis, de iurisdictione 
tua, in aliquo loco idoneo convocatis, 
praesentibus fratribus Praedicatoribus et 
Minoribus per aliquem virum sapientem, 

p. 164

literatum et facundum, facias eis diligenter 
exponi, quod nos tanquam princeps catholicus, 
et catholicae fidei amplexator, ardenti 
desiderio adfectamus, quod praelati Eccclesiarum, 
clerici, religiosi, et seculares, divina 
officia publice in Ecclesiis praesentibus 
locorum indigenis, ad illius gloriam et laudem 
celebrent, qui sacrosanctam Ecclesiam 
fundavit incommutabiliter supra petram. Ex 
nostrae autem praesentis exhortationis oraculo, 
aliquibus celebiandi necessitas non infertur. 
Sciant tamen celebrare nolentes, quod qui sui 
officii debitum exequi negligunt, temporalia 
bona, per duos Augustos progenitores 
nostros, pia Ecclesiis largitate donata, 
faciemus, quanquam inviti, ad nostrum dominium 
revocari.

Cap. XXIV.

Rescribit Papae, quod non remittit captivum 
sibi repetitum per ipsum; sed ob sui reverentiam, 
mitigat sibi captivitatem.

Sub simplicis humilitatis officio, et integrae 
devotionis adfectu, tanquam novi 
muneris, grande mysterium, et utinam 
spei uberioris promissivum, Sanctitatis vestrae 
recepi literas, paternae dulcedinis increpationes 
audivi, et jussionis dominicae monita, 

p. 165

reverentius intellexi, factus repente stupidus, 
et referendo quodammodo verecundus, quod 
adversus Deum, et sanctam Romanam ecclesiam, 
quam Christianae fidei matrem et dominam 
recognosco, iniuriarum atrocium lator 
intitulor, et offensarum enormium irrogator 
appellor: de quibus, si pectoris claustrum 
discutio, conscientiae me nulla nota redarguit, 
nec probabilis stimulus veritatis impugnat. 
Nam licet bonarum sit mentium, ibi 
culpas agnoscere, ubi noxae non premant: si 
de nullis offensis poenitentiae dona non obtuli, 
si de nullis iniuriis humiliati spiritus 
tributa non solvi, nescio cur iniuriator aestimor, 
vel cur damnator excessuum immanitate 
compingor, nisi eo forsan, quod contra vos 
et praedecessores vestros, offensionis et culpae 
pravitate respergor, quod voluntati vestrae, de 
haereditatis privatione non parui, et reconciliationis 
optatae gratiam, quam multivarie, 
multisque modis expetii, hucusque non potui 
promereri. Nunc vero praeceptis salutaribus 
monitus, et obiurgationibus vestris, quae circa 
duritiam filiorum clementiam patris insinuant, 
persuasus, gaudeo satis, quod excitare me 
literis, quod corripere monitis, paterna 
dignatur affectio, ex quibus spei fertilis indicia 
colligo, et fiduciae facilis argumenta compono: 
ut cum non semper osculandus a patre 
sit filius, sed dura interdum castigatione puniendus, 
jam me velut ingratum, de cujus se asserit 
salute solicitum, a gratiae communione 

p. 166

non abdicat, et a suavitatis maternae gremio 
non excludit. Sed datur exterius, pater piissime, 
sinistrae suspicionis occasio, ut invitus 
querulus, de sincera quodammodo patris 
adfectione diffidam, et de matris tenera pietate 
desperem, dum sicut jam vulgaris notio praedicat, 
vel publicat, transfuso verbotenus 
ordine successionis in exterum, adversus 
me panditis hostium, et illum in regno mihi 
ex concepto contra me forte indignationis animo, 
adversarium erexistis. De quo, praeter 
alia emolumenta quamplurima, quae per 
me poterant Ecclesiae provenire, de conditionibus 
omnibus minor, quam de me protinus 
veritatem, si dicere liceat, utilitas expectatur. 
Sicque, dum verba patris, quem domestica quasi 
cura, de filii conversione titillat, accurate 
considero, sperare commoveor: dum extrinseca 
commemoro, desperare compellor. In 
cujus desperationis excessum, et vehementis doloris 
incendium, ea maxime ratione commoveor, 
quod venerabilis vir, dominus S. TT. 
Sancti Martini presbyter et Card. Apostolicae sedis 
legatus, in Marchia, per suas literas, temerarium 
praedonem me publicat, et persecutorem 
Ecclesiae, ac Sathanae filium licentia labiis 
relaxata divulgat, qui per haec, utinam mihi soli, 
si sibi aliqua ratione non placeo, laesionis offendicula 
tenderet, sed ad universale gentis 

p. 167

dispendium non minus, proh dolor! occasione 
suspirat, dum fideles Christicolas, quorum 
festina subsidia Terrae Sanctae negotium, a vobis 
olim procurante nunc Domino longis desideriis 
expectabat, novo nuper bellandi genere 
armat in filios, et ad Christiani regni spolia 
cruce signat. Consideret ergo, si placet, vestrae 
pietatis integritas, qualiter si secundum 
carnem vivitur, praedo de praeda debeat intendere 
precibus, et tot gravibus lacessitus 
iniuriis, superioris obsecundare praeceptis. Hac 
itaque varietate perplexus, eligo sanius me totum, 
beneplacitis vestris exponere, si totus admittar, 
et vestris reverenter obtemperare mandatis, 
si tamen innocentiae meae causam lenitas 
non exasperet mandatoris. Non sic enim 
propriae voluntatis arbitrio sublevor, nec sensualitatis 
incentivo dissolvor, quin plene 
discernens inter dexteram et sinistram, aperte 
videam, et evidenter agnoscam, quid personarum 
velit acceptio, quid rationis judicio debeatur, 
propter quod universa, quae scribitis, 
debita meditatione compensans, mandatorum 
vestrorum precumque primitias, pro 
liberatione providi viri R. Veronens. 
electi, ad cujus vitae laudabilis, et famae praeconia, 
tam clara sufficiunt testimonia laudatoris, 
reverenter accipio, et eo libentius ad effectum 
debitae prosecutionis adducam, quo de 
maioris adfectionis ubertate proveniunt et 

p. 168

fructus maioris gratiae, ac evidentioris emolumenta 
compendii scribendi, tam sanctis initiis 
deberentur. De cujus captionis eventu, 
dum Deum et ecclesiam exinde graviter offendisse 
me dicitis, minus digne, si dici liceat, 
saevitiae mihi fucus adscribitur, et prohibitionis 
supernae pertinax refragator, accusor. Quanquam 
enim rex ille pacificus, qui ministris Ecclesiae 
legata pacis hominibus eroganda commisit, 
Christos, ore suo prophetico tangi 
prohibeat, et in eis malignitatis molestiam 
exerceri, si tamen ipsis interdum non evangelizantibus 
verba pacis, sed procurantibus machinamenta 
dissidii, quicquid inferri contingat 
iniuriae, non minus id passis imputari deberet 
ad vitium, quam facientibus ad delictum. 
Cum igitur ad partes Marchiae, dudum 
in amicorum subsidium, qui ob zelum 
devotionis et fidei, quam erga divum 
Augustum felicis memoriae, Dominum patrem 
nostrum tenaciter habitae, in me quasi novae 
dilectionis fragrantia redolebant, quandam 
quantitatem militum, in favoris suffragium 
destinassem, dissidentibus inter se partibus, 
prout moris est, potius vel erroris, prout inter 
eos malitiae radicavit antiquitas, idem electus, 
non pacificus inventus, sed belliger: non 
altaris Levita, sed equoleviter elevatus: non 
Dei minister, sed excidii ministrator, inter 
agmina militum casualiter incidit et ad privatam 

p. 169

honestamque custodiam, ipsum bellicus 
eventus adduxit. De cujus liberatione festina, 
si ad praesens dominationis vestrae voto non 
pareo, moleste quaeso pater piissime, 
non geratis, cum absque amicorum meorum 
quorundam Marchionum, Comitum, et aliorum 
magnatum Italiae consilio, quorum in 
hoc praecipue interesse versatur, id nunc fieri 
honeste posse non videam: sed quam cito ad 
instantiam nunciorum meorum super hoc, 
eorundem nobilium mihi conscientiae patefieret, 
tam in iis quam in aliis, quae Sanctitati 
vestrae grata sint animo et affectui blandiantur, 
per evidentiam operum, quae utinam 
paternae charitatis affectio placida relatione 
cognoscat, signa promptissimae devotionis, 
ostendam. Interim [captivitatem ipsius, 
ob reverentiam sedis Apostolicae et nostram, 
non ea quae captivis ex hostium] conculcatione 
debetur, sed quae humiliationi conveniat, 
et aequipolleat libertati, honestae 
custodiae faciam sociari: ut quae ad praesens 
in totum ostendi non potuit, mea saltem 
in parte devotio cognoscatur.

p. 170

Cap. XXV.

Constitutiones editae per Imperatorem, contra 
haereticos.

Fridericus etc. dilectis Principibus etc. 
Commissi nobis cura regiminis coelitus, 
et Imperiale, cui dante Domino praesidemus, 
fastigium dignitatis, materialem, quo 
divisim a sacerdotio fungimur, gladium adversus 
hostes fidei in exterminium haereticae 
pravitatis exigunt exercendum, ut vipereos 
perfidiae filios contra Deum et Ecclesiam insultantes, 
tanquam materni uteri corrosores, in 
judicio et justitia persequamur, maleficos vivere 
non passuri: per quorum sententiam seducentem 
mundus inficitur, et gregi fidelium per 
oves morbitas gravior infligitur corruptela. 
Statuimus itaque, sancientes, ut haeretici 
quocunque nomine censeantur, ubicunque per 
Imperium damnati fuerint ab Ecclesia et 
seculari judici assignati, animadversione 
debita puniantur. Si vero de praedictis, 
postquam fuerint deprehensi, territi metu mortis, 
redire voluerint ad fidei unitatem, iuxta 
canonicas sanctiones, ad agendam poenitentiam 
in perpetuum carcerem detrudantur. Praeterea, 
quicunque haeretici reperti fuerint in civitatibus, 
oppidis, seu locis Imperii, per 
inquisitores aliquos, ab Apostolica sede datos, 

p. 171

et alios catholicae fidei zelatores, ii, 
qui iurisdictionem ibidem habuerint ad inquisitorum, 
et aliorum catholicorum virorum insinuationem, 
eos capere teneantur, et eos captos 
arctius custodire, donec per censuram Ecclesiasticam 
damnatos, damnabili morte perimant, 
qui fidei sacramenta, et gloriam aeternae vitae 
damnabant. Simili quoque poena plecti censemus 
omnes, quos ad fovendum haereticorum 
errores callidus hostis suscitat advocatos, 
vel parat illicitos defensores maxime cum 
idem facinus, quos inquinat, aequat, 
nisi monitione praemissa destiterint, et eorum 
vitae duxerint consulendum. Eos praeterea, 
qui convicti in uno loco de haeresi ad alia loca 
se transferunt, ut cautius possint effundere virus 
haereticae pravitatis, debitam censemus subire 
vindictam: ut super hoc, per viros ab eodem 
errore conversos ad fidem, nec non 
per alios, qui eos de haeresi convicerunt, quod 
in hoc casu concedimus licite faciendum, 
evidens testimonium habeatur. Item mortis 
sententiae ducimus adiiciendos, si quos haereticorum 
ad judicium tractos, in extremo vitae periculo, 
haeresim adiurantes, postmodum de falso 
iuramento constiterit, convinci, et de fide 
mentita eos contigerit ejusdem morbi 
spontaneam incurrere recidivam, ut sibi 
damnabilius iniquitas sit mentita, et poenam 
debitam mendacium non evadat. Omne insuper 

p. 172

proclamationis et appellationis beneficium 
ab haereticis receptatoribus et fautoribus 
eorundem penitus amovemus, volentes, 
ut de finibus Imperii, in quibus semper 
debet existere fida fides, haereticae, labis 
genimina modis omnibus deleantur. Caeterum, 
quia quanto maiora divinae nutu miserationis 
accepimus, et altiorem locum prae 
filiis hominum obtinemus, tanto devotiora 
debemus obsequia gratitudinis conferenti, si 
quando in nostri nomini contemptores, nostri 
culminis excandescat authoritas, si reos 
laesae maiestatis in personis eorum, et liberorum 
suorum exhaeredatione damnamus, multo fortius, 
justiusque contra Dei blasphematores nominis 
et catholicae fidei detractores provocamur: 
eorundem haereticorum receptatorum, 
fautorum et advocatorum suorum, ac eorundem 
haeredes et posteros, usque ad secundam 
progeniem, cunctis beneficiis temporibus 
publicis officiis et honoribus, Imperiali 
authoritate privantes, ut in paterni memoria 
criminis continuo moerore tabescant. Vere 
scientes, quod Deus zelotes est, et peccata 
patrum in filios potenter ulciscens, nec 
quidem a nostrae misericordiae finibus duximus 
excludendum, ut si qui paternae haeresis 
non sequaces, latentem patrum perfidiam 
revelarint, quocunque reatus illorum animadversione 

p. 173

plectantur, praedictae punitioni non 
subiaceat innocentia filiorum. Adhaec notum 
fieri nolumus, fratres Praedicatores et 
Minores, pro fidei negotio in partibus 
Imperii nostri contra haereticos deputatos. Caeteros 
quoque, qui ad haereticos judicandos accesserint, 
nisi aliqui eorum ab Imperio fuerint 
proscripti, eundo, morando et redeundo sub 
nostri Imperii speciali defensione receptos, 
quos apud omnes sub ope ac recommendatione 
fidelium Imperii esse volumus inoffensos. 
Universitati vestrae mandantes, quatenus 
quocunque et apud quemcunque vestrum 
pervenerint, benigne recipiatis eosdem, et personas 
eorum ab incursu haereticorum eis insidiantium 
conservantes indemnes, omne 
consilium, ducatum, et auxilium impendatis, 
pro acceptis coram Dco negotiis exequendis. 
Haereticos vero, quos vobis ostenderint 
ipsi in iurisdictione vestra singuli 
capientes, diligenti custodia detinete, ut 
post Ecclesiasticae damnationis judicium poenam 
subeant, quam merentur: scituri, quod 
in ipsius executione negotii, gratum Deo, et 
laudabile nobis exequium conferetis, si 
ad expellendam de partibus nostri Imperii 
novam et insolitam haereticae pravitatis infamiam, 
opem et operam una cum eisdem fratribus 

p. 174

praestiteritis efficacem: et si quis exinde 
foret negligens vel remissus, ac inutilis coram 
Deo, in conspectu nostro poterit merito 
culpabilis apparere. Datum Paduae etc. 

Cap. XXVI.

Item alia de eodem.

Fridericus etc. Inconsutilem tunicam Dei 
nostri dissuere conantur haeretici, et vocabuli 
vitio saevientes, quod significationem 
denunciationis, denunciat, in ipsius 
indivisibilis fidei unitate nituntur inducere 
sectionem, et oves a Petri custodia, cui pascendae 
a pastore bono sunt creditae, segregare. 
Hi sunt lupi rapaces intrinsecus, eousque mansuetudinem 
ovium praetendentes, quousque 
ovile possint subintrare Dominicum, quod 
post ipsorum interitum desiderant demoliri: 
hi sunt angeli pessimi, hi pravitatum sunt 
filii a patre nequitiae, et fraudis authore ad 
simplices animas destinati. Hi colubri, qui 
columbas decipiunt: hi serpentes, qui latenter 
videntur inserpere, et sub mellis dulcedine, 
virus evomere, ac vitae cibum se simulant ministrare, 
a cauda feriunt, et mortis periculum, 
velut quoddam durissimum venenum 
immiscent. Horum sectae, veteribus, ut non 
in publicum prodeant, non sunt vocatae nominibus, 

p. 175

vel quod est forte nephandius, non 
contentae, ut velut ab Arrio Arriani, vel a 
Nestore Nestoriani, aut a similibus similes 
nuncupentur. Sed in exemplum martyrum, 
qui pro fide catholica martyrium subierunt, 
Patarenos se nominant, velut expositos 
passioni. Hujusmodi vero miseri Patareni, 
a quibus abest sancta credulitas divinitatis 
aeternae, sub uno contextu nequitiae, insimul 
tres offendunt, Deum videlicet, proximos, 
et seipsos. Deum, dum Dei fidem et consilium 
non cognoscunt: decipiunt proximos, 
dum ipsis specie spiritualis alimoniae, 
haereticae pravitatis oblectamenta ministrant, 
crudelius etiam saeviunt in seipsos, dum post 
animarum dispendium, corpora denique 
severae mortis illecebris, quam per agnitionem 
veram et verae fidei firmitatem possent 
evadere vitae prodigi et necis improvidi 
sectatores involvunt, et quod est ipso dicto 
durissimum, superstites etiam non terrentur 
exemplo. Contra tales, Deo, sibi, et hominibus 
sic intentos, continere non possumus motus 
nostros, quin debitae ultionis in eos gladium 
exeramus, tanto ipsos instantius persequentes, 
quanto inevidentiorem declusionem 
fidei Christianae, propter Romanam Ecclesiam, 
quae caput est omnium Ecclesiarum, judicatur 
superstitionis suae scelera latius exercere, dinoscuntur 
adeo, quod ab Italiae finibus, 
praesertim a partibus Lombardiae: in quibus 

p. 176

pro certo perpendimus, ipsorum nequitiam latius 
abundare, iamque usque ad regnum nostrum 
Siciliae, suae perfidiae rivulos derivarunt. 
Quod acerbissimum reputantes statuimus inprimis, 
ut crimen haeresis, et damnatae 
sectae cujuslibet quocunque censeantur 
nomine sectatoris, prout veteribus legibus 
est indictum inter publica crimina 
numerentur, immo crimine laesae Maiestatis 
nostrae, debet ab omnibus horribilius judicari, 
quod in divinae Maiestatis iniuriam noscitur attentatum: 
quamvis in judicii potestate, 
alter alterum non excellat. Nam sicuti perduellionis 
crimen personas adimit damnatorum, 
et bona damnat, post obitum memoriam defunctorum: 
sic in praedicto crimine, quo Patareni 
notantur, per omnia volumus observari, 
et ut ipsorum nequitia, in qua Dominum 
non sequuntur, sed in tenebris ambulabant, 
detegatur, nemine etiam deferente, 
investigari volumus diligenter hujusmodi 
scelerum patratores, et per Officiales nostros, 
sicut et alios malefactores inquiri, ac 
vinculis detineri inquisitione vocatos: et 
si levis superstitionis argumento tegantur, 
a viris Ecclesiasticis et Praelatis examinari iubemus. 
Per quos si inventi fuerint a fide Catholica 
saltem in articulo deviare, ac per ipsos pastorali 

p. 177

more commoniti, tenebrosi diaboli 
relictis insidiis, noluerint agnoscere Deum 
lucis, sed in erroris concepta instantia perseverent, 
praesentis nostrae legis edicto damnatos 
mortem pati Patarenos, aliosque haereticos 
quocunque nomine censeantur, decernimus, 
quod adfectant ut vivi in conspectu hominum 
comburantur, flammarum commissi judicio, ut 
animarum incendia patiantur: nec dolemus, 
quod in hoc satisfacimus ipsorum voluntati, ex 
quo poenam solummodo, nec fructum alium 
consequuntur erroris, apud nos pro talibus nemo 
intervenire praesumit. Quod si qui fecerint, 
in ipsum nostrae indignationis aculeos, 
non immerito convertemus. Datum 
etc. 

Cap. XXVII.

Item alia super eodem.
Fridericus etc. Patarenorum complice et 
receptatores, seu quocunque modo fautores, 
qui ut alios a poena possint eximere, 
de se velut improvidi non formidant, publicatis 
omnibus bonis eorum relegandos in perpetuum 
esse censemus, et ipsorum filii ad honores 
aliquos nullatenus admittantur: si tamen 
aliquis fautorum. hujusmodi detexerit aliquem 
Patarenum, cujus perfidia manifeste 
probatur et liquet, in fidei praemium 

p. 178

quam agnovit, famae pristinae de Imperiali clementia, 
restitutionis beneficium in integrum 
consequatur. Incipiunt Capitula constitutionis 
contra Patarenos, Speronistas, Leonistas, 
Arrianistas, Circumcisos, Passiginos, 
Ioseppinos, Carracentes, Albanenses, Franciscos, 
Bannaroles, Comistas, Valdenses, 
Burgaros, Commimellos, Barrinos, 
et Ortolevos, et cum illis de Aqua 
nigra, et omnes haereticos utriusque sexus, 
quocunque nomine censeantur, perpetua damnamus 
infamia, diffidamus atque bannimus: 
censentes, ut bona talium confiscentur, nec ad 
eos ulterius revertantur: ita, quod filii ad eorum 
successiones pervenire non possint, cum 
longe sit gravius aeternam quam temporalem 
offendere maiestatem. Qui autem inventi fuerint 
sola suspicione notabiles, nisi ad mandatum 
Ecclesiae, iuxta considerationem suspicionis, 
qualitatem personae, propriam innocentiam, 
propria purgatione monstrarint, tanquam 
infames, et banniti ab omnibus habeantur: 
ita, quod sic banniti per annum permanserint, 
extunc eos sicut haereticos condemnamus. 
Statuimus etiam hoc edicto, in perpetuum 
valituro, ut potestates et consules, seu 
rectores, quibuscunque fungantur officiis, quod 
pro defensione fidei praestent publice iuramentum, 
quod de terris sui iurisdictioni, subiectis, 

p. 179

universos haereticos ab Ecclesia denotatos, bona 
fide, pro viribus exterminare studeant: 
ita quodammodo quandocunque quis fuerit in 
perpetuam potestatem, vel temporalem 
assumptus, hoc teneatur capitulum iuramento 
firmare: alioquin neque pro potestatibus, 
neque pro consulibus habeantur, eorumque 
sententias extunc decernimus inutiles et 
inanes. Si vero dominus temporalis requisitus 
et monitus ab Ecclesia, terram suam purgare 
neglexerit ab haeretica pravitate, post annum 
a tempore monitionis elapsum, terram 
suam exponimus a catholicis occupandam 
qui eam exterminatis haereticis, absque 
ulla contadictione possideant, et in fidei 
puritate conservent, salvo iure domini temporalis, 
dummodo super iis nullum praestet obstaculum, 
neque aliquod impedimentum opponat, 
eadem nihilominus lege servata 
contra eos qui non habent dominos principales. 
Credentes praeterea receptatores, defensores, 
et fautores haereticorum bannimus: 
statuentes, ut si quis postquam quilibet talium 
fuerit fidelium communione notatus, satisfacere 
contempserit infra annum, extunc 
ipso iure sit factus infamis, et ad publica officia 
seu consilia, vel ad tractatus aliquos eligendos, 
nec ad testimonium admittatur: sit 
etiam intestabilis, ut nec testamenti liberam 

p. 180

habeat facultatem, nec ad haereditatis alicujus 
successionem accedat. Nullus ei 
praeterea super quocunque negotio, sed ipse aliis 
respondere cogatur: quod si judex extiterit, 
ejus sententia nullam obtineat roboris firmitatem, 
nec causae aliquae ad ejus notitiam perferantur: 
si fuerit advocatus, ejus patrocinium 
nullatenus admittatur: si tabellio, ejus 
instrumenta confecta per manum illius, nullius 
penitus sint momenti. Adjicimus insuper, 
quod haereticus per haereticum convinci possit, 
et quod domus Patarenorum, receptatorum 
defensorum et fautorum, sive ubi docuerint, 
sive ubi aliis manus imposuerint, destruantur, 
nullo tempore reparandae. Datum 
etc.

p. 181

Cap. XXVIII.

Fridericus, universis mundi principibus, de sinistris 
rumoribus Terrae sanctae.

Etsi tam justa, quam vehemens causa doloris, 
et motus fuerit in nobis, cum 

p. 182

ad praesentiam nostram frater S. a venerabili 
patre Patriarcha Antiocheno, dilecto amico 
nostro, praesentium baiulus literarum accessit, 
ipsum tamen infeste videre nequivimus, qui 
mittentem adfectione quadam diligimus singulari. 
Verum etiam tunc temporis cordis nostri 
nervum pertigerat rumor infestus, et subitae 
nuncius tempestatis, qui Gohesminorum 
pestem ab originalibus sedibus Tartarea 
peste depulsam, velut molem ingentem, 
per abrupta montium declivium fulminis 
ictibus devolutam, in sanctam civitatem irruisse 
crudeliter nunciavit, quae forte desolationis 
suae tempore habitatore continuo, solito 
de censore catervatim undique concurrentibus 
populis colebatur, dederatque concursui 
famosi tam loci longis retro temporibus 
a Christicolis maxime desiderata securitas, et sinistris 
auspiciis diebus illis obtenta quarundam 
occasione treugarum, quas Soldanus 
Damasci, et Nahasar et Soldanus Tracti: 
qui prius hostes et adversarii fuerant, 
concordiam invicem facientes, ipsam cum 
Christianis ea conditione fecerunt, quod tota 
regni Hierosolymitani terra, cujus 
partem Christiani possederant trans Iordanem, 
retentis sibi villis et montanis aliquibus, 
a Christianis restituta, Soldanus 

p. 183

eisdem in expugnatione Soldani Babyloniae deberet 
assistere toto posse. Qua confoederatione, 
tanquam in sui perniciem inita, 
Soldanus accinctus, praedictam gentem Barbaricam 
Gohesminorum, per deserta vagantem, 
et velut fera in saltibus ante venabula 
fugientem, ad suae defensionis auxilium convocavit: 
qui sibi reputantes oblatum 
praesidium potius quam petitum, ad designata 
loca subito, non minus taciti, quam celeres 
pervenerunt, ut invisos hostes advenisse maturius 
nostrorum vigilantia noverit, quam venturos. 
Sicque factum est, ut Christianorum 
exercitu, cum Soldanis praedictis, in finibus 
Soldani Babyloniae, apud Gazam commorante, 
Patriarcha Hierosolymitanus, 
de partibus cismarinis, ad partes illas athleta 
novus accessit. Quo superveniente perfidae 
gentis metu de civitate Hierosolymitana, 
una cum magistris domorum, et hospitalium 
Militiae templi, et universis habitatoribus 
civitatis ejusdem, tanquam de humano 
praesidio desperatis, noctis silentio salubriter 
procedentibus versus Ioppem, emenso jam fere 
medietatis itineris spacio, ad cujusdam vanae, 
seu potius callidae procuratae vocis auditum, 
quae Gohesminorum natione devicta, securum 
peregrinis et civibus reditum promittebat, 
homines regionis et incolatus affectione 

p. 184

seducti, confestim ad victimam potius, quam 
ad patriam redierunt. Nondum eisdem infra 
septa domorum respirantibus a labore, priusquam 
fere sarcinulas suas, et itineris impedimenta 
deponerent: ecce, quod multitudo gentis 
hostilis, quam dinumerare nemo poterat, 
universam faciem terrae occupans, sic improviso, 
sic subito continuatis pugnatorum 
agminibus circumdedit civitatem, ut nec in 
defensione praesidium, nec in fuga consilium, 
obsessis fidei nostrae pugilibus laxaretur: 
Ambigentibus autem eis, cujusmodi genus mortis 
eligerent ex praedictis, tandem, et si nulla 
via securior, saltem visa est via dulcior, 
ut per fugae remedium, aliquos a persequentium 
oculis, cavernae montis imminentis 
absconderent, et noctis circuitu aliqui manus 
occidentium feras evaderent: vel 
ut saltem unum ex omnibus cladis et periculi 
nuncium reservarent. Non defuit tamen 
inter tot advenarum hostium milia, ductor 
et cognitor viarum indigena: qui 
sufficientes insidiantium turmas, velut 
per sylvarum angusta venatores, per inevitabilia 
loca disposuit: in quorum manus, 
quanto celerius fugerent, tanto rapidius caderent 
fugientes. Sed fefellit, o proh dolor! 
eventus rei miserandae consilium, quia 
tanquam in rete paratum avibus, sic omnes 
septem milia fere hominum, in gladium 

p. 185

inciderunt: et testantibus sanguinis, 
occisorum per valles montium, sicut profluentis 
aquae, decursibus, nulla prorsus extitit 
pugna, sed caedes. Infantes autem et 
virgines, in urbem beatam venientes, nequiter 
reduxerunt. Senes, infirmos et 
debiles, et moniales, ad fugae laborem inhabiles, 
in urbe relictos, in ipsorum, quin potius 
in ipsius Dei nostri conspectu Sepulchro Domini 
violato, quod fuerat fidei Christianae visibile 
nutrimentum, miserabiliter occiderunt. 
Post haec, ad reconciliationem tanti dissidii, et 
totius reipublicae, ac fidei Christianae vindictam 
armavit [ut dicitur, universaliter] 
omnes Orientalis plagae Christicolas, ut sic 
magis provisa esset et tuta religio Soldanorum, 
Damasci et Tracti consortio: 
quod tanem justo timore non caret. De 
quorum eventu velit altissimus Deus, pro cujus 
causa certatur, quod praecurrentis famae pernicies, 
subsequentis rei prosperitate vincatur, 
anima tamen nostra, propter praeteritorum casuum, 
et futurorum eventuum, mecum in 
amaritudine posita, boni nuncii verbum de terra 
longinqua sitienter expectat: eoque magis 
anxiamur in Spiritu, quo justiori dolore 
torquemur in mente, velut qui scimus, haec 
potius contigisse culpa, quam facto. Dudum 
etenim viro spectabili comite Cornubiae, dilecto 

p. 186

sororio nostro cum honorabili comitiva 
nobilium transalpina, in ultramarinis partibus 
vices agente nostras, de consilio Magistrorum 
hospitalis, et Sanctae Mariae Theutonicorum, 
et totius Christianorum exercitus pro parte nostra, 
qui iura dilecti filii nostri Cunradi, in 
Romanorum Regem electi, semper Augusti, 
et regni Hierosolymitani haeredis, ejusdem regis 
et regni moderamine fungebatur, cum Soldano 
Babyloniae supra dicto, treugas fideliter et 
prudenter iniit. Quas Magister domus Militiae 
templi, cum caeteris terrae nobilibus indigenis, 
et civibus Anconensibus ad speciale nostrae celsitudinis 
odium [non ad commune bonum habendo 
respectum] acceptare nullatenus voluerunt: 
quin potius, more disparium aurigarum, 
in diversis hinc inde partibus detrahendo 
vehiculum, tandem prout eventus rerum edocuit, 
in praecipitium devium vectores et sarcinam 
deduxerunt. Haec vos latere non 
credimus, fuisse praecipuam, immo solam originem 
morbi praesentis, et causam, quae Soldanum 
Babyloniae continuis etiam iniuriis postmodum 
lacessitum, ad quaerenda remota suffragia 
et ad desperanda coegit. Haec 
quandoque Cismarinorum nobilium animos 
a devotione seducent, qui divinitus 
inspirati, ad reliquiarum illius terrae salutem, 
votis ardentibus aspirabant: qui quanquam res 
et personas exponerent pro praedictis, propterea 
tamen ab ipsis iniuriari sibi indignum aestimant, 

p. 187

et reputant indecorum, dum ipsorum 
conventiones et treugae delusoriae reputantur. 
Propter quod, cum istud quam primum 
ad solicitudinem nostram, gerentem curam negotii 
transmarini, pervenit, pervigili semper, 
continua meditatione pensavimus, qualiter 
cum terrae primatibus, licet nobis et nostrae 
fidei inimicis, si non perfectae, palliatae 
cujusdam amicitiae foedera contraheremus: et 
potissime cum Soldano Babyloniae, qui terrae 
Syriae pene maior dominus, et hujusmodi 
locorum habilitate vicinior habebatur. 
Ad hoc nos nullius familiaritatis intrinseca 
provocavit affectio, sed cauta provisio, ne 
desperare praedictos necessario cogeremus: et 
ne particularia metuendo dissidia, suas 
conflare potentias cogerentur in unum, priusquam 
temporis opportunitate captata, vel 
pacatis Italiae partibus, inter nos et Ecclesiam 
unione secuta [quam teste Supremo judice, 
semper ambivimus] unanimibus votis, et 
votivis praesidiis vacare possemus. Quanquam 
humani hostis generis, et ejus discriminis 
avidus, subtiliter hactenus id impedivit. 
Igitur vestra circumspectio non miretur, 
si Romanum Principem, et Hierosolymitanum 
ad iracundiam vehementem, 

p. 188

tam sinistri casus infesta relatio, quadam 
indignitate commovit. Vobis autem et 
caeteris terrae principibus ecclesiasticis et mundanis, 
in Cismarinis deliciis existentibus Barbarorum 
nequitia, fides nostra deprimitur: 
crudelitatibus hostium fidelium reliquia trucidantur: 
perversorum iniuriis, pulchritudo 
templi Dominici deturpatur: illic pro fide nostra 
servanda confligitur, et a vincentibus palma 
victoriae, et a cadentibus corona martyrii, 
hilariter expectatur: a nobis bella geri 
placuit, nullos habitura triumphos. Ideoque 
quum talibus essemus justa turbatione 
commoti, per praedictum fratrem S. nuncium 
ejusdem Patriarchae, quem tam cismarini, 
quam transmarini discriminum radix, 
et caussa non latent, et quem velut praeclarum 
membrum Ecclesiae, nulla labes suspicionis 
aspergit, certam et acceptabilem formam 
pacis accipere credebamus: quam salvis nostris, 
et sacri Imperii nostri iuribus [quae minorare 
sacrilegium credimus] tolerare possemus: quam 
etiam licet vulneratum universalis negotii commodum, 
vix a modo tempestivum accipiat, 
utile tamen et necessarium forsitan 
reportabit. 

p. 189

Cap. XXIX.

Regi Ungariae de adventu Tartarorum, et 
conqueritur ei de Papa, propter cujus impedimentum 
non potest eis obviare.

Honor Imperii, qui propter turbationes 
temporum valde fuerat in Italia diminutus, 
per quem nostra, et exaltatio 
principum procuratur, diu nos, de consilio 
tuo et aliorum principum. ad sui reformationem, 
tenuit in eisdem partibus occupatos, 
ut quibuslibet deliciis et regiis opportunitatibus 
praetermissis, personae nostrae ac nostrorum 
fidelium continuatis laboribus, perquam 
plures annos aestivis temporibus, et hyemalibus 
minime parceremus: regnum haereditarium, 
nostrae matris augustae obventiones, et 
commoda undecunque perveniunt, praeter 
mores regnantium caeterorum, qui bona haereditaria 
commodis specialibus et privatis attribuunt, 
pro republica et augmento Imperii, 
tam in rebus, quam in divitiis, et personis 
incessabiliter exponentes: ita, quod autore Domino, 
cujus praevia dextera feliciter in omnibus 
triumphamus, ad id, labores nostri, transacti 
temporis [pervenerunt, ut devictis fere in 
totum hostibus et Imperio nostro subactis, 
valde modici temporis] restat labor: in quo 
speramus, ad perfectionem votorum communium, 
et prosperum totius operis Italiae 

p. 190

complementum, triumphaliter pro nostro et 
communi honore principum, penitus pervenire. 
Quia vero pridie auditis rumoribus, 
nationes Barbariae Tartarorum, quod regnum 
Ungariae subitis aggressibus invasissent, 
cogitavimus proximo ardente pariete, rebus 
nostris consultius succurrendum: ad haec prompta 
exposita voluntate, velut qui cum proprio 
suadente negotio, tum totius Christianitatis 
subsidio, et tuitione Catholicae fidei requirente: 
ad quam tuendam, ex commissa nobis Imperialis 
officii dispensatione, tenemur et debemus 
inimicis fidei Christianae totis viribus obviare. 
Sed summa necessitas, necessariae causa 
dilationis induxit, ut rem tam arduam 
Imperii, nos principaliter et specialiter contingentem, 
bellicis tot armorum laboribus, in 
effusionem Germanici sanguinis acquisitam, 
et ad finem proximum Germanis ensibus 
jam deductam, non deberemus obmittere propter 
brevissimam moram temporis 
imperfectam: ut quod esset deterius et facile 
contingeret, Italicis gentibus in absentia 
dominorum suorum utentibus more suo, tantus 
labor, et effusae divitiae pro recessu nostro 
in irritum reciderent, et recidiva negotii, 
graviora nobis et Imperio iterata pericula remanerent. 
Aliud etiam urgens et evidens impedimentum 
occurrit, quod crescente inter nos 
et Romanum pontificem, ab olim orto dissidio, 

p. 191

experientia praeteriti temporis suggerit 
venturum tremorem, ut justus timor, 
qui cadere valeat in constantem, recte moveat 
mentem nostram: ne nobis venientibus ad 
confusionem hostium Barbarorum, familiaris 
et domesticus hostis, velut quondam nobis 
partes ultramarinas adeuntibus, pro servitio 
Christi, animatis quibusdam rebellibus 
nostris marinis praedonibus, qui libenter occasionem 
absentiae nostrae captarant, 
invaderet regnum nostrum, cum familiaris 
pestis sit levior ad nocendum. Propter quod 
de te, ac de caeteris principibus non absque admiratione 
publica, totius loquitur lingua mundi, 
quod audito et cognito infausti adventu 
infidelium Tartarorum, qui ad exterminium 
Ecclesiae et Imperii, et totius cladem Christianitatis 
aspirant, praevisa deliberatione principum, 
ad sedem Apostolicam nuncios misimus 
speciales, supplicaturos summo pontifici, 
ut tot impedimenta, quae verbis et opere 
nobis opposuit et opponere non desistit, 
inspecta necessitate Occidentalis provinciae revocaret: 
et nos ad publicae fidei, et Christianorum 
defensionem venire permitteret, etiam 
inoffensos, ut moram nostram, quam juste 
causaris, tu vel alii principes arguere non possetis. 
Sed si pro diuturnis guerris, ac 
humiliatione rebellium, exhaustis thesauris 
nostris et viribus tot annorum laboribus fatigati, 

p. 192

tam propter ei tueri, quam ab inimici 
hominis insidiis praecavere, ac instanti 
dissensioni finem imponere compellamur, atrio 
nostro in tranquillitatis securitate disposito, 
reparatis opibus ac virium copiis, ad interitum 
communium hostium potentius accessuri. 
Quapropter omnibus praetermissis, felices 
gressus nostros direximus versus urbem, ita 
quod Romanis partibus vicinamur, intendentes 
esse contenti veteribus et haereditariis Imperii 
iuribus, quae diu Augusti praedecessores 
nostri generis et honoris, tam Imperii quam 
regnorum propria possederunt, quibus 
tam diu neglctis per te et alios principes, notari 
merito poteramus. Ad pacem vero, quam 
semper affectavimus, instantem operam adhibemus, 
quae per nos fuisset olim et saepius procurata, 
nisi frequens nostra petitio, aures et 
animum pertinacis hominis induraret et inde 
nutriret discordiam, unde concordiam postularet. 
Speramus autem per praesentem gressum 
nostrum mundo acquirere bonum pacis, et 
statu Italiae pacifice reformato, ac regno nostro 
in Dei securitate dimisso, tam onusti divitiis, 
quam gentium multitudine constipati, cum 
expectata beneditione sacrosanctae matris Ecclesiae 
veniemus, ita quod Domino exercituum 
nos iuvante, quo duce, quo praevio, ministrata 
nobis a coelo victoria, qua de cunctis 
inimicis nostris consuevimus triumphare, Tartarorum 
multitudinem devincemus. Tuam 
igitur industriam exhortamur, quatenus interim, 
cum toto tuarum conatu virium, dilecto 

p. 193

filio nostro Conrado, in Romanorum Regem 
electo, potenter assurgas, ad reprimendos 
impetus adversariorum communium, ingressus, 
ut eis non liceat campum liberum invenire, 
donec nos cum potentia maxima, ad eorum 
confusionem ultimam veniemus. 

Cap. XXX.

De eodem.
Perfectae solicitudinis zelus, quo sicut pater 
Imperii, statum ejusdem dirigere cogimur, 
et tueri propensius nos inducit, 
non tam manifesta pericula, quam suspecta 
vereri: ne provisionem differre cautelae, quousque 
certitudinem rei, per oculatae fidei testimonium 
adsequamur. Sed quanto maiora timentur 
esse dispendia, tanto promptior et perfectior 
debet esse cautela. Infestam igitur nobis, 
et infaustam omnibus famam, de Tartarica 
tempestate, finibus Imperii jam vicina 
per vos, quos ex vicinitate loci primos invenit, 
ad vos certius et ordinatius deducendam: 
vobis idcirco describimus, ne super tanto discrimine 
taciti videamur, advertimus enim 
ista jam dudum, sed quanquam audita decredere 
veremur, nec credere delectaret, ipsa tamen 
longe modernis remota temporibus putabamus, 
tum propter itineris remoti distantiam, 
tum propter quamplurium fortium principum 

p. 194

et populorum occursum, qui frementium 
Tartarorum armis et furiis occurrebant. Sed 
ecce, deletis in totum terrae principibus, quos 
obices invenerunt, et ad iuga perpetuae servitutis, 
paucissimis admodum ex inferioribus reservatis, 
jam versus fines Romani Imperii propinquare 
dicuntur: et ad religionis et fidei 
nostrae matrem, sacrosanctam Romanam Ecclesiam 
prophanandam: et urbem regiam, Imperii 
nostri caput, iure dominii, vel iniuria nostra 
potius possidendam a Tartaris, prout 
firmiter creditur, aspiratur. Verum quantumlibet 
haberemus, ut diximus, ex resistentia remota 
fiduciam, ne praeoccupari tam subito crederemus, 
in totum tamen solicitudo nostra non 
exiit providentiae futurae consilium, quin 
multis retro actis temporibus pensaremus, 
qualiter nos contra hujusmodi infausti casus, si 
diebus nostris ita contingeret, pararemur incursum. 
Sicque nos, quantumvis invitos, 
oportuit eisdem praeferre praesentia, et manifesta 
praeponere dispendia praesumptivis: propter 
hoc etenim Romanum Pontificem multis obsequiis, 
multisque blanditii nobis efficere 
nitebamur unanimem: sed, quod dolentes referimus, 
et reminiscimur lachrymosi, venenosi 
serpentis antiqui perfidia, in tantum causae nostrae 
praevaluit, quod in totius fere mundi perniciem, 
subiectorum nostrorum fidem, in perfidiam 
transtulit: et nobis maternae dulcedinis, 

p. 195

proh dolor! ubera novercavit. Propter 
quod etiam, in totum fere vitae nostrae deliciis 
abdicatis, quas regni nostri Siciliae nobis amoenitas 
offerebat, per aspera maris et montium 
Germaniam repetentes: et ad congregandas 
ibidem dominii nostri vires, et consolidandas 
in unum, post domitam et oppressam H. primogeniti 
nostri dementiam, qui sibi contra 
nos sedem assumpserat, aquilonis circa fertilis 
Italiae partes direximus gressus nostros, vires 
nostras eduximus: et nostrorum, ut pacatis 
undique dominii nostri partibus, et ribellibus 
omnibus, ad mandata nostra subactis, 
tanto velocius, tantoque securius 
ad exterminium tempestatis Tartaricae, Imperialis 
dextera consurgeret, quanto potentius et 
quietius imperaret. Occurrit veruntamen dolorosa 
de praeteritae rei gestae memoria, 
quod transfretantibus nobis dudum in Terrae 
sanctae subsidium, et Sarracenorum excidium, 
qui non minus fidem nostram quam Tartariae 
persequuntur: iste charissimus pater noster 
Mediolanensium ac suorum complicium 
mentibus iniquitate dissutis, regnum nostrum 
Siciliae violenter invasit: et, quod horribilius 
est auditu, nobis ibidem agentibus, omnibus 
Christi fidelibus, ne nobis in Christi crucifixi 
negotio ferrent, vel praeberent auxilium, 
interdixit. Non est enim levitatis hic timor, 
qui potest cadere in constantem, velut praeteriti 
temporis ad futurum, et ex tot similibus 

p. 196

offensis assumptus. Vellemus etenim tam 
gloriosa praeteritorum memoratione foveri, 
quod illam gerimus de patre fiduciam, 
illam de subditis constantiam haberemus, quod 
in spe paterni consilii, et fide firmissima subiectorum, 
cuncta post terga possemus secure 
relinquere, et ad exterminium Tartarorum, 
postpositis omnibus, festinare. Ecce verisimiliter 
opinamur, quod fama dissensionis hujusmodi, 
non modicam Tartaris praestat audaciam, 
ut in seipsum divisum fidei nostrae regnum, 
facilius desoletur. Audito veruntamen 
per venerabilem Varmacensem Episcopum, 
legatum ad nos Regis Ungariae, tam 
magna de Tartarorum venientium tempestate, 
viis et iugis montium maturatis, versus 
Romam direximus gressus nostros: ubi devotione 
nec minus potentia nostra de vicino conspecta: 
si apud summum Pontificem, quae 
sunt patris, invenerit filius, et apud Apostolicam 
sedem pro tanta fidei necessitate consilium: 
non dubitabit nullatenus, nec retardabit 
Romanus Augustus, Catholicus Imperator, ac 
rebellium inclytus Dominator, pro tanta fidei 
necessitate corpus exponere, et totius potentiae 
suae vires offerre. Vos denique patres conscripti, 
quibus est pestis ipsius fama clarior, 
quia causa vicinior nobis prosequentibus Imperii 
nostri causam, quia dum patria et avita regna 
recepimus, non aliena per iniuriam 
usurpamus: vias omnes inveniatis et modos, 

p. 197

qualiter una nobiscum et cum aliis terrae principibus, 
quos ad haec per literas nostra et nuncios 
excitamus pro tantae necessitatis articulo, 
ad destructionem communium hostium occurrere 
valeatis: praesertim cum divina potentia, 
non tam tueri velit Romanum Imperium, quam 
augeri. Ecce enim, quod Rex Ungariae 
regnum nostrae ditioni subiecit, dummodo defensionis 
nostrae clypeo protegatur. 

Cap. XXXI. 

Universis Prelatis, ut compescant Papam a 
suis illicitis motibus.

In exordio nascentis mundi, provida et ineffabilis 
Dei providentia, cui consilia non 
communicant aliena, in firmamento coeli 
duo statuit luminaria, majus et minus: majus, 
ut praeesset diei: minus, ut praeesset nocti. Quae 
duo sic ad propria officia in regione Zodiaca 
offeruntur, ut et si se multotiens ex obliquo 
respiciant, unum tamen alterum non 
offendit, immo, quod est superius, inferiori 
suam communicat claritatem. A simili, eadem 
aeterna provisio, in firmamento terrae, duo 
voluit inesse regimina, sacerdotium scilicet et 
Imperium, unum ad cautelam, reliquum ad 
tutelam: ut homo, qui erat in duobus componentibus 
diutius dissolutus, duobus retinaculis 
frenaretur, et sic fieret pax orbi terrae 

p. 198

omnibus excessibus limitatis. Sed sedens, 
in cathedra perversi dogmatis, Pharisaeus unctus 
oleo nequitiae prae participibus suis, nostri 
temporis, Romanus Pontifex, quod de 
coelestis ordinis aemulatione descendit, evacuare 
nititur. Et credit forte cum superioribus 
convenire, quae natura, non voluntate ducuntur: 
nostrae maiestatis iubar, intendit ducere 
in eclipsim, dum veritate in fabulam commutata, 
plenae mendaciis ad diversas mundi 
partes, papales mittuntur epistolae, de complexione, 
non de ratione, accusantes nostrae fidei 
puritatem. Scripsit enim solo nomine Papa, 
nos bestiam ascendentem de mari, plenam 
nominibus blasphemiae, pardique varietatibus 
circumscriptam. Et nos ipsum beluam illam 
asserimus, de qua legitur: Exibat alius equus 
rufus de mari, et qui sedebat super eum, sumebat 
pacem de terra, ut viventes invicem se interficiant. 
Nam a suae motionis tempore, 
iste pater non misericordiarum, sed discordiarum, 
desolationis, [et non consolationis], 
solicitus procurator, totum mundum ad scandala 
excitavit. Et, ut verba sua recto sensu interpretemur, 
ipse draco magnus, qui seduxit 
universum orbem, Antichristus est, cujus nos 
dixit esse praeambulum: et alter Balaam conductus 
pretio ut malediceret nobis, princeps 
per principes tenebrarum, qui abusi sunt 
Prophetiis. Hic est angelus prosiliens de abysso, 
habens phyolas plenas amaritudine, ut mari 

p. 199

et terrae noceat. Inservit enim falsus Christi 
vicarius, fabulis suis, nos Christianae 
fidei religionem recte non colere, ac dixisse tribus 
seductoribus mundum esse deceptum: 
quod absit de nostris labiis processisse, cum 
manifeste confiteamur unicum Dei Filium, coaeternum 
et coaequalem Patri, ac Sancto Spiritui, 
Dominum nostrum Jesum Christum, ab 
initio et ante secula genitum: processu temporis 
missum in terris, in subsidium generationis 
humanae, non de potentia ordinata, sed de 
potentia ordinante: qui est de gloriosa virgine 
matre natus, passus postmodum, et mortuus 
secundum carnem, et alteram naturam, quam 
assumpsit in utero matris: virtute Deitatis, 
a morte post triduum surrexisse. Mahometi 
vero corpus in aere pendere didicimus, 
obsessum daemonibus, animam inferni cruciatibus 
deditam, cujus opera tenebrosa fuerunt, 
contra legem excelsi. Mosen vero, 
amicum Dei et familiarem, vera docente pagina, 
fuisse tenemus: in monte Synai cum ipso 
tenentem colloquia, cui Dominus rubum 
accendit: per quem signa et mirabilia fecit 
in Aegypto et Hebraico populo, lex tradita 
declarat, ipsum postmodum vocatum, ad 
gloriam cum electis In iis et aliis accusator 
noster, et aemulus ponens adversus filium, matris 
Ecclesiae scandalum, contra nos mendaces 

p. 200

et venenosas notas, mundo inscriprit. 
Sed si rectitudo sensus Apostolici non fuisset 
intrinsecus impedita, nec praeposuisset 
impetum rationi, qui dominatur in ipso, talia 
non scripsisset, nec ad suggestionem illorum, 
qui tenent lucem tenebras, et dicunt malum 
bonum, qui suspicantur mel esse fel, per locum 
ab opinione, qui est debilis et infirmus, 
cum verum esse falsum, cum non esse convertatur. 
Opinio vero, sic indifferens 
ad utrumque, uno gradu distans a fide, in 
hujusmodi papalis conscientiae hostium infringi 
minime debuisset. Super quibus omnibus 
vehementer cogimur admirari, et nostrae 
mentis quietem multa vexat turbatio, quod 
vos qui estis ecclesiae fundamenta, columnae, 
rectitudinis assessores, Petri urbis senatores, et 
orbis cardines, non flexistis motum judicis 
fulminantis, quemadmodum superiores planetae 
faciunt, qui ad retardandam magni corporis 
velocitatem, contrariis motibus, opponuntur. 
Revera Imperialis felicitas papali semper 
impugnatur invidia. Unde Simonides 
interrogatus, cur invidos non haberet: respondit: 
Quia nihil feliciter gessi. Et quia 
prospera nobis, Deo benedicto, cuncta succedunt, 
praesertim cum Lombardos rebelles 
nostros, ad mortem prosequimur, quos ipse 
praedestinavit ad vitam. Haec est causa, quare 
pontifex ipse Apostolicus ingemiscit, 
et nunc de consilio vestro, felicitati nostrae 

p. 201

instituerit obviare, verum de potestate ligandi 
et solvendi, forte ipse Dominus gloriatur 
et pungit. Sed ubi virtus deficit potestatis, 
ibi subservit abusus: hoc in eo intelligitur, 
qui regiae potestatis magnus princeps, 
eximius Prophetarum, restitutionem poscebat 
spiritus principalis, quia polluerat 
officii dignitatem. Sed secundum quod indissolubilia 
non solvuntur, ita et illigabilia 
non ligantur: quod ex eo manifeste probatur, 
quia Sacra scripta instruunt, mortificant 
animas quae non moriuntur, et vivificant 
quae non vivunt. Potest ergo, quae 
non sunt digna potentiae quantum et 
quando. Nam cum Deus omnia possit, est 
aliud quod non potest. Sane, si verus 
esset pontitex, innocens, impollutus, segregatus 
a peccatoribus haberetur, non iurgiorum 
victimae, sed hostiarum pacificarum, pacificus 
immolator: et poneret incensum odoris, 
non doloris: nec pontificium in maleficium 
commutaret. Si verus esset pontifex, 
verbum praedicationis non traheret 
in fructum dissensionis. Nec ex hoc accusabimur 
hostis Ecclesiae matris nostrae, 
quae sancta est in genere suo, quam cum reverentia 
colimus, et amplectimur cum honore, 
divinis sacramentis ornatam: personas tamen 

p. 202

singulares, et corruptioni subiectas, a 
medio recedentes, penitus reprobamus: et 
quia iniuriae non sunt transitoriae, quae nostrae 
Maiestati iugiter inferuntur, et animum 
super iis non lenire possumus, nec debemus 
utique, nostram potentiam relaxare cogimur 
ad vindictam. Vos vero qui estis viri ad saniora 
consilia constituti, sensus et rationis 
excellentiam obtinentes, rugientem adversarium 
nostrum, a processu, cujus detestabile 
fuit initium, penitus revocetis, rerum consequentias, 
ex causis praecedentibus attendentes: 
alioquin utraque terra sentiet, qualiter in persecutorem, 
ac consequentes principes, et fautores 
procedat Augustus, et qualiter ferro Caesareas 
inferat ultiones.

Cap. XXXII.

Fridericus fidelibus suis, de servitiis collatis 
Ecclesiae per eum, et de creatione novi 
Pontificis.

Quod ad notitiae fores, quae post 
firmatam, utinam melioribus auspiciis, 
pacem inter nos et Ecclesiam contigerunt, 
insinuatio nostra sero perduxit causa 
fuit tractatus de consummatione pacis continuus, 
et firma fiducia de summi constantia 
sacerdotis. Sed nec minus haec calami nostri 
tardavit officium, dum sanctius credebamus 
sub hilaritatis spe, tua vota suspendere, 

p. 203

quam conceptam de pace laetitiam, amaritudinis 
nunciis occupare. Quia tamen ulterius 
obumbrare non possumus, quod tacentibus 
omnibus, ipsarum rerum evidentia loquitur, 
et dissimulare diutius, fama praeambula non 
permittit. Ecce quod veritatis stylo describimus, 
quod teste testium omnium primo, si 
tempus et caussa permitterent, valde libentius 
taceremus. Parcat ieitur nobis communis auditus, 
et tuus, si caussae nostrae justitiam praescribi 
spacio temporis non sinamus, praesertim 
cum eo se non porrigat nostrae voluntatis intentio, 
quod derogare cujusquam 
famae vel iuri, per detrationis obloquium 
intendamus. Sed praesentibus literis, innocentiam 
nostram purgare sufficiat, ut in nullo 
prorsus inficiat alienam. Quantum autem 
et qualiter ad praesentis guerrae discrimen, 
tanquam ovis ad occisionem, et agnus ad 
victimam tracti sumus inviti, devotionem 
tuam, nostrae mansuetudinis literae, saepius 
docuerunt. Sed et praeteritum animi nostri 
propositum, subsequens voluntatis judicium 
declarabit. Dum sublato de medio quondam 
G. summo pontifice, qui velut paternae dilectionis 
ignarus, in filium vitricans, tanti discriminis 
origo fuit et causa: et tamen 
praeteritarum irarum obliti, nedum sumus 
filiali compassione viduitatem Ecclesiae persecuti: 
verum etiam ad restituendum sibi 
novi sponsi solatium, opem et operam dedimus 
efficacem, stuporem sensibus omnium 

p. 204

inducentes: ita, quod desiderium nostrum 
in erectionem novi pugilis, admodum 
mirabantur. Angebat nos tamen universalis 
mali compassio, et firma fiducia, de substituendo 
pastore pacifico delectabat. Quaproter 
sicut te latere non credimus, nostros reseravimus 
carceres, quos, in vestrum exterminium 
temere navigantium, copia repleverat 
Praelatorum: exercitus solvimus, quibus urbem, 
urbium caput, prae foribus cinxeramus: 
fratres per diversa loca dispersos, 
in unum reduci, parata viarum securitate, curavimus, 
ut Ecclesiae de pastore liberius, nobis 
et mundo facilius de pastore providerent. 
Quorum votis in istum summum pontificem, 
inspiratione divina, sicut nostra tenere debet 
opinio, concordatis, gavisi sumus gaudio magno 
valde, probabiliter aestimantes orthodoxam 
et universalem Ecclesiam, radio novi 
luminis illustratam: Romanum Imperium nova 
justitiae lege, generatione laetatum, 
quod de se filium genuit, quem et patrem orbis 
et fidei fore, merito gloriatur. Igitur offerentibus 
nobis, cum personae meritis, tum 
innocentiae nostrae justitia, prorsus indubitabilem 
spem de pace, cursim ad ipsam processimus, 
offerentes eandem [ad honorem 
Dei et Ecclesiae], priusquam praestolaremur 
oblatam. Demum qualiter non solum 
nostra, sed omnium sit expectatio, proh 
dolor, personarum ac temporum iniquitate 

p. 205

frustrata, ne narrationis unius longae contextu, 
tam aures tuae, quam oculi etiam 
fastidirent. Ejusdem causae processum et seriem 
alteri paginae duximus committendam, 
ut velut mutato ferculo, perfecta lectura 
praesentium nova novorum perceptio, vestrum 
delectet auditum. 

Cap. XXXIII.

Fridericus, de promotione Papa, scribit sibi, 
significans se pariturum mandatis ipsius, per nuncios 
et legatos.

Audita summis expetita consiliis, et ardentibus 
desideriis expectata, novi substitutione 
pontificis, in quem venerabilium 
fratrum et Cardinalium voluntate concordi, 
et unica generalis voti postulatione, Deo 
authore, promoti fuistis, tanto maior 
accessit ex vestra promotione iucunditas, 
quanto subtractum duce filii nomen, quod 
viduitas matris abstulerat, in data nobis novi 
subrogatione pontificis, non immerito gaudere 
possumus restitutum, ut paterno nomini piae 
provisionis omen adveniat, per quod expectanti 
filio, et novercalem quodammodo dudum 
iniuriam jam perpesso, dicat recte mater Ecclesia: 
Fili, ecce pater tuus, in cujus affectione 
filius respirabit: et ad patrem filius econverso 
respondeat: Pater, ecce filius, quem materna 

p. 206

ubera lactaverunt, in cujus obsequiis pia paternitas 
requiescat. Datum est enim vobis 
e coelo Innocentii praedestinata forte vocabulum, 
quod per vos nocentiam contrahi 
consultius innuat, et pie suadeat innocentiam 
conservari. [Advenistis quoque nobis e nobilibus 
Imperii filius, vetus amicus, novum creatus in 
patrem, per quem confidat Imperium vota pacis, 
et suae justitiae inviolata servari.] Quapropter 
ad reverendum patrem Innocentium, 
Apostolicae sedis antistitem, per fratrem G. 
venerabilem Magistrum domus Sanctae Mariae 
Theutonicorum in Hierusalem, Ansaldum 
de Amari Sacri Imperii, ac regnorum 
Hierusalem, Siciliae ammiratum, magistros 
Petrum, de Vineis, et Thadaeum de Suessa, 
magnos Curiae nostrae judices, et Magistrum 
R. Porcastrellum Decanum, Capellanum, 
fideles nostros: quos de latere nostro, ad vestram 
praesentiam destinamus, nostrae serenitatis 
nuncios et legatos, conceptae Spiritum devotionis 
exponimus, et in eorum affatibus 
tam devote quam hilariter nos vestro conspectui 
praesentamus. Idem vero nuncii nostri, 
tanquam intime conscii voluntatis nostrae 
et devotionis, ad patrem veraces erunt 
interpretes, tam nos quam potentiam nostram, 
imperium ac regna nostra et quicquid in bonis 
nostris consistit, vestris beneplacitis, ad 

p. 207

honorem Ecclesiae ac favorem omnimodum 
Ecclesiae libertatis, quantum cum Deo salvis 
jure et honore Imperii, et nostrorum regnorum, 
possumus, obnixius offerentes illam 
ad nos ut reverendi patris benevolentiam 
relaturi, per quam erga debitam patris reverentiam 
ad omnem honorificentiam filialem, 
totis affectibus ac expertis effectibus, plus 
quam aliquis alius devotus filius effundamur.

Cap. XXXIV.

Regi Franciae varias calliditates Papae exponit, 
rogans ut per regnum suum faciat divulgari, ut 
nullus accedat ad Concilium papale. 

Ineffabilis veritatis testem, supremae justitiae 
judicem obtestamur, quod cum apud 
vos et alios principes, illum autorem 
transgressionis arguimus, cujus verenda tegere 
filialis reverentiae debito coarctamur, rubore 
multo perfundimur: nec ad haec aliter dispendii 
nostri cura sollicitat, vel timor astringit, 
nisi quod totius Reipublicae Christianae, sed 
omnium maxime secularium dignitatum veremur 
ex nostra taciturnitate jacturam, et proximam 
ex dilatione ruinam. Nam ut exempli 
perniciem [taceamus, quae saepe labitur a mundi 
primatibus, et viris praecipua dignitate conspicuis], 
ad privatos. ecce quod Christianorum 

p. 208

debet et potest [corda compungere, potest 
et debet] ad lachrymas oculos commovere, 
quod iste noster summus pontifex, 
Ecclesiae generalis Archipater, et Catholicae fidei 
procurator, Mediolanensium haereticorum 
perfidiam fovere non desinit: immo sic in 
ipsorum favore continuo amplius atque perfectius 
obstinatur, ut nec ipsum ab hoc zelus divinae 
calamitatis amoveat: nec privata correctio 
separet: nec infamia seculi generalis 
abducat. Sic est in obstinationis hujus 
stoliditate firmatus, ut resipiscentiam 
transgressionis. ad vitium, et perseverantiam, 
reputet ad virtutem. Qualiter enim ad multam 
instantiam Lombardorum contra nos inconsulto 
calore, processerit, satis vos publica 
fama perdocuit: qualiter etiam cum 
contra nos, religionis debito, et pontificatus 
gravitate depositis, hostiliter arma capiens, 
se ducem et principem nostrorum rebellium 
stabilivit, nos universale Concilium, 
et specialiter nunciorum vestrorum praesentiam 
petierimus, serenitatem regiam credimus 
non latere. Demum notitiam vestram non latuit, 
qualiter ex quorundam ex fratribus 
ejus instantia, qui pro reparatione tanti 
discrimini, pacis consilia cogitabant, praeter 
omnium requirentium spem nostra magnificentia 

p. 209

condescendit: ut Lombardis prorsus 
exclusis, permitteremus eundem, ab insuetis 
sacerdotum infestationibus pro temporalis 
treugae subsidio respirare, utpote qui pro 
sedatione scandali generalis, et Terrae Sanctae 
subsidio procurando, reperiri modos et vias 
metiebamur ad salutem et pacem. 
Sed Romanae sedis antistes, utpote pacis aemulus, 
et non magis in perfidia fidem, quam 
perfidiam in fide servans: Lombardos 
eosdem, quibus confoederatus fuerat, a treugarum 
ipsarum foedere non est passus excludi, 
totius orbis dissidio, Mediolanensium haereticorum, 
ac ipsorum sequacium suffragia proponendo. 
Cui, cum in participatione 
tanti sceleris assentiri nollemus, ut laesae 
Majestatis nostrae reos, sub praedictarum treugarum 
involucro pateremur involvi, vel ipsos 
ullo modo Papae praesidio communiri. Tandem, 
postquam vidit eosdem rebelles nostros 
propria virtute deficere, nec ipsis porre remedium 
temporalis istis offerre, ad artes 
illas postmodum se convertit, satagens nos 
per N. Episcopum ad nostram praesentiam 
accedentem, inducere: ut cum pro reformatione 
pacis inter nos et Ecclesiam, vestros et 
quamplurimorum regum nuncios, ac nonnullos 
de Occidentalibus partibus principes et 
Praelatos, ad synodum intenderet evocare: 
Lombardos praedictos, Excellentiae nostrae 

p. 210

bannitos, in treugas cum ipso, usque ad proximum 
festum resurrectionis Dominicae, contrahendas 
comprehendere deberemus: causam 
fingens, ut ex particularibus treugis, largior 
occasio ad universales praeberetur. 
Audite mirabilem calliditatis astutiam, considerate 
signa prorsus a qualibet veritate remota, 
dum pacem habere vobiscum se simulat, ut 
Lombardos, ad tempus pro treugarum suffragio 
respirantes, contra nos securius in 
rebellione confirmet: utque contra nos, 
ad discordiam, medio tempore venientium ad 
vocationem suam subsidia Praelatorum licentius 
praeparet, spem nobis concordiae pollicetur. 
Et ut evidenter ad oculum videatis, quod pro 
discordia potius Concilium indicat quam 
pro pace, formam convocationis attendite. 
In qua nihil omnino de futurae pacis tractatu 
describitur: dum negatum nobis ante 
Concilium, post rebelles nostros per nos aggressos 
hostiliter, nititur advocare. Considerate 
personas, dum spretis magnificentiae 
nostrae nunciis, per quos sibi tractatum pacis 
hujus frequenter obtulistis: nunc manifestos 
excellentiae nostrae rebelles N. et 

p. 211

N. cum quibus in necem nostram, data 
sibi pecunia, prout est publica voce notorium, 
conjuravit, vocat expressis nominibus ad synodum 
supradictam. Verum quantumcunque 
sint clara calliditatis indicia, quibus iste Romanus 
Pontifex nostram circumvenire credidit 
puritatem, tamen ob reverentiam summi regis, 
sic Episcopo nominato duximus respondendum: 
Quod nos cum sacrosancta Romana Ecclesia, 
matre nostra, discordiam aliquam non 
haberemus: sed ab ejus Romani Pontificis 
impetu justitiam Imperii defendimus, 
injuriam propulsamus. Nihilominus tamen 
cum ipso semper habere optamus. 
Propter quod, quo generale mundi dispendium 
evitemus, et tractatus pacis, a remotis 
partibus non quaeratur. Per eundem Episcopum 
et alios bonos viros, justitiae nostrae conscios, 
et communis concordiae zelatores, ad praesentem 
tractatum pacis, ut mala de medio citius 
auferantur, obtulimus nos paratos: treugas 
etiam, nobis velut ad guerra praesidia 
munitis, infestas inire concessimus cum eodem, 
sperantes per eam velut salutiferam 
scalam posse ad alta palatia pacis ascendi. 
Lombardos etiam, ex nexu treugarum hujus 
Excellentiae nostrae rebelles sicut semper 
exclusimus, sic et in perpetuum excludemus: 

p. 212

nec inter nos et eum durante praesenti discordia, 
vocari Concilium per eundem, velut per 
publicum Imperii hostem permittemus. Praesertim 
cum nobis, Imperio, et terrae princibus 
indecentissimum judicemus, causam 
nostrorum secularium potestatum, Ecclesiae foro 
subjicere, vel judicio synodali. Sed omnibus 
ad ipsum Concilium convocatis, per terram 
nostrae ditioni subjectam, securitatem 
quamlibet denegamus. Quapropter Serenitatem 
regiam precibus exoramus, quatenus ad 
Praelatos omnes regni vestri, 
vulgata programmata divulgetis, ut nullus 
sub securitatis nostrae fiducia ad synodum 
ipsam accedat. Nos enim, quantumcumque 
fidelibus regni vestri, ob amorem praecipuum, 
quem erga vos gerimus, libentissime deferamus: 
praesumptuosam tamen temeritatem eorum, 
qui prohibitionis nostrae temerarii violatores, 
ad inimici nostri vocationem accedent 
nos non decederet ulterius aequanimiter 
tolerare.

p. 213

Cap. XXXV.

Scribit Rex Franciae universis Cardinalibus, 
quod cum Romana Ecclesia, multo tempore pastore 
vacaverit, talem Pontificem eligant, qui 
merito Christi vicarius dici possit. 

Philippus Dei Gratia Rex Francorum, universis 
Ecclesiae Romanae Cardinalibus, dilectis 
amicis suis, salutem et plenitudinem 
summi boni. Cum Papalis sit dignitas orbis 
caput, orbis regimen, orbisque majestas, admirari 
compellimur, turbari compellimur, dolore 
compellimur et tristari: quandoquidem vos, 
quos mundi cardines reputamus, quos totius 
firmamentum fidei reputamus, postquam beatissimus 
pater Gregorius vitam deserens, de vita 
carnis vitam petiit sanctiorem, in concordia 
videmini tam discordes, quod tempore vigiliarum 
dormitis, et vigilabitis forsitan cum fuerit 
dormiendum. O Petri sedes, quanto tempore 
vacavisti? cujus successor exolvens naturale 
debitum, Mausoleo recludi minime consuevit, 
nisi successore praevio concorditer substituto. 
Ecce quidem nobilis urbs Romana sine 
capite vivit, quae caput extitit aliarum. Quare? 
Certe propter discordiam Romanorum. 
Sed quid eos ad discordiam provocavit? Auri 
cupiditas et ambitio dignitatum. Non enim, 
quid expediat, considerant, sed quod volunt. 
Speciale commodum generali praeponunt, et 
minus debite utilitatem praeferunt honestati. 

p. 214

Quomodo igitur regent alios, qui seipsos regere 
non noverunt, qui inimicis prosunt, et 
amicos laedunt, et sibi nihil peragunt ad profectum? 
Consueverat quidem olim Romana 
curia honestate fulgere, scientia, moribus et 
virtute, nec fortunae minis aliquatenus expergisci: 
quia sibi firmius in virtute, quam in casu 
praesidium collocavit. Nunc vero eos effera 
conterunt, quos prospera extulerunt. Et 
dici potest non CURIA sed cura, marcam desiderans 
plus quam Marcum: dum salmonem 
legens, despicit Salomonem. An Caesaris tyrannidem 
pertimescunt? Sed hominem timere 
non debet, cui Dominus est adjutor. Sunt 
enim quidam principes temporales, quibus 
quod libet licet, quod licet possunt, quod possunt 
audent, quod audent faciunt: alumnis 
molestum videri non debet, si fortitudinis clypeum 
non contemnunt; est enim fortitudo 
considerata periculorum susceptio, perpessioque 
laborum. Et quia est de fortitudine satis dictum, 
nunc de prudentia subiungatur, quae 
ideo utilis, immo necessaria est Praelatis, quod 
sine illa, suae dignitatis gloriam non merentur. 
Veruntamen praeterire non libet, quod prudentia 
est ad malum. quando qui honorem 
desiderant, onus vitant: praeesse desiderant, 
praefectum negligunt subditorum, solicitudinem 
fugiunt et laborem, intendunt somno et 
libidini, et ludis et epulis delectantur. Tales 
utique pastores, non pastores, sed lupi impiissimi 
dici possunt, quorum perfidia, sancta mater 
Ecclesia conculcatur, fides conteritur, spes 
subtrahitur, et charitas radicitus extirpatur. 
Vos igitur qui columnae remansistis ecclesiasticae 

p. 215

firmitatis, animadversione respicite diligenti, 
si alicujus gratia, odio vel timore postponenda 
facitis, vel postponitis facienda, nec pro 
tuenda ecclesiastica libertate, de Francorum subsidio 
dubitetis, quia regnum, personas et pecunias 
vestrae committimus potestati. Non enim 
timemus alicujus principis, sive odium dici 
oporteat, sive fraudem quem nescimus, quo 
nomine appellemus, cum rex esse postulet, et 
sacerdos. Caeterum cum jus, regnum in eandem 
personam cum sacerdotio non concedat, 
relinquitur, ut ostendat, quo jure percipiat sacerdotii 
dignitatem. In vacua non venit. Dum 
vobis inest authoritas eligendi, usucapere non 
potuit, quia tantum temporis nondum fluxit. 
Emptio vestra cessat, cum res sacra sit ab omni 
venditione penitus aliena. Restat igitur, ut 
quod suum fieri nequit occupet violenter. Considerate 
itaque diligenter vos, ad quorum manus 
respicit totus mundus, quid vestrae prudentiae 
sit agendum, firmitatem diligite veritatem 
servate, Deum timete, resistentes viriliter 
pravitati, cui nimis colla submittitis, et ultra. 
Sed dicere nolumus, ne forte videamur arroganter 
ponere os coelum. Quod si dignitas 
non facit hominem reverendum, si contagione 
sordescit improborum, st nequitia Praelati decidit 
in contemptum, quid restat, nisi quod indigna 
est confusio dignitatis? Eapropter loco 
Petri talem Pontificem eligere procuretis, qui 
merito Christi vicarius dici possit: pastor bonus, 
et firmitatis Ecclesiae conservator: cujus 
supereminens claritas, et doctrina Sole lucidior, 
populum alluminent Christianum. Nec magna 
sit oratio inter vos, aut longum consilium, 

p. 216

de praedicto: sed Spiritus Sancti gratia excitatus, 
exurgat leo dormiens de cubili, rugitu cujus 
mundi princeps contremiscat. 

Cap. XXXVI.

De admiranda Pontificis Romani iniquitate contra 
Fridericum. 

Aemula regum et principum orbis terrae, 
ac consortium impatiens, dudum in 
superbiam seculorum liberaliter adducta 
Romana sedes, propter illius, qui princeps 
esse dicitur sacerdotum, in suum adversus nos 
praeconceptum odium, ad universale scandalum 
sic exarsit, adeo adverso Ecclesiasticae religionis 
ordine, praeter mandata legis, quorum 
lator et pater esse debuerat, quae pervertit, 
dum se hostilibus rebus immiscens dubios 
bellorum eventus, caedes hominum, obsidiones 
urbium et universitatum procurat: et undique 
pericula populorum sponsam Christi Ecclesiam, 
matrem nostram, cujus authoritate 
libitum pro licito sequitur, e sanctuario Dei 
suarum vindictam inimicitiarum exercens, reddit 
(proh dolor) mundo notabilem, ut sub 
tam inconstanti et volubili rerum actore, qui 
praesidet, et nomine Ecclesiae diversa variat et 
confingit, experientia facti singulos edocente, 
non immerito ab Ecclesia, pro ejus praeside, 
ac patre, mendacii meticulosa suspicio cordibus 
hominum inseratur. Quapropter devotionem 
tuam contingentia non patimur ignorare. 
Nuper enim per quosdam de majoribus fratribus 
suis, et religiosos alios viros aspirantes ad 

p. 217

quietum Ecclestae statum, et piis zelantes desideriis 
bonum pacis, adhibita est cura propensior 
intuendi modum, et habendi tractatum. 
Per quem inter nos, pontificem et pharisaeum 
istum, contra nostri honorem nominis prava 
consilia colligentem, ad certum tempus treugarum 
compositio fieret, infra quod per te, 
quem habemus in omni dilectione praecipuum, 
et alios principes orbis terrae, ad integrae pacis 
reformationem opportunitas commodior haberetur. 
Cumque nos iisdem viris inventoribus 
hujus viae, praeter spem et creditum, pro 
Ecclesiae reverentia condescendere dignaremur. 
Gregorius dictus Papa petebat Lombardos rebelles 
nostros et nostri bannitos imperii treugis 
ipsis debere muniri. Quibus exclusis treugas 
ipsas non poterat acceptare, ut evidentiorem 
daret omnibus intellectum quod negotium 
rebellium Lombardorum fovit, et fovet, 
in nostrum odium manifestum. Illud gerens 
et reputans velut suum, quanquam hactenus 
alias palliarat, quod non in favorem ipsorum, 
sed ob transgressiones nostras alias, quas fingebat, 
contra nos ad excommunicationis sententiam 
processisset. Quod intolerabile visum 
est nobis, ut rebellibus nostris diutino guerrarum 
discrimine fatigatis, et in majori parte 
depressis, treugas concedere deberemus. Ad 
quorum persecutionem et vindictam, accincti, 
vexilla necessaria, et praepotentia castra nostra, 
triumphaliter duximus educenda. Et licet nobis 
in confinio castrametatis Campaniae, suggereretur 
instanter ad ingressum illius provinciae 
data plena fiducia de obtentu, super quo doloris 
gladius ad injuriatoris nostri animam pertransiret: 

p. 218

nos tamen ad praesens ob honorem 
Dei, et reverentiam beatorum Apostolorum 
Petri et Pauli: quibus, utpote qui sacrum 
Imperii diadema de ara beati Petri suscepimus, 
esse volumus non ingrati: ab ingressu et receptione 
ipsius terrae destitimus: expectantes interim, 
si nostrum injuriatorem omissa vexatio 
revocet ab offensis. Praeterea non patimur te 
latere qualiter homo iste dictus Papa, in obsidione 
Ferrariae civitatis Imperii, et Salinguerrae 
fidelis nostri, Bononiensibus, Venetis, et 
aliis convicinis nostris rebellibus convocatis, 
legatum suum cum Mediolanensibus fecerit 
convenire, ducem ibidem exercitus, et rectorem, 
qui adeo cum suis complicibus eundem 
Salinguerram et Ferrariam, in exhaeredationem 
Imperii coarctavit, quod a suis proditus, receptis 
tamen promisionibus et pactis, de indemnitate 
personae suae, ac rerum suarum, et 
de salubri mora sua in eadem civitate, nec non 
per eundem legatum ducem Venetiarum. potestates, 
rectores, capitaneos exercitus, et generaliter 
per totum exercitum juramento firmatis, 
nomine Ecclesiae, iuramentum impendit, 
ac saepe dictam civitatem assignavit Ecclesiae 
specialiter possidendam, commissa fide sua 
fidei legati Ecclesiae, quod praestita et jurata 
sibi securitas plenarie servaretur. Sed post deditionem 
civitatis et suam, legatus idem eadem 
celebritate qua praestiterat juramenta, cum 
praedictis omnibus dejerando, demolitis domibus 
et bonis ejusdem Salinguerrae, ipsum 
simul duxere fide mentita Venetias captivatum. 
Ecce qualis invenitur in legato fides? qualis de 
patre legati mentiendi prodat authoritas? ut 

p. 219

fidem reputent, fidei iuramenta non servare. 
O quam pestiferum ab Ecclesiae rectoribus emanat 
exemplum? quam evidens omissa veritate 
deceptio? ut regibus et principibus orbis, quibus 
propter impatientiam invident sint praecipue 
praecavendi, ne de facili se praebeant in 
manus eorundem, qui semper intercipere conantur 
incautos, et pium reputant innocentiam 
condemnare. Nos autem, qui omnes 
et singulos eorum, tum ex vicinitate, tum 
ab experto, intus et in cute jam novimus, taliter 
te per imaginem rerum ab eorum fallaciis 
cautum volumus observari, ut vobis intendamus 
praecavere sperantes in eo, qui reges et 
regna constituit, quod juste injuriam propulsantes, 
violentiam nobis illatam, nostrarum 
virium conamine propellemus, et in gladio 
justitiae, quem authore Domino bajulamus, 
sacerdotum gladios, quibus abjecta stola, 
lumbos suos inhoneste praecingunt, justius retundemus. 
Dignum insuper duximus ad 
tuam notitiam perferendum, quod idem Papa 
sicuti est suis motibus praeceps, et inconstans 
in omnibus viis suis, strenuis viris de Francia, 
cruce signatis, et pro voti executione ad iter 
accinctis prohibuit censura Ecclesiastica, ne 
transeant in praesenti, non attendens necessitatem 
Christiani exercitus, in ultramarinis partibus 
commorantis: cui in emergentis casus articulo, 
nedum de cruce signatis, sed de noviter 
consignandis deberet in auxilium subvenire. 
Unde ab operibus ejus, quae suo testimonio 
profitetur authorem potes agnoscere, quod 
duplicitas viarum suarum scandalum generet, 
et totius universitatis incommodum 
subministret.

p. 220

Cap. XXXVII.

Sacerdotium conqueritur de fratribus Praedicatoribus 
Minoribus, eorumque fastum reprimi petit.

Lachrymabili querimonia cogimur explicare 
normam enormem in nostrum contemptum, 
et generale scandalum introductam: 
per quam augeri robur fidei dum creditur, 
oritur error, et dissensionis materia propagatur. 
Nam fratres Praedicatores et Minores, 
qui post suarum religionum exordia, contra 
nos odio et rancore concepto, vitam et 
conversationem nostram reprobam predicando 
multifariam depravarunt, nos et jura nostra minoraverunt 
in tantum, quod simus jam ad nihilum 
redacti, et qui olim ratione officii dominabamur 
regibus, principes ligabamus, increpationes 
faciebamus in populis, nunc simus in opprobium 
et derisum, et celeberrima laus nostra 
versa est in fabulam omni carni. Tacemus 
autem qualiter praedicti fratres, in alienam messem 
paulatim manum immittentes, clerum singulis 
dignitatibus supplantarunt, et sibi poenitentias 
et baptismata infirmantium, unctiones 
et coemiteria usurpantes, in se omnem vim 
et authoritatem clericalis ministerii astrinxerunt. 
Nunc autem ut jura nostra potentius enervarent, 
et a nobis devotionem praeciderent singulorum, 
duas novas fraternitates creaverunt: 
ad quas sic generaliter mares et foeminas receperunt, 
quod vix unus et una remansit cujus 
nomen in altera non sit scriptum. Unde convenientibus 
singulis in Ecclesiis eorundem, nostros 

p. 221

parochianos maxime diebus solennibus, 
habere non possumus ad divina: imo, quod 
deterius est, nefas credunt, si ab aliis quam ab 
ipsis audiant verbum Dei. Propter quod 
factum est, ut debitis decimis et oblationibus 
privati vivere non possimus, nisi nos ad aliquod 
opus, vel ad artes mechanicas, sive ad 
quaestus illicitos convertamus. In nullo deinceps 
differt a laicis ordo noster, et ab eorundem 
conditione discrepare natura in aliquo non 
videtur: imo nostra deterior est in multis, quia 
nec laici cum salute, nec clerici esse possumus 
cum honore. Quid ergo aliud superest, nisi 
ut Ecclesias nostras conditas ad Dei et sanctorum 
suorum honorem, funditus diruamus, et 
in quibus nihil aliud cultus et ornatus remansit 
quam, tintinnabulum et vetus imago fuligine 
superinducta? Proh dolor, plura loca, 
quae olim pro devotione fidelium multis signis 
et miraculis coruscabant, privatarum personarum 
suppellectilibus jacent plena, sacrataque 
altaria multo hactenus ornatu composita, vix 
uno nudo linteamine, vel perforata sindone 
vestiuntur: pavimenta etiam multo studio dudum 
lota, et herbarum, odorum, et florum 
suavitate compluta, nunc pulvericata sordescunt. 
Ipsi vero Praedicatores et Minores, imo 
nostri Praelati potius et majores, qui a domiciliis 
et tuguriis inceperunt, domos regias et 
palatia subnixa altis columnis et officinis distincta 
variis erexerunt: quorum impensae deberent 
in usus pauperum erogari. Et qui prius 
in nascentis eorum religionis exordio, deposito 
fastu, calcare mundi gloriam videbantur, 
nunc fastum resumere, et amplecti videntur 

p. 222

gloriam quam calcarunt: et sub passivi literatura, 
activi retinendo naturam, sibi legem 
usurpant generis deponentis. Hi dum nihil 
habent omnia possident, et carentes divitiis 
cunctis fiunt divitibus ditiores, nosque qui 
aliquid habere dicimur, mendicamus. Supplicamus 
itaque, Majestatis vestrae pedibus obvoluti, 
quatenus super hujus morbi degrassantis 
magnitudine providentes, medicinae celeris 
remedio succurratis: ne inter nos et fratres 
jam dictos, torrente odii succrescente, fides 
inde patiatur naufragium, unde suscipere creditur 
incrementum.

Cap. XXXVIII.

Epistola Caroli primi Regis Siciliae, ordinata 
per Clementem Papam IV. ad Petrum Regem 
Arragoniae.

Si sanae mentis consideracione libraque tuum 
appendisses consilium, profecto tuas rapidas 
manus more violenti praedonis ad regnum 
nostrum Siciliae non extendisses, quod 
cum multis bellorum angustiis, et sanguinis 
effusione lotis stolis, in proprio nostro sanguinis 
ab occupatione eripuimus, matre jubente 
et suadente Ecclesia, nulla honoris aut lucri 
affectione protractus, aliquatenus convertisses. 
At verissime videmus, quod tuum est infatuatum 
consilium. Quia tuam rapacem dexteram 
ausus fuisti extendere, ut capta praeda, captisque 
spoliis exultares, non considerasti, improbissime 
hominum! matris Ecclesiae insuperabilem 
excellentiam, quae cunctis nationibus habet 

p. 223

imperare, et cui totus orbis terrarum, et 
omnes obediunt nationes. Haec est quam terra, 
pontus aetheraque colunt, adorant, praedicant, 
et tenentur omnes qui sub Sole sunt, 
reddere tributaria debita, et praestare obsequia 
capitibus inclinatis. Non considerasti nostrae 
Celsitudinis potentiam, quae altitudinem collium 
ducit ad plana, montium cacumina ducit 
ad infima, superborum elata cornua destruit, 
confundit, prava in directa convertit et aspera 
in vias planas ducit. Quod, ne exempla a 
longe petantur, considera, ad quid Manfredi, 
principis Tarrentini, filii Friderici, olim Romanorum 
Imperatoris, devenerit ingeniosa potentia, 
dum in campo Beneventano contra 
nostrum exercitum bellaret. Ubi est ejus insuperabilis 
dignitas? Ubi locorum et solatiorum 
amoena jucunditas? Ubi divitiarum affluentium 
foecunditas? Omnia haec cum suo regno, 
ducatu, et toto ejus dominio, una et media 
dies subiit et ejecit, dum in campo belligero 
contra nostram potentiam appareret. Animadverte 
insane, ad quid Conradini, quondam 
affinis tui, devenit elata potentia, et quomodo 
innumerabilis ejus exercitus, nostra in acie 
conclusus. Et quamvis praedo comprehensus 
in praeliis, et recto judicio mortis patibulum 
forsan meruisset, attamen crudelissimi spiculatoris 
gladio, passus fuerit supplicium dirae mortis. 
Omnia haec debuerunt te terrere insipiens. 
Sed dicis in corde tuo, non est Deus, corruptus 
es, et abominabilis factus es in gentibus, 
dum in talibus matrem offendis Ecclesiam, 
hostem te praeparas caeteris Christianis. Sputum 
misisti in coelum, ipsum in faciem tuam cadit. 

p. 224

Omnis qui se ultra staturam suam erigit, 
superbo spiritu ad alta attendit, sui ruinam 
attinget. Fatuum namque et stultum esse 
cognoscitur, aliquem contra maiorem, cui 
par esse non potest, contendere et debilem 
inermem assurgere contra fortem. Nam sua 
temeritas tristem sibi parit eventum, et semper 
ejus vota successibus carent. Quare tibi 
praecipiendo mandamus ut confestim lectis apicibus 
nostris, de regno nostro Siciliae, cum 
tua gente sic imperiosa discedas, et nunquam 
reversurus ab eo totaliter te absentes. 
Alioqui nostra victricia contra te et gentem 
tuam (Deo dante ) cujus res agitur tam per 
mare quam per terram sic magnifice, sic potenter 
arma dirigent, quod de te et gente tua, 
et de proditoribus regni nostri Siciliae exterminium 
faciemus, quodve erit illis, qui ad vasa 
non poterunt habere recursum et qui se non 
poterint a potentia nostri mirifici exercitus absentare. 
Datum Misenae 15. Calend. 

Cap. XXXIX.

Responsio domini Petri Regis Arragonum supra 
praemissis.

E tua magna arrogantia superba emanavit 
epistola, quae in singulis suis partibus 
terribilis coruscationis visa est ignes 
evomere, fulguris sagittas emittere, et 
atroces minas sermonibus eructare. Cujus quidem 
epistolae intellecto et considerato tenore, 
de nullius staterae justitiae, ejus manabant loquelae, 
sed omni humilitate vacuae, procellosas 

p. 225

ampullas et minarum grandines spargebant. 
Sed considerare debebas quod neque leporinam 
imitamur naturam, quod pertimescamus 
verborum tuorum minas, frondibus arborum 
leviores. Neque meticulosarum ranarum mores 
persequimur, quae quovis sono pusillo territae 
fugiunt, se in securas suorum stagnorum 
latebras recipientes. Scito enim et non nisi 
experimento cognoscere poteris, si nostros pedes 
convertimus in fugam, et si latebrosa receptacula 
repetemus. Hac autem occasionis 
strage terra madescet, hac vero sanguinis effusione 
mare tingetur. Nam ipsius procella liquida 
tincta liquoris cruore perempta, corpora 
ad peregrina littora transportabit: tunc scies 
in quo Arragones offendentur, cum sine strage 
utriusque partis bella non poterint procedere. 
Sed speramus in Domino, in quo totum 
nostrum cogitatum, et anchoram nostrae spei 
jactabimus, quod sic manus nostras docebit ad 
praelium, et digitos nostros fortificabit ad 
bellum, quod ingemiscet et dolebit Gallica 
natio, de bellico exterminio entis suae tristis 
erit provincia, et sic Rachel lugebit de interfectione 
filiorum suorum, dum non videbit 
eos sua sublata venerari. Insons Appulus et 
Calaber ingemiscent, et Latinus et Graecus in 
organum miserae lamentationis prorumpent. 
Tunc dicetur a singulis: Beatae sunt steriles, 
quae non conceperunt, et beatae sunt mammae 
quae nullum filium lactaverunt. Inflatus etiam 
tenor epistolae tuae proefatae, ostendit Regis 
Manfredi, quondam soceri nostri, nobilem potentiam 
in acie conclusam: ac Regis Conradini, 

p. 226

affinis nostri, floridam adolescentiam spiculatoris 
gladio ac injusto judicio peremptam, 
non sine elatione tui spiritus te jactare. Sed 
considerare debes, o impie! quod unde credis 
tibi acquirere gloriam, inde tibi infamiae nomen 
assurgit, et periculum reservatur. Sanguis 
enim ipsorum vociferatur super terram, 
et justae lachrimae, miserandae matris Regis 
Conradini ascendentes ad aethera coeli, jam 
pulsaverunt tribunal, et effusae in conspectum 
justi judicis et Regis aeterni jam meruerunt 
exauditionem attingere. Sed tu verum regem 
juvenem, adolescentem, agnum sine macula, 
jura sui regni recuperare volentem, tua falsa et 
feroci sententia turpiter occidisti. Credis tam 
facinorosum scelus sine poena transire, et peccatum 
transire sic enorme? o nefas, quantum 
tuus furor a rectitudinis tramite deviavit. O 
scelus nefandum, quis unquam princeps captum 
principem trucidavit? Nonne ille magnificus 
Alexander captum Porum Regem 
Indorum in bello non occidit, sed potius conservavit? 
Et ne exempla a longe petantur: 
nonne tu, et magnificus Rex Francorum, 
frater tuus, capti a Saracenorum Soldano, 
implorantes misericordiam, fuistis consecuti 
misericordiam? Tu vero Nerone Neronior, 
et Saracenis crudelior innocentem agnum in 
tuo inclusum carcere, mortis subiecisti judicio. 
Propter quod destruet te Deus, quia 
tam nefaria praesumpsisti pervertendo regum 
et ducum clementiam in veritatis contrarium, 
et parcendi genus in severam ultionis 
atrocitatem impie pervertendo. Viri enim 

p. 227

sanguinum et dolosi suos dies dimidiare non 
poterunt, nec regna diu stabunt quae clementia 
non confirmat. Considera, considera 
proterve, quantas afflictiones miseris regnicolis 
intulisti? Quia non solum non eras 
contentus, ipsos indebitis actionibus et oneribus 
gravare: sed varias vias et occasiones, 
tinctas colore mendacii invenire conatus es, 
per quas ipsos pro rebus reos faceres, et tanquam 
a Barbaris aurum subtiliter extorqueres; 
et quos purae fidei tenebat integritas; ipsos 
mendaciorum infamia denigrabas, ut eos substantiis 
spoliares, et indifferenter, omnes proditorum 
infamia maculabas, ut eorum substantiam 
tu insatiabilis usurarius usurpares; et 
demum ipsis insontibus, dirae supplicium mortis 
infligebas. Unum tamen Deo nefandum 
cunctisque nationibus odiosum, ab horrenda 
Gallica natione non absque Dei judicio fuit 
commissum, quod tua prava gens Gallica lectum 
miserorum regnicolarum, non sine magna 
et gravi eorum injuria violabat. Et cum 
pro indicandis eorum injuriis, et puniendis 
hujusmodi sceleris patratoribus attentabant recurrere, 
aditus negabantur eisdem. Tu vero 
tanquam surdus et obaudiens, non intelligere 
neces calamitosorum clamantium simulabas, 
et sic audacia sceleris indultis crescebat, 
pullulabat undique licentia tam nefandi sceleris 
patratorum. Haec et alia innumerabilia 
scelera, de summo cardine Deus ultionum 
aspiciens, tuum, ut veraciter credimus, dominium 
dissipabit, tuamque superbam potentiam 

p. 228

deponet de sede, nostramque humilitatem 
dignabitur exaltare. Nam Deus ut justas 
iras ultore plectit gladio, neque virgam 
super fortem justorum diu stare permittit, 
ne extendant justi ad impios manus suas. 
Cur ergo impie, tanquam tuba exaltas vocem 
tuam? nonne desinis ab ira, nonne desinis? 
sed semper in tua superbia malignaris? jam 
enim nomen regis non habes cum regnum 
amiseris: hoc tibi accidit nutu divini flaminis 
corda Siculorum tangentis, nec cognoscis 
improbe casum tuum. Iam tua cadit 
superbia. Nam Deus resistit superbis, frangens 
superborum elata cornua, respiciens humilitatem 
humilium; justam namque causam 
fovemus, namque haereditaria jura regni Siciliae, 
ducatus Apuliae, et Capuae principatus, 
serenissimae dominae uxoris nostrae, filiae Regis 
Manfredi, amitae Regis Conradi prosequimur. 
Ad cujus prosecutionem, nobis jam 
Deus vias prosperas praeparabit, per quas te, 
Deo, cunctisque nationibus odiosum evellamus 
et penitus contundamus, et non poteris 
contra nos tuo exercitu prosperare. Nos 
enim contra te sic hostiliter, sic potenter cum 
nostris victricibus insigniis, veniemus, quod 
te et prolem tuam de facie terrae delebimus, 
et Leonem, qui pullos Aquilae interficiens 
deplumabat, sic nostri draconis interficiemus 
morsibus toxicatis, quod de eo non erit 

p. 229

amplius mentio super terram. Tunc scies et 
senties quid Arragonum dextera possit, et 
quid tibi profuerit regum interitus et effusio 
sanguinis innocentum, sceleste. 
Datae Palernae, 
Cal. etc.

p. 235

Liber II.

Cap. I.

De bello et conflictu Mediolanensi 
et captione currus ac Potestatis 
eorundem.

Exultet jam Romani Imperii culmen, 
et pro tanti victoria principis, mundus 
gaudeat universus. Erubescat illicita 
Lombordorum societas, confundatur 
rebellis insania, et pro tantae stragis exitio, 
inimici populi contremiscant. Pro omnibus 
tamen infelix Mediolanensis ingemiscat, et 
doleat et amare prorumpat in lachrymas, 
de tantis occisorum catervis militum et 
civium captivorum, et a modo mundi obedire 
vel subesse domino, assuescat. Verum 
qualiter hostilis sanguinis flumina Caesareos 
tinxerunt gladios, qualiter inimicos cunctos 
Imperatoris potentia expugnaverit, audiatis. 
Postquam mirabilis machina montis 
clari moenia cum trabuccis et instructionibus 
aliis tormentavit, et postquam irreparabile 
Brixiensis regionis incendium multos terruit, 
Mediolanensibus, Piacentinis, et 

p. 236

eorum fautoribus, qui ad Brixianorum auxilium 
venerant, Caesar procedebat ferociter cum 
suo exercitu obviare. Cum vero ad pontis 
Lolii veniret praedia, idem Imperator magnanimus 
castrametatus est juxta praedia inimici, 
ita quod utriusque partis positionem exercitus, 
quaedam aqua minima dividebat, 
ubi multiplicatis viribus Caesareae Majestatis, 
ad miscenda praelia erat avidus Imperator. Sed 
cum rebelles inimicos voluit aggredi, hostis 
pusillanimis, pugnae formidans discrimina, 
in stagnis circumjacentibus se conclusit, cujus 
obstante munimine, penitus ordine belli 
non poterat insiliri. Tandem prudentia principis 
usa consilio saniori, ibi dimissis hostibus 
in Cremonae pontibus, cum veloci cursu Lolium 
pertransivit. Sic quod per hujusmodi 
fluminis marginem, ultra decem milia sui exercitus 
secum trahens, in ponte Brixiae signa direxit 
victricia, ut hostium regressum praeveniens 
eos invaderet transeuntes, statimque per 
septem acies diviso exercitu, inimicos, qui 
iam transiverant Lolium in praediis Pergami 
pugna, quam paraverat acriter insilivit. 
Et ita Imperatoris militia se praeparavit 
ad praelium expedite, tanquam leones, quos 
fames extimulat, ad stabula cursitantes 
armentorum; nec ulterius mora protracta, die 
vigesimoseptimo mensis Novembris 
anno 1237. undecima Indictione 

p. 237

utriusque partis cunei praecursores per Curtis 
novae campos alternis cursibus impetuose ferientes, 
hinc inde consortibus manibus, 
invicem clangore tubarum milites animantes, 
bellum terribile inceperunt et subsequentibus 
turmis undique commixtis, alterutrum cum 
hinc inde foret diu dureque certatum, tandem 
Mediolanensis militia Caesaris viribus fortiter 
interrupta, et usque ad suorum castrorum 
hospitia impulsa viriliter, incepit quasi 
cursu ruinae multiplici jam labare [nam 
multifariae caedis pernicie Imperialis exercitus 
ignobile vulgus flagellando perurgens campum 
sanguineum praecipiti populo tumulabat]. 
Sed quis posset illius diei narrare pericula? quis 
valeret hostium acervos cadaverum scribere? 
quis captivorum multitudinem numerare? 
Tandem enim Deus justus judex jura 
respexit Imperii, et ad tanti casus 
interitum, subito dejecit superbiam rebellium 
Lombardorum, quod ipso die triste Mediolanum 
cum suis fautoribus florem militiae 
populique, Carocium cum Potestate vilissime 
amiserunt, et. hostibus, quotquot voluit, 
quisque de nostris occidit, et quot 
voluit, captivavit. Tandem relictis armis, 
tentoriis et curribus, ferri mortem irreparabilem 
populus fugiebat: ita quod major eorum 

p. 238

pars in fluminibus se submersit. Tunc Caesar 
prae omnibus suis militibus, suae virtutis 
potentiam est expertus. Ipse enim inimicorum 
cuneos, manu propria feriebat. Tunc Theutonici 
suos gladios rubricarunt, tunc felices 
fidelesque regni milites collaterales principis 
mirabiliter pugnaverunt. Tunc miranda 
Papiae militia se de Mediolanensibus militibus 
vindicavit et fidelis Cremona cum suis, 
civitatibus secures sanguine saturavit, et suas 
evacuaverunt pharetras Saraceni. Nunquam 
enim in aliquo bello sic fuerunt cadavera cumulata, 
et nisi nox festine venisset, quae hostium 
subtraxit reliquias, nullus eorum de manibus 
Caesaris evasisset. Sed mira res, quod in 
tam belli conflictu terribili, Imperialis exercitus 
extitit sine damno. Sic itaque devictis hostibus 
et fugatis cum triumpho Cremonam venit 
inclytus Imperator; inde reformatum 
Carocium Mediolanense cum Potestate filio 
Ducis Venetiarum, aliisque captivis Cremonam 
accelerans consequenti die ad mandatum 
Caesaris, sui vexilli pertica usque ad terrae 
faciem turpiter inclinata, Potestate ad dedecus 
ligato superius, et multitudinem 
gentium magnis applausibus praetereunte, ab 
elephante qui castellum ligneum, et tubicinas 
cum vexillis Imperii gerebat in dorso, per Cremonam 
ad laudem et gloriam principis trahebatur. 
Vere de throno Dei sententia prodiit 

p. 239

inferens judicium ultionis, nam nec occisis 
sufficiunt sepulturae, nec Cremonae palatia 
multitudinem capiunt captivorum. Quaproter 
Imperialis victoriae festum solenni gaudio 
fideles celebrantes populi, de tanti trophaei 
preconiis ingenti laetitia gaudeatis. 

Cap. II.

Regi Franciae, et aliis regibus et nobilibus, 
super obsidione civitatis Viterbii.

Subministrante nobis novorum emergentium 
varietate materiam, tam nova 
quam vetera scribere cogimur, ut ad vos 
plena notitia nostrorum eventuum, ex certa 
scientia perferatur. Obsidentibus nobis siquidem 
Viterbiensem civitatem, et ad expugnationem 
ejusdem, pro infinita multitudine 
machinis praeparatis, ex adverso provisa est 
summae subtilitatis et industri aevia, quae propositum 
nostrum a coeptis averteret: et justum 
animi nostri motum, quem tam inopinatae 
perfidiae contra nos, et imperium nostrum 
perpetratae commoverat praeter omnem spem 
nostram et eorum meritum, ne ad vindictam 
nobilis ira procederet, deliniret, ac inter 
omnes Ecclesiae Ronianae Cardinales praecipuus 
amicus noster ad talia mitteretur, Otho 
videlicet sancti Nicolai in carcere Tulliani 

p. 240

Diaconus, Cardinalis, qui suae fidei puritate 
diffidentiam nostram, ex praeteritis non injuste 
conceptam, ab intimo nostri cordis evellens, 
et intercessionis amicae dulcedine nostrae mentis 
duritiem emoliret. Cui nullo modo 
ex fide possemus promissa decredere, nec ex 
affectione preces quantumcunque gravissimas 
obaudire. Supplicavit itaque iste 
charus amicus noster, homo bonus et purus, 
ex parte patris et fratrum, ut ab obsidione 
Viterbii recedentes, impugnationes civitatis 
eiusdem, remotis insultibus nostris et dirutis 
machinis laxaremus, quam magister 
Raynerius de Vitrio, Cardinalis, 
ille, inquam, famosus amicus noster, stipendiariis 
undique et balistariis congregatis, 
quibus [ut facilius hominum sanguinem 
et vitam effunderem,] obsessus interius 
defendebat, adhibitis ad ministerium 
defensorum obsequiosis manipulis fratribus 
Minoribus, et Praedicatoribus suis, qui 
manibus propriis tanquam ex pharetris sagittas 
mortiferas educentes, jaculatoribus 
remissionem quorumlibet peccatorum, quo securius 
atque libentius nostros occiderent, ministrabant. 
Nos autem Ecclesiae matris nostrae 
preces consueta jam exauditione devote 

p. 241

suscepimus, quas tantus pater et tam familiaris 
amicus noster, ut diximus, affectuosissime 
porrigebat miras et ineffabiles nobis pro 
parte summi pontificis et cardinalium omnium 
generaliter et specialiter ex consummatione pacis 
inter nos et Ecclesiam gratiam promittens, 
expressim adjiciens ex stipulatione 
nobiscum contracta solenniter repromittens, 
quod Simonem comitem Theatinum, 
et alios milites nostros Theutonicos, 
necnon et Latinos, Viterbienses omnes, quos 
in castro Viterbii, pro fide nostra pugnantes, 
religiosa perfidia tenebat inclusos, [cum omni 
salute corporum et indemnitate rerum] 
nobis restituere deberet: et quod Viterbiensibus 
praedictis in civitate morantibus et ad 
nos exire volentibus seu etiam aliis civibus 
civitatis ejusdem, quae caeterorum 
suorum civium communicare perfidia recusantes, 
ad nos pridem exiverant, nulla prorsus 
in personis aut rebus injuria, seu molestia 
inferretur. Nunc audite qualiter omnia 
supradicta sunt nobis ex foedere promisso 
servata. Inprimis tam comes, quam Theutonici 
supradicti milites, et alii de regno 
Siciliae rebus ipsorum omnibus violenta praedonum 
Romanorum et Viterbiensium manu 
in praedam direptis vis potuerunt vivi 
de castri septis jaculantium et lapidantium manibus 
ipso Cardinali Othone praesente nec contradicere 

p. 242

volente, deduci, quin etiam ipse 
Cardinalis praefatus vulneratorum ipsorum nostrorum 
sanguine maculatus, proximum sibi 
imminere propriae vitae periculum formidabat. 
Viterbienses vero nostri fideles bonis 
suis omnibus spoliati curribus ipsorum et domibus 
funditus dirutis et igne succensis, non 
sunt ad nos contra fidem promissam exire 
permissi, sed carcerali, proh dolor!, custodiae 
mancipati. Romani vero postea, quibus 
ad defensionem Viterbii, nobis et Imperio 
nefaria Viterbiensi proditione subtracti, 
venientibus, tanquam ad liberationem sepulchri 
Dominici navigantibus, fuerat indulta remissio 
peccatorum, postquam nos ab obsidione 
Viterbii supplicantis Ecclesiae precibus potius, 
quam Romanorum terrore devicti decessimus, 
aliqua ex debilibus castris nostrorum fidelium, 
quae [circa Viterbium] tenebant, 
ad alicujus, seu aliquorum instantiam, quorum 
adhuc tacemus nomina, simulato quodam 
rigore jurium, post dissolutum nostrum 
exercitum nobis ab eo longe morantibus, 
combusserunt. Sed nec per hoc est nota Romanorum 
pusillanimitatis abstersa, nec 
Quiritum pudor in aliquo coloratus, quod 
ausi fuerunt mappalia quaedam nostrorum 
fidelium igne comburere et rusticos 
quosdam imbelles, pauperes, suppellectilibus 
spoliare, [nobis ab eis dietam fere distantibus.] 
Non sic fuerunt hoc anno magnanimi, 

p. 243

cum nos majori militum, sed minori 
peditum quantitate urbem prae foribus cingebamus: 
nisi forte ex indulta remissione 
peccaminum, tanquam de paradyso securi, se 
vellent audaciores exponere, et mortis 
indubitate se offerre periculis promptiores. 
Haec sunt quae nobis noviter et enormiter contigerunt, 
horum tamen omnium nullum apud 
vos diffamamus authorem, enormitatem commissi 
facinoris nobis ad praesens perferre sufficiat, 
quam etiam per magistrum Othonem 
Cardinalem praefatum, cujus est praeter omnem 
culpam suam, temere violata promissio, tam 
domino Papae quam fratribus suis duximus 
humiliter et suppliciter denotandum: 
probabiliter expectantes, quod si sibi commissa 
per suos offensa displiceat, offensores correctionis 
debitae iudicio premat, et nos repromisso 
per eum beneficio gratiae placabit 
offensos. 

Cap. III.

Petrus de Vineis Principibus Alamanniae, super 
captione currus Mediolinensis, missi ad urbem. 

Quia vestrae nitor conscientiae postulat, et 
affectus integerrimae fidei repraesentat, 
ut de prosperis auspiciis Romani Principis, 
domini Friderici, possitis relatione veridica 
novellari ea quae sub ejus notis aquilis his 

p. 244

diebus in Italia effulsere, evidenti ostendimus 
veritate. Verum cum Imperialis Majestas sui 
diadematis jura perquireret, et Imperii sui vectigalia 
vendicaret, Lombardorum, praecipue 
Mediolanensium nefanda temeritas et audacia 
detestanda, una cum suis confoederatoribus 
ausi sunt vertere faciem contra Solem: filii Belial 
secreta sibi proditionis confingunt, discipulos 
sibi congerunt, non tamen congregata 
conservant. Egredientes ut mures ridiculi 
de cavernis, moliuntur insidias ponere in leonem, 
inebriati sunt sanguine, ab ubertate domus 
venerunt ebrii: non tamen adipe sunt pinguium 
saturati. Et dum castrametati sunt juxta 
Lolium perditionis filii, ut rationis segetem 
perderent, Zizaniae quae a vulgo Lolium 
dicitur, semina seminarunt. O quanta erat 
multitudo militum, quanta numerositas [et 
universitas] bellatorum? ibi superbia pulsavit 
tympanum, voluptas tuba concinit, resonat 
cythara, plaudit lyra, et sic voluptatis ager 
cum pudendi decoris insignibus pullulavit. 
Sed dum gloriatur in curribus et in 
equis, pars electi principis ex adverso incepit in 
nomine domini gloriari. Sed quia facile est 
Deo coeli, multos in paucos concludere, princeps 
fortitudinis Dominus Fridericus divisis a 
se, quos habebat in expeditione, communitatibus 
Lombardiae, quia ipse Salomon pacificus, 
haeres pacis, quod suum erat pacifice 
exigebat, et cum non sit vir sanguinum, non 

p. 245

paraverat eos sanguine calicis exhaurire: 
sed quia Leviathan filii execrantur contumaciter 
verbum Dei, noluerunt acquiescere, sed 
invalescebant eorum voces, et vociferando dicebant: 
Persequamur eos, quia spolia partiemur. 
Sicque dominus, cui de coelo victoriae 
ministrantur, assumpsit secum scutum belli, 
et gladium, et itineris sui comitem angelum 
Domini exercituum habens secum, loricam induit, 
sicut gigas, et praelium iniit secum habens 
regni milites, et paucos Theutonicos, et 
quosdam Lombardos, quos in expeditione ducis 
militiae contigerat remansisse: ac dum viri 
fortes et cum forti Principe intrarent 
bellum, exclamaverunt tubis, et audita est vox 
tonitrui et stuporis: Euge euge ad Mediolanum 
impiger advola Friderice. Quo audito Mediolanensis 
protervitas statim fuit perterrita: compagniae 
projiciunt symbola, sumunt arma, 
et dum a trementi cujuslibet dextera retineri 
vix poterat giadius, quilibet mutus in 
suo pectore tacitos vertit quaestus: Heu heu 
animae nostrae, quid sic torques nos acriter 
atrox et immisericorditer immisericors 
Friderice? Et clamor ad sydera, vae vae 
tibi misera Lombardia. Quid plura? mactatur 
senex, puer diripitur, juvenis ut vitulus 
immolatur, campi madescunt sanguine, ac interfectorum 
exuberant ubertate. Quam male 
signa jacent, quam bene sternitur hostis? Certe 
Friderici gladius caedem sitiens haurit sanguinem, 

p. 246

vorat carnem, et dum incaute rebellis 
extollitur, ejus caute contumacia profligatur, 
et sic princeps audaciae saeviens in Lombardos 
subvertit rotas curruum, et inebriatus est gladius 
sanguine occisorum. Quia dum rebellis 
turba deprimitur, alios mors deglutit per gladium, 
et innumeros catenae acerbitas stringit 
et religat iuxta collum. [Currus equidem Mediolanensis], 
currus gloriae, miserabiliter 
capitur, et una cum filio ducis Venetiarum, 
Mediolanensis Potestas, turpiter 
captivatur, qui cum esset stipatus multo milite, 
fluctuare visus est, postmodum nuda crate, 
quem habuit princeps victoriae ad laudis titulum, 
quando illum ad almae urbis populum 
destinavit. Nunc vero rebelles nequssimi, 
olim gaudentes, quomodo mutaverunt eorum 
gloriam in similitudinem vituli manducantis 
foenum et paleam: et qui nutriebantur in croceis 
ima perlustrant carcerum, et amplectentes 
stercora, expectant sententiam damnatorum. 
Nunc autem Mediolanenses rebelles, super 
omnes gentes Liguriae nota perfusi infamiae, 
et ruboris stigmate perpetuo insigniti, 
grossas quidem cervices pedibus applicant, et 
se suosque dentes muros diruunt, fossas replent, 
et ad consequendam misericordiam, et ad pietatis 
inventionem omnimodam elaborant. 
Sed quia nullus semel ore receptus patitur sanguis 
mansuescere fauces, Imperator magnanimus 

p. 247

eorum stragem magis gestiens, quam salutem, 
solum pudorem reputat bello non vincere: 
quin potius viam ruinae contradicentibus 
aperire, et ut nullus resistendi sumat audaciam, 
truculenter reproborum satagit ad vindictam. 
Quocirca vos qui estis fide praediti, 
praeclari mente, natione nobiles, virtutibus locupletes, 
ita cum omnium reverentia tam victoriosi 
principis celebretis magnificentiam, 
formidetis potentiam, magnificetis honorem, 
ut per exhibitionem bonorum operum, 
grata mereamini consequi beneficia 
praemiorum. 

Cap. IV.

Ezelino, super deditione civitatis 
Faventiae.

Licet prae suis diffisa meritis, ex 
conscientia gravium quas in nos commiserat 
offensarum, distulerat hactenus 
mandatis nostris favisse Faventia, nostrae 
tamen obsidionis viribus ausa est aliquandiu 
restitisse propter hyemis intemperiem, quae 
suam diffidentiam confovebat, nunc autem 
verni temporis advenienti temperie, quo civitatis 
ejusdem muris et machinis dirutis, et fossis 
nostris subterraneis intima penetrantibus 
civitatis, ut bellum tam interius, quam 
exterius gereretur, et cives ipsos oporteret 

p. 248

corpora pro muris exponere, qui aggressorum 
nostrorum insultibus expetebantur, 
minus gladiis bellatorum, et a victorioso 
exercitu nostro nullatenus confiderent 
se tueri. Quapropter ad implorandam nostrae 
mansuetudinis gratiam, veluti qui vicinum 
etiam incumbens exterminium formidabant, 
tota se universitas illa convertit: ut quibus expugnatio 
proxima mortis periculum minabatur, 
vitae minus indulgentia nostra tribueret, 
et misericordia quae superexaltata iudicio 
poscebatur, ut manifestis eorum 
excessibus locum veniae repararet. Ad 
clamores igitur et implorationes populi nostri, 
quem quidem vocata rebellio si factis 
aequitas responderet, ad exauditionem indigne 
reciperet, invictum a victoriis 
omnium animum clementia nostra vicit, et 
cum victis misericorditer agere nos induxit, die 
tali venientibus ad pedes nostrae clementiae 
Faventinis, et ad nostrum beneplacitum 
et mandatum in nostra misericordia bona 
subjicientibus, et personas, fidelitatis debitae 
praestitis iuramentis, et illicitis quibuslibet 
quae fecerant abjuratis, eos ad dominium 
nostrum et gratiam benigne recepimus, 

p. 249

omnibus eorum offensis nostram misericordiam 
praeponentes; cum gloriosae vindictae 
genus pensemus ignoscere noxiis, dum 
potuerimus vindicasse ac felicibus victoriae 
nostrae titulis ascribamus saluti restituere subditos, 
et vivendi beneficio condemnatos, 
ut nil suavius vel justius atque benignius resumpto 
jugo Imperii de caetero valeant experiri; 
nec est enim amicum caedis, nec ad 
effusionem sanguinis sacrum aspirat Imperium: 
sed cuius illustrat divina potentia solium, 
misericordia et veritas ambiunt, pax et 
justitia complectuntur, in ubertate mansuetudinis 
nostrae, et patulis amplexibus pietatis 
immensae procedimus, conversionem 
fidelium acceptantes, et ad rebellium 
pertinaciam edomandam constanter et pertinaciter 
insistentes: ut qui potentiae nostrae 
manus sequi voluerint, et in pertinacia 
perdurarint, per murorum altitudinem, 
et vallorum profunditatem, ad instantiam 
nostram evadere non confidant. Nec diffidant 
qui facile convertuntur apud Augustae sedis 
gloriam, misericorditer gratiam invenire. 
Tu vero, quem intime zelus fidei 
nostrae facit laboris et oneris non expertem, 
quae pro nostrorum rebellium confusione, 
et juititiae ac recuperandae pacis augmento 

p. 250

nobiscum pondus diei et aestus, in multis 
sumptibus et periculis personae comportas conversionem 
Faventiae ad universale gaudium 
intimamus, qui per indefessas vires et virtutis 
tuae constantiam nobis victoriae titulum 
vindicasti.

Cap. V.

Principibus et universis fidelibus suis, quomodo 
fuit debellatus ante Parmam.

Ne fama praeambula sub incerto discurrens 
animum vestrum contrario eventu, 
relatione contraria valeat perturbare, 
facti veritatem per ordinem praesentium serie 
duximus declarandam. Cum enim post captum 
et destructum pontem per Mantuanos et 
Ferrarienses infideles nostros, [per nostros] 
apud Pergamum, cum multo labore ac 
studio fabricatum, iidem Mantuani et Ferrarienses 
infideles nostri, per alveum Padi cum 
multitudine navium discurrentes, Parmensibus 
proditoribus nostris, quos, impedito eis 
per praedictum pontem navali subsidio, jam 
fere adjectione non modica rerum necessariarum 
indigentia cohartarat, victualia et alia necessaria 
copiosius ministrarent; considerato, quod 
nisi reparato et bene munito ponte, viam per 
Padum omnibus modis navibus clauderemus, 
ne in obsidione Parmae moram inutiliter traheremus, 

p. 251

pontem in quadam strictura Padi, 
captis prius super Padum per Ravennates et 
Mutinenses fideles nostros, circiter centum 
hostium nostrorum navibus, una cum omnibus 
armis, victualibus, et omnibus contentis 
in eis, non sine magnis laboribus et expensis 
fecimus fabricari. Ponte quoque ipso, 
fossatis, et propugnaculis, ac strenuis defensionibus 
omnibusque necessariis sic munito, 
quod nullo poterat hostium ingenio, vel viribus 
occupari. Parmenses videntes, per completum 
pontem optimeque munitum, per quem 
subtrahebatur eis navalis subsidii copia [in 
qua diffidebant] maxime spe omni adempta, 
quadam [die tanquam] de vita desperati, 
in animorum rabiem incidentes, elegerunt 
vel per pugnam succumbere, vel favente 
eis prosperiori fortuna de nostris manibus 
liberari. Ad instantiam quorundam 
Parmensium, qui nobiscum Victoriae in specie 
fidelium proditorie morabantur. De Parma 
enim die tali N. tam milites, quam populares 
communiter exeuntes Victoriam, per 
insultum circa horam tertiam, locum ipsum 
fuerunt aggressi, et antequam nobis ac fidelibus 
nostris hujusmodi proditionis ignaris, daretur 
ad arma spacium redeundi, totum locum 
ipsum, globi ignei undique occuparunt, quibusdam 
rebus et vectigalibus nostris datis in 

p. 252

manibus hostium in direptionem et praedam. 
In persona vero nostra per gratiam redemptoris 
nostri cum multis fidelibus nostris salvi evasimus 
quibusdam pauperibus et levibus personis, 
quas fugae praesidium salvare non potuit, 
in captione deductis, et per manus hostium 
trucidatis.

Cap. VI.

Petrus de Vineis, cuidam amico suo significat 
de continentia exercitus Imperatoris.

Scimus, et experti sumus, quod barbara 
terra vos teneat: quae nedum ardua, sed 
et desperata negotia nobis inculcat. Sed 
nobilium Virtus in aspera necessitate perficitur, 
et fortitudo navis in pelagi fluctibus approbatur. 
Unum esse nos conveniet, nec emolliri 
deliciis, nec eventuum varietate turbari. 
Cito tamen omnia quae de nobis sunt, finem 
habebunt. Cito summi principes nostri, qui 
missilium jaculorum hactenus remota sagittatione 
pugnabant, ac vinctis luctabantur 
brachiis, inconglutinatis pacis labiis, unientur. 
Dissoluto namque conventu Rete, Tybur, 
tenditur, ut Roma vicinius videatur. 
Jam verba pacis, non sicut hactenus, infestis 
auribus audiuntur: concordiae viam, quam 
omnium hucusque voliintas obscoena praecluserat, 
supervenientium hostium necessitas jam 
requirit. In tractatu vero pacis vobis absentia 

p. 253

nostra non oberit, quam vestrorum praesentia 
plene supplebit.

Cap. VII.

Petrus de Vineis, super deditione cujusdam 
civitatis scribit Imperatori. 

Gaudium quod super omne gaudium maximum 
reputavi, quod merito dici potest 
gaudium gaudiorum, ex deditione 
civitatis, in qua repugnandi sola spes adversantibus 
remanserat, cum illud nondum per vestros 
ut sperabam primus acceperim: sed per 
alios qui Majestatis vestrae literas recipere meruerunt. 
Cum quadam interjectione verecundiae, 
meis quodammodo votis accessit, quia 
tantae dulcedinis fore credidi primus acceptor, 
ut fierem fidelibus aliis istarum partium dispensator, 
defecissem forsan eius esurie, nisi eam 
ab aliis qui me in ipsius acceptione praevenerant 
percepissem. Et forsitan factum est, ut 
intemperantia gratulandi, quam habiturus eram 
de tantorum felicitate successuum, et parcitate 
hujusmodi traheretur in modum ne jucunditate 
tanta gratulationis accensus parvitatem 
virtutis meae, quae ad tanta minus forte 
tripudia suffecisset, magnitudinis suae viribus 
adscriberet. Magisterium quidem laudo, 
sed propter hoc verecundiam non depono, 
cum tanto fierem in prima hujus acceptione 
dulcedinis, et in aliorum erogatione 

p. 254

felicior, quanto beatius esse dare, quam 
accipere, ipso divini oris oraculo proclametur. 
Non tamen est verecondia ista sic efficax, ut 
vel gaudium meum in aliqua parte diminuatur, 
vel pudere me faciat, quo minus ab omnibus 
de successibus, materiae tam jucundae 
narrantibus [veluti puer unus, qui ad 
nova quaelibet divertit auditum, a narrantium] 
ore dependulus, audiam, et quoquo 
modo rei seriem citra terminum satietatis 
agnoscam. Non pudet me de materia ista 
cantantibus interesse juvenculis, cum jam solatia 
ista per omnium ora decurrant, per omnium 
gesta se perferant, et mihi jam non aliter 
quam per famam publicam innotescant. Undecunque 
autem ista votis meis obveniunt, habeo 
ego quod volui, habeo quod credidi, habeo 
quod dilexi, et cum legitimus factus sim 
tam desideratae possessionis possessor, incivile 
reputo, movere de titulo quaestionem. 
Sed de tanta victoria factus auditor, secure 
jam peto, ut cum causa quae in regno 
hucusque vestrae Serenitatis impedivit 
adventum, divina gratia prosperante 
jam cesset, ad recreanda corda vestrorum 
fidelium, istarum partium Serenitatis vestrae 
faciem, quam universa terra desiderat, felicibus 
auspiciis convertatis.

p. 255

Cap. VIII.

Senatoribus et popolo Romano, inferendo 
graves minas.

Praeteritae culpae vestrae convitium, quod 
sub patientiae hactenus regularitate deduximus, 
factionum vestrarum faciente 
protervia, cum tolerantia pati ulterius non 
valemus, sed in hoc motus nostros restringimus, 
et audaciae refrenamus instinctum, 
ne posset ultio culpam excedere, et 
a quo trames juris oritur, injustitiae limites 
deviarent. Quanquam enim Serenitati nostrae, 
quam divina potentia servare non cessat, 
subjaceat omne quod volumus, nostrae 
tamen voluntatis Imperium de rationis fonte 
colligimus, et de virtutum puteo temperamus. 
Dudum etenim si sub testa nucleus non 
celatur, dum victrix aquila nostri processus 
praevia, in Romanis praediis victricia signa 
pandebat, dum castrorum stabilitate micantium, 
angulos vestrae perfidiae tingebamus 
dum nostrae victoriae gladius qui 
vinci nescivit, per vicinitatis instantiam nobis 
hactenus cuspide minabatur, dum nostrae potentiae 
fremitu terror et strepitus, sic 
gressus vestros praecluserat, sic pusillanimitis 
affatus oppresserat, sicut in experientiae libro 
legere potuistis, quod cordis cogitatio palpitabat 

p. 256

intrinsecus, ne dum quod in modum 
audaciae imo insipientiae [ut loquela 
sit proprior] Caesaream incitaretis victoriam, 
ad ultionis meritae funera: sicut 
improvide noviter attemptastis, non attendentes, 
quod, licet nostra non sit ubique corporalis 
praesentia, nostrae tamen ad longinquos 
orbis terminos laxantur habenae, potati 
de calice Babylonis. Nam posse vestrum 
contra nostram potentiam, non 
posse putari fecistis, in partibus Tyburtinis 
ova rumpentes aspidum, ex quibus jam 
prodiit regulus, telas araneas texuistis. Cum 
itaque omnis subita rerum mutatio, non sine 
quodam quasi conflictu proveniat animorum, 
iniquae temeritatis eventibus, potentiae nostrae 
proposito mutante judicium, vestra dissolvetur 
Babylon. Damascus deficiet, sufflatorium 
consumetur in igne. Sedes ab Aquilone 
posita corruet, et lumbare vestrum circa lumbos 
appositum, computrescere faciet nostrae 
Serenitatis industria, quam divinus intuitus 
non desinit illustrare. Et quae livorem cujuslibet 
tenebrositatis obducit, cuique se fere totus 
orbis inclinat, faciente divina clementia, 
per locum a genere urbem sibi sentiet emolliri, 
ut a quo Romanum Imperium meruit 
nominari, vere nobis Roma subjaceat, quibus 
terra servit, mare favet, et ad nutum 
omnia desiderata succedunt.

p. 257

Cap. IX.

Cuidam comiti, ut paret se ad procedendum cum 
ipso contra inimicos.

Plenam dant nobis praeterita fiduciam de 
futuris, ut, sicut te hactenus ex fide 
praecipuum, et industria specialem semper 
invenimus, ad beneplacita nostra paratum, 
sic nativa tuae devotionis excrescente constantia, 
quaecunque nostrum et Imperii honorem 
respiciunt, fideliter et sollicite promptis affectibus 
exequaris. Cum igitur praesentium negotiorum 
et temporum qualitas exigat, fideles 
quoslibet in nostris servitiis multo virilius solito 
vires et animos exercere, devotionem tuam 
requirimus, et hortamur, attente mandantes, 
quatenus si unquam te dudum obsequiosum 
nobis et utilem praebuisti, fructuosiorem de 
caetero ex opere te praesentes, ut fide tua per 
fructuum efficacia succrescente, erga te muninficentiae 
nostrae dexteram liberalius extendamus. 
Inter alias siquidem cogitationes nostri 
propositi, stabili tenacitate firmavimus, 
ad partes in manu forti et brachio extenso 
personaliter nos conferre, ut fidelium nostrorum, 
qui pro fidei nostrae nomine, et felici 
statu Imperii personarum pericula et rerum 
dispendia non vitarunt, amplis praemiorum 
retributionibus compensemus et effrenem superbiam 
nostrorum rebellium, qui nunc de 
absentia nostra forsitan gloriantur, potentiae 

p. 258

nostrae malleo conteramus. Nuper etiam ad 
roborandas in melius vires nostras Calojohannes 
illustris Imperator Graecorum, dilectus 
gener noster, magnam nobis quantitatem Archeriorum 
et gentis alterius destinavit. Cum 
quibus et aliis Magnificentiae nostrae praesidiis, 
quae praeparavimus instanter, sic ad confusionem 
nostrorum rebellium proponimus victoriose 
procedere, quod potentiae vicinitate 
perterriti, vix adjiciant ut resurgant.

Cap. X.

Regibus et principibus, de proditoribus suis 
et Perusinorum conflictu.

Ne fama praeambula, quae multorum variata 
relatibus, dum varias invenit noviter 
voluntates interdum enormiter 
a veritate discedit, auditum vestrum forsan 
offenderet, amicorum corda turbaret, animos 
et aures hostium demulceret; ecce quod 
ipsam puram et nudam veritatem eorum, quae 
nobis noviter contigerunt, vestrae dilectioni 
praesentibus seriatim et breviter denotamus. 
Conspirantibus itaque in necem nostram aliquibus 
Excellentiae nostrae fidelibus, quinimo 
domesticis potius et alumnis, videlicet Tybaldo 
Francisco, Pandulfo de Fasanella, 
Guilhelmo de Sancto Severino, et eorum 
complicibus, nobisque per aliquos ex conjuratonibus 
factionis ipsorum conjuratione 

p. 259

nefaria revelata, ex ipsorum manibus vitam 
nostram innoxiam Dominus mirabiliter reservavit. 
Sed cum nos tantum scelus sicut immeritum, 
sic incredibile, primitus haberemus, 
priusquam ad ulteriorem veritatis indaginem 
nostra Serenitas perveniret, subito Pandulfus 
de Fasanella, Jacobus de Morra, 
excogitatae malitiae principes, quos laesa conscientia 
stimulabat, una cum aliis Sociis et 
principibus perpetrandi facinoris, in Curia 
nostra praesentibus, se perfugae subsidium absentarunt. 
Tybaldus vero et Guilhelmus praedicti, 
morantes in regno, et ibidem mortis 
nostrae nuncium tanquam indubitabilem expectantes, 
ex insperato contrarium audientes, 
metu terribili, velut de coelo fulminis 
ictu percussi, ad duo ex castris nostris, Capuacium 
videlicet et Scalam, sub fidelium 
habitu, furtive subrepto, proditori 
confugerunt. Ubi priusquam se possent rerum 
et hominum defensione munire, fuerunt prompta 
fide regnicolarum praeoccupati fidelium et 
collectis undique viribus circumsepti. Nos 
etiam apud Grossetum tunc temporis existentes, 
postquam personae nostrae periculum caute 
praevidimus, in haereditario regno nostro 
Siciliae, velut in pupillam oculorum nostrorum 
offendi nullatenus patientes, continuatis laboribus 
et diebus, in regnum cum omnium 

p. 260

celeritate praevidimus procedendum. Post 
felicem autem ingressum in regnum nostrae Majestatis, 
quamplures fideles nostri regnicolae, 
qui ad proditorum nostrorum falsae suggestionis 
instantiam, per mentitae mortis nostrae spem 
frivolam, conspirationis factionibus adhaeserunt, 
postquam rem in contrarium sibi cessisse 
videntibus, veritatis lumen emicuit: proditores 
eosdem tanquam ipsorum volentes 
communicare versutiis, cujuslibet spei frustratos 
imaginem reliquerunt. Et cum non nisi in 
duobus praedictis castris tantum Scalae videlicet 
et Capuacii se temere prout scripsimus 
receptassent, unum ex castris ipsius Scalae 
videlicet Thomasio de sancto Severino et filio 
ejus proditoribus nostris, ibidem nostri carceris 
custodiae mancipatis, fidelium nostrorum 
regni prompta devotio, per virilem et instantem 
expugnationem ipsius, ad Majestatis 
nostrae dominium revocavit. Et sic reliquo 
tantum ex castris ipso Capuacio scilicet, 
adultionis ejusdem proxime diffuso, diffugio, 
quod circumcingi nostrorum fidelium 
clara devotione mandavimus, proditores 
praedicti, quibus nulla prospicimus suffragativa 
remedia, velut ex duobus praedictis castris 
cum alia munire nequiverunt, uno et 
fortiori perdito, manus nostras effugere non 
valebunt. Et sic tam justo judicio quam veloci, 
de proditoribus nominatis et eorum sequacibus 
ultione recepta, sic in brevi confidimus 

p. 261

de perpetua regni nostri securitate disponere, 
ut nobis et successoribus nostris in regno, vel 
extra regnum agentibus, nulla prorsus in posterum 
dubitatio relinquatur. Non tamen 
propterea circa persecutionem nostrorum 
rebellium omissum fore credatis nostrum propositum, 
vel aliquatenus intermissum: 
quin per dilectos filios nostros Henricum illustrem 
regem Sardiniae, in Italiae partibus 
generalem legatum, et Fridericum de Antiochia, 
Thusciae partibus praesidentem, quousque 
nos regni nostri statum, cum salubritate 
dispositum, personaliter accedamus, 
deputaverimus Italiam gubernandam, ut sic 
proditorum nostrorum et rebellium reliquias 
in adventu nostro continuatae potentiae 
nostrae malleo conteramus: quod potentiam 
nostram, quam sicut pro certo comperimus, 
occultis et longis insidiis procurarunt 
offendere, fructuosam sibi fore non 
sentiant: quin potius de nostra praesenti potentia 
doleant, quanquam in absentia 
glorientur, utpote cum nihil ex iis quae noviter 
emerserunt Magnificentiae nostrae decreverit, 
et in nullo propterea sit nostrum aerarium 
diminutum. Sed tanto magis est adaucta nostra 
potentia viribus, tanto factae sunt divitiae 
largiores, quanto propter enormitatem excogitati 
facinoris, quae post pacis gustatae dulcedinem 
guerrarum excidia minabatur, circa 

p. 262

nos et nostrorum fidelium popularium 
maxime est accensa devotio fidesque 
firmata. Ex adjectione quoque redditum, 
de quibus proditorum nostrorum iniquitas eos 
propter offensam sponte destituit, et 
quibus eosdem liberalitas nostra longe lateque 
ditaverat, obventionum nostrarum adauctus 
est cumulus, quanquam istud acciderit nobis 
renitentibus et invitis. Ex quo potest manifestissime 
comprehendi, quod magna quaerendorum 
et larga promissio, per publicum adversarium 
nostrum facta, proditoribus antedictis 
ipsos ad dimittenda quaesita, licet 
innaniter, provocavit. Cujus adversarii nomen 
et titulum libentissime taceremus, nisi 
quod vox publica detegit, et evidentia factorum 
accusat, quam nos tacitumnitate nostra 
vellemus obtegere, seu verborum involucris 
excusare. Praefati namque facinoris patratores, 
tam fugitivi videlicet quam obsessi, fratrum 
Minorum stipati consortio, crucis ab eis 
contra nos signo recepto, authoritate summi 
pontificis per Apostolicas literas praetendentes, 
negotium se gerere sacrosanctae Romanae 
Ecclesiae matris praedicant, et praedictae mortis 
et exhaereditationis nostrae summum Pontificem 
asserunt authorem. Hoc ipsum captivi 
praefati, quos in expugnatione castri Scalae 
nostrorum devotio prompta fidelium, 
carceri mancipavit, in re spontanea et extrema 

p. 263

confessione sua, quam mentiri nefarium 
aestimant morientes, coram omnibus, 
proh pudor!, sunt confessi. Barensis 
etiam Archiepiscopus, cum post venalem consecrationem 
suam, cornutus, a Curia 
Romana rediret, priusquam a nostris fidelibus 
in Thuscia caperetur, futurum infallibiliter 
publice praedicavit, quod nos infra 
breve tempus per familiares nostros atque domesticos 
occidi morte turpissima deberemus. 
Hoc nos, teste supremo judice, cum verecundia 
loquimur, velut qui nunquam diebus nostris, 
scelus hujusmodi videre credidimus, 
nec audire, quod gens nostra et pontifices nostri 
tam crudeli morti tradere nos nequiter voluissent. 
Absit enim a nobis semper, hucusque 
novit altissimus, abominatio talis, quod 
etiam post voluntarium et iniquum Papae 
processum, contra nos in Lugdunensi Concilio 
celebratum, in necem suam, vel alicujus 
ex fratribus consentire vellemus, quanquam 
nos fuerimus per nonnullos nostrae fidei zelatores 
multotiens requisiti, sed sola semper extitimus 
injuriarum nostrarum propulsatione 
contenti, nos juste defendere, non ulcisci, 
sufficienter reputantes; pugnat enim pro 
vobis evidentissime Dominus, qui nedum, 
quod animam nostram de manibus inimicorum 
nostrorum eripiat, quinimo nocentium 
vires et corpora tradidit in nostras. Nuper 
enim Cardinale Raynerio, nostri nominis 

p. 264

et honoris aemulo, instigante Jacobo de Morra, 
proditore nostro, cum Perusinis et aliis 
eis assistentibus rebellibus nostris prope 
castrum Spolli, ultima die proxima praesentis 
mensis Martii, ad damnificationem 
nostrorum fidelium procedente, Marinus 
de Ebulo fidelis noster, in ducatu Spoletano 
vicarius generalis, quorundam Theutonicorum, 
qui sic instanter haberi poterant, 
munitus auxiliis, in virtute nostri nominis, 
et Excellentiae nostrae nec non felici fortuna, 
hostes nostros viriliter ac potenter 
aggrediens, fide potius quam multitudine 
praeditus armatorum, devicit eosdem: ita, 
quod praeter eos qui fidelium nostrorum gladiis 
sunt perempti, ultra decem millia de 
rebellibus ipsis, per fideles nostros captos, 
carcer noster includit. Nec tamen his terminis, 
nostram et vestram claudi laetitiam, prosperae 
fortunae felicitas, et nostrae justitiae debitum 
permiserunt. Octavo namque decimo 
die praesentis mensis Aprilis, civitas Capuacii, 
cujus versus terram munitio circumcingebatur, 
celeriter et viriliter extitit 
expugnata per fideles nostros regnicolas, 
ad infidelium necem, ob vindicandam non magis 
nostram, quam ipsorum nativae regionis 
injuriam, et gentis opprobrium rabie 

p. 265

quadam furoris accensos. Quod factum est, 
ut sic prospere, sic undique nostra potentia 
pertingat obsessos, quin potius carceratos detineat, 
ut sola se valeant spontanea gladii 
morte subducere, vel excelsae rupis ex parte 
maritimae precipitio liberare. [Quae vobis significamus 
ad gaudium, quos probabiliter credimus, 
imo scimus, nobis in nostris adversitatibus 
compati, et in prosperitatibus successuum 
congaudere].

Cap. XI.

Militibus suis, ut de stipendiis non missis, ne 
murmurent, promittendo providere eis magnfice.

Etsi stipendiorum defectus, quem pati vos 
hactenus in servitiis nostris oportuit, 
gravis nobis extiterit et infestus, gravitatem 
ejus si diligenter advertitis, causa duplex 
alleviat. Prima quidem quod nobis, et familiae 
nostrae necessariorum suffragiis, hactenus 
more solito, non porrectis, dum reddit 
malitia temporis nos subditis super hoc quodammodo 
non impari necessitate consimiles, 
passibilem vobis facere debuit egestatem. 
Secundo, quod dum laborum et necessitatum 
instantia, de qua vobis [Deo teste] compatimur, 
debita consideratione pensatur, ad 
vestrum cujuslibet commoda, nostrae liberalitatis 
dexteram, hujusmodi gratitudo servitii, 

p. 266

quasi nos per debitum obligavit. Aequanimiter 
igitur defectus praeteritos, et si quem vobis 
forsan in antea imminere contigerit 
sustinere sub certa muneris retributione vos volumus, 
et cum negotiis nostris istarum 
partium, quae habemus prae manibus celeriter 
et salubriter ordinatis, ad partes ipsas 
feliciter et infallibiliter gressus nostros dirigere 
disponamus, et sic vestris necessitatibus, 
tam de stipendiis, quam de aliis beneficus 
provideri magnifice faciemus, quod 
vos in nostris servitiis perstitisse merito 
delectabit.

Cap. XII.

Ezelino de Saracenis redeuntibus ad 
mandata.

Qualiter post obtentam nuper de proditorum 
nostrorum insaniae nefanda victoriam, 
fortuna celebris noviter nostris 
processibus, quos divina semper Clementia comitatur, 
arriserit, tuae fidelitatis auditui 
praesenti stylo laetifico nunciamus. Licet enim 
ex diversis causis et casibus, quibus pectori 
nostro continue materia cogitationis infunditur, 
proditorum ipsorum deprimenda nequitia, 
quasi causa praecipua specialiter hactenus 
meditationibus nostris occurreret, et statum 

p. 267

nostrum in regno Siciliae necessario retineret: 
refragabatur huic tamen alia ratio 
non minus evidens, Saracenorum videlicet 
edomanda protervitas, qui sicut a nobis 
fidei disparitate sunt impares, sic devotionis integritate 
diversi. Temerarie dudum Siciliae 
montana conscenderunt, et ibidem, quantum 
poterant, licet parum potuerint, nostrae Majestatis 
Imperio repugnarunt. Sed ut adversa 
nobis quaelibet in directa dirigantur, et 
aspera in vias planas, Saracenos praefatos tanquam 
timore nostrae potentiae perterritos, ne 
fortunae Caesareae volentes ulterius, 
quin potius non valentes obsistere, nuperrime 
noris descendisse solam benignitatis augustae 
misericordiam implorantes. Ex quo te caeterosque 
fideles nostros spes pulchra confoveat, 
ut cum nihil nobis post terga remaneat, 
quod causam in posterum dubietatis adducat, 
et quaelibet sint impedimenta sublata, 
quae nostrum hucusque propositum retardabant, 
ad nostrorum rebellium reliquias finaliter 
conterendas, tanquam liberiores ad gratiam, 
potenter exercere gladium incendamus.

p. 268

Cap. XIII.

Pisanis, ut procedant viriliter contra Lucanos.

Furiosam superbiam, et superbam furiam 
Lucanorum, qua succensi frementes, se 
contra Deum et Romanum Imperium 
erexerunt, superfluum esset per singula literis recensere, 
quam jam latius divulgatam vos credimus 
non latere. Sed nos quosdam excessus 
eorum nolumus sub silentio praeterire, ut Celsitudinis 
nostrae zelare honorem, et abominari 
verius iniquitatem ipsorum, ad nostram 
et Imperii vindicandam injuriam, et illorum 
insolentiam edomandam expurgatis 
viriliter et potenter. Cum enim iidem 
Lucani ad occupandam terram Imperii nequiter 
inhiarent plures eos monuimus in 
spiritu lenitatis, ne tantam nobis irrogare molirentur 
injuriam et jacturam. Sed illi 
monitis nostris blandis superbe contemptis nequitatem 
quam conceperant parientes, 
praedictam terram hostiliter invaserunt, in ea 
multa enormia committentes. Unde, ne tantam 
injuriam noxiae negligere videremur, materialem 
gladium exercuimus in eosdem ipsos, 
tanquam inimicos Imperii proscribendo: mandantes 
ipsos proscriptos ab omnibus evitari, 
et sperantes quod percussi dolerent, 

p. 269

et attriti nostram misericordiam implorarent. 
At illi malleum velut stipulam reputantes, ad 
percutientem malleum voluere reverti: 
sed indomabili corde timentes, excessus 
excessibus cumularunt, pro verbis poenitentiae 
verbis superbiae blasphemando. Quia 
vero illorum superbia semper ascendit, donec 
eam exurgens justitia judicio praeveniat, et subvertat, 
ut contritione duplici conterantur; 
Sinceritatem vestram rogamus attente, quatenus 
eosdem Lucanos severitate debita percellentes, 
eis in terra faciatis commercia 
[nostrorum fidelium] interdici, aliasque 
procedaris acriter contra ipsos sicut melius videritis 
expedire.

Cap. XIV.

Tyburtinis, confortans eos ut sint firmi in fide, 
promittendo eis bona multa.

Quanta sit fidei vestrae sinceritas, quam 
erga nos et Imperium prompta mentis 
alacritate praetenditis, aliena cujuspiam 
verborum argumenta non quaerimus: 
cum effectus operis, dicto praeponderans, 
coram nobis experimenta dilucidet, et conscientiae 
nostrae professio testium quantalibet 
depositione solennior interpellet. Scimus 
etenim, imo jam judice facto probavimus, 

p. 270

qualiter Tyburtinae devotionis integritas paratam 
continue se nostris obsequiis reverenter exhibuit, 
et in fidei nostrae constantia devotionem 
puritatis ostendit. Scimus etiam, quod 
fidei vestrae perfectio damnosis hostium impulsa 
conatibus, et continuam sentiens ex vicinitate 
offensam, vel porius ex offensionis vicinitate 
jacturam, in eo semper est in nostris servitiis 
probata ferventior, quo laesionem pertulit 
hactenus graviorem. Ad compassionis itaque 
nostra praecordia, imo ad recompensationis 
examen libenter admittimus universitatis 
vestrae gravamina, qui tam hilariter nostra 
mandata servanda suscipitis, tam devote 
pro debita nostrorum servitiorum executione 
portatis. De quibus, et aliis vestrae fidelitatis 
obsequiis, quanquam, ut diximus, nostra 
Magnificentia certa foret, ex tenore tamen literarum 
vestrarum, et relatibus etiam nunciorum, 
quos nuper ad nostram praesentiam destinastis, 
pleniori nobis exinde facta fide, sic 
super hoc suo loco et tempore, prout honori 
nostro convenit, et fidei vestrae requirit integritas, 
benevole curabimus providere, quo 
in fidei nostrae constantia merito gaudeatis 
perstitisse. Caeterum ut vestrae devotionis 
auditus, quos nostrae felicitatis avidos 
fore confidimus, ex nostrorum prosperitate 
successuum recreentur, adjicimus: quod in 
negotiis, prout per alias literas vobis subscripsimus, 
salubriter ordinatis, in Thusciam 

p. 271

feliciter et victoriose pervenimus, ubi 
divina favente clementia, plene gaudentes in 
corpore beneficio sospitatis prospere regnamus 
et vivimus, ac singula nobis ad vota succedunt: 
ibique moram modicam trahere disponimus, 
partes ipsas in proximo felicibus 
auspiciis processuri. Vos igitur ad servitia nostra, 
more solito, vigiles existentes, sic ad omnia 
quae honorem nostrum respiciunt, tenaciter 
vigiletis, quod sperantes in nostrae liberalitatis 
et promissionis munificentia, ad 
prosecutionem servitiorum nostrorum liberaliter 
intendatis, ut fidei vestrae constantiam extollere 
dignis laudibus et labores vestros 
amplis recompensare praemiis merito valeamus.

Cap. XV.

Comitibus, et nobilibus Marchiae, ut parent se 
ad procedendum armata manu contra rebelles.

Quod causae nostrae justitiam dispensatio 
suprema respiciat, potestis evidentium 
argumentorum experimento colligere: 
dum quamplures ex hostibus nostris qui 
diutius omnimodo non absque materialis 
gladii vibratione decertant, multi ex iis, ut culpas 
proprias poenaliter deleant in laquei nostri 
capturas miseras miserabiliter incidunt. Et 
nonnulli, quos aemulorum interdum suggestio 

p. 272

perniciosa subvertit, plenius aestimantes 
misericordiam quaerere, quam expectare judicium, 
ad sinum nostrae potentiae spontanei revertuntur. 
Scitis etenim qualiter hactenus 
aliqui Marchiani ad falsas suggestiones Capitaneorum 
et aliorum pseudoprophetarum 
evangelizantium verbum guerrae a fidei nostrae 
gestibus imprudenter erraverunt, et tam 
diu passi sunt, se hujus erroris obumbratione 
deduci, quousque superstitiones et vitia 
seductorum, quae diutius latere non poterant, 
evidenter cognoscere potuerunt. Nuper autem 
fortunae nostrae proprietas [quae solet nobis 
placidius arridere, dum provocat, et per 
sequentia signa placere gratatur, etiam 
cum ingratitudinis vitio quod promisit,] 
quantumlibet visa sit hactenus tergum nobis 
aliquando vertere, faciem tamen hilarem jucundamque 
monstravit, dum major pars Marchiae 
scilicet et praecipua civitas velut 
antesignaria. Prosiliens et exurgens suggestorum 
detectis fraudibus et via cognita veritatis, 
ad fidei nostrae cultum noviter redierunt. 
Et ut erroris praeteriti vitium virtutis placita 
conversione redimerent, ad fidelitatis semitam 
redire volentes, vigili et tumultuoso conflictu 
facto cum hostibus in signum reprobatae perfidiae 
fidei suae constantiam experiri multos de 

p. 273

melioribus civitatibus et aliis rebellibus 
et cum eis generalem judicem Marchiae, aliosque 
famosos viros nostri carceris excidiis aggregarunt. 
Ex quo fiducia nobis certa promittitur, 
quod tota provincia subsequenter ad fidem 
nostri culminis reducetur. Si tamen partes 
illas, ut credimus, potenter et magnifice requiramus. 
Nolentes igitur oblatam quasi nobis 
ad oculum de hostium conculcatione victoriam 
negligere vos, quos laborum nostrorum 
et onerum expertes esse non sinimus, ad 
ipsius victoriae participium invitamus fidelitati 
vestrae mandantes, quatenus ex sapore 
rumorum hujusmodi, non causam laetitiae, 
sed robur et animos assumentes, omnes 
et singuli ad requisitionem, vos armis et equis, 
prout magnificentius unumquemque decuerit, 
praeparetis. Ut in aestate futura, cum felici 
exercitu nostro, ad obtinendum de hostium 
depressione triumphum, sic potenter procedere 
valeatis, quod ad retributionem munificam, 
quam propter haec et alia vestrae devotionis 
obsequia, quae stabili mente concepimus, 
ad remunerandum ea per efficaciam vestrorum 
operum, libentius inducamur. Securos enim 
vos esse volumus, quod, sicut vestrorum 
quemlibet in nostris servitiis vires et animos 
proprios exercere videbimus, sic in quemlibet 
liberalitatis nostrae dextram proportionaliter 
extendemus.

p. 274

Cap. XVI.

Mediolanensibus, ut cessent ab hostili impugnatione.

Prudenter praecidenda sunt mala, ut salubriter 
bona succedant, offendiculo quoque 
sublato de medio, lenis occurret et felicior 
aditus ad optata. Sane cum dominus Papa 
zelator salutis ad ea nos miserit, quae sunt 
honoris Dei, Ecclesiae, Imperii, et status prosperi, 
Lombardiae, ne guerrarum turbatio, 
quae solet in talibus afferre periculum, nostro 
processui circa praemissa quid absit, difficultatis 
aliquid opponat, bona fide consulimus, et affectione 
pura rogamus: et quia expedire videmus, 
districte vobis praecipimus, quatenus 
post receptionem praesentium, ab incursu cessetis 
hostili, et securitatem praestetis, non solum 
transeuntibus, verum etiam adjacentium 
hominibus regionum. Nos autem similia, 
circa vestros adversarios procuramus. Sic etenim 
praecisis hinc inde turbationum zizaniis, 
in spe fertili divinae Clementiae, super seminari 
poterit semen optatae quietis.

Cap. XVII.

Cuidam Principi, de promissione expensarum, 
narrando facta.

Postquam praeter spem et vota quam plurium, 
ad suaves applausus regni nostri Siciliae, 
divina gratia cooperante, pervenimus: 

p. 275

subjuncta sunt auspiciis nostris undique 
nova felicia, quibus habet calamus exarare, 
quod placeat, et tuis referre suaviter auribus 
quod delectet. Quantumlibet enim contra 
nostrae Majestatis adventum, dum malitia temporis 
longe, sic nobis absentibus, largiorem 
excessibus licentiam tribuebat civitates et loca 
regni, pro parte non modica, rebellionis 
error assiduus infecisset visa tamen potentia 
nostra, tantum sic subito quam plures ex 
eis nostrarum virium fragor edomuit, et 
nonnullos ab eis errorum fugata caligine spontanea 
conversione reduximus ad fidei nostrae 
cultum: ita quod nihil jam processibus nostris 
objicitur, et nihil, vel quasi modicum restat 
a fidei nostrae conformitate deforme. Et sic 
evulsis jam plene radicibus, quae factionis inchoatae 
materiam roborabant, cuncta nobis grata 
proveniunt, et cuncta nostris auspiciis ad vota 
succedunt. Ne possit tamen tuum, et aliorum 
nostrorum animos fidelium credulitas 
indirecta subvertere, quod dum deliciosa 
regni nostri suavitate deducimur, praetermittere 
curas Italicas intendamus [ad quorum 
prosecutionem plenariam, tanto libentius et 
liberius vacare disponimus, quanto faecundius 
exinde titulus noster extollitur et facultas nobis 
ad haec prosequenda de caetero liberior suffragatur] 
scire te volumus, quod fiscalibus inclyti 
regni nostri, per diversas partes studiose 
discussis, pecuniae in majori parte quam possumus 

p. 276

quantitatem congerimus, ut de ipsa tibi 
pro salubri expeditione negotiorum ipsarum 
partium, tam celeriter quam viriliter 
succurramus.

Cap. XVIII.

Regi Caphedino qui Mahometum adorat.

Sublimati in regibus et principibus terrae in 
nostrae Majestatis excellentia gloriantur: 
sed praecipue in convertendo adversarios 
Jesu Christi. Redde igitur terram Hierosolymitanam 
cultui Christiano. Alioquin virtus 
nostri culminis irascetur, etc.

Cap. XIX.

Responsiva ad praecedentem.

Si hilarem datorem Deus diligit, me diligit, 
et si beatius est dare quam recipere, beatus 
ero. Prohibe igitur Christianos tuos 
ne saeviant in Saracenos meos; alioquin invenies 
me tibi minantem.

Cap. XX.

Alfonso primogenito Regis Franciae, dilecto 
nepoti suo, de captione proditorum.

Detestabile et segregatum a qualibet 
humanitate propositum Tibaldi Francisci, 

p. 277

Guilhelmi de S. Severino, Andreae de 
Cigala, Pandulphi de Fasanellis, Jacobi 
de Morra, et aliorum suorum complicum, 
proditorum nostrorum, ad re per nostrae Celsitudinis 
apices pervenisse jam scimus. Nec 
nos delectaret eorum seriem in praesenti describere, 
vel exarare malitiam, quam nullo 
fuisse conceptam tempore gauderemus; nisi 
quod idcirco libenter ipsorum enormes scire 
desideramus excessus, ut quatenus motus nostros 
in eos Augusta clementia temperat, eatenus 
ab omnibus nostra modestia clarior censeatur. 
Hos etenim, qui nos tam iniquo proposito 
trucidarunt, si [sicut cujuslibet hominis 
homicidas] occidimus, injuste non agimus 
hos, quos veluti filios dulcedine paterna 
nutrivimus, si tanquam perfidos patricidas, 
inter ferales angustias comprehensos in vicinum 
mare projicimus, ut omnium elementorum 
usu carere viventes incipiant, interficimus, 
non peccamus in hos, qui parentes 
suspendiis, filios exposuere martyriis, in hos 
denique, qui suae generositatis immemores, et 
nostrorum beneficiorum ingrati, ac debitae fidelitatis 
obliti, nobilis regni nostri Siciliae non 
filii, sed privigni, Deum et hominem sic incredibiliter 
offenderunt, quod nec infamia 
culpae conveniens, nec delicto poena sufficiens 
videretur. Ad horum ergo perniciem, indignationis 
nostrae pervenit aculeus, divina clementia 

p. 278

[quae sic ipsorum infatuavit aperte consilium, 
quod praedictos Tibaldum Franciscum 
et Guilhelmum de Sancto Severino, et eorum 
complices, inferioris generis et aetatis, 
sceleris nefandissimi patratores, et contra nos 
divinae potentiae contemptores, convenientia 
praecogitare consilia, et sufficientia praeparare 
subsidia non permisit]. Qui cum potuissent 
monitiones quaslibet regni nostri praeripere, 
tum ex familiaritate praecipua, quam 
ad ipsos consiliorum nostrorum participes, et 
omnium negotiorum actores, praeteritis 
temporibus habebamus, tum ex praedicti 
Andreae de Cigala, in regno Siciliae nostri 
Capitanei generalis nefando consortio, 
qua quaelibet castra nostra suae jurisdictioni 
commissa, ponere poterat et deponere Castellanos, 
castrum Capuacii nomine, quod 
capi de facili nec immerito poterat formidare, 
sic subito, sic temerarie conscenderunt, sic exiliter 
munierunt, ut nedum contra Romanum 
principem qui praecelsa cacumina montium 
potenter inclinat: sed nec contra potentioris 
vicini potentiam tueri se longo certamine potuissent. 
Etenim, licet non defuisset eidem 
ad defensionis longae fiduciam rupis excelsae 
munitio, mucrorum fortium ambitus, et copia 
bellatorum vel defensorum: veruntamen 
abfuit necessariarum rerum fertilitas, 

p. 279

et aquae praecipue non praevisa penuria, 
quam naturaliter ex fontibus rupes saxosae 
negaverant, et accidentalem ex pluviis cisternarum 
aedificata concavitas, in tanta copia non 
habebat: quod a veris introitu, quo se munire 
coeperant proditores, per totam proximam 
futuram aestatem pugnantibus, et ex anxietate 
pugnae sitientibus, ac copiose bibentibus, sufficere 
potuisset, cujus copiam aestivi aeris violentia 
subtrahebat, quam etiam si coelitus contra 
suae perfidiae meritum habuissent, in tantum 
conductus aquarum, et muros omnes machinae 
nostrae confregerant, ut ad cisternas 
transductio per canales omnimoda negaretur. 
Quo factum est, ut expugnari per fidelium regnicolarum 
victoriam gloriosam, qui ad vindicandum 
eorum opprobrium accensi per fidem, 
in expugnatione infidelium nostrorum proditorum 
et castri propugnatores extraneos admittere 
noluerunt: 18. praesentis mensis Julii, 
factionis tam principes, quam sequaces se 
paenae debitae potius, quam misericordiae tradiderunt. 
Quibus omnibus praeter spem 
omnium, et contra vota multorum, expeditis 
celeriter, et ad votum cum divina provisio 
impedimenta sustulerit, longis et callidis studiis 
nostrorum processuum cursui praeparata 
jam liberi reddimur, et resumpta victoria ferociores 
ad nostrorum rebellium omnium, 
quantumcunque recalcitrent, fine laudabili reliquias 
conterendas.

p. 280

Cap. XXI.

Fulginatibus animans eos in fide, mandans 
ei ut contra rebelles suos procedant cum 
Capitaneo.

Etsi generali qua cunctos fideles nostros 
pura mentis affectione complectimur, 
vos affectuose prosequi teneamur, 
speciales causae veruntamen cogitationibus nostris 
se offerunt, quae ad civitatis vestrae 
commoda inter alias civitates Italiae praerogativa 
quadam multipliciter nos invitant. Inducimur 
siquidem ex antiquo fidei nostrae zelo, 
quam nec vetustas temporis antiquata debilitat, 
nec annorum spatia fastidita confringunt 
sed quanto plus in tempore labitur, 
tanto semper in fide nostra ferventior invenitur. 
Inducimur etiam ex purae devotionis vestrae 
constantia, quae nec vicinorum interdum 
exemplo submota, nec persecutionibus hostilibus 
stupefacta, tanto firmior semper 
extitit, et in fide nostra ferventior, quo damna 
semper pertulit graviora. Inducimur nihilominus 
ex illa causa potissime, quod in Fulgineo 
fulgere pueritia nostra coepit: et sic dum 
civitatem vestram locum nutriturae nostrae recolimus, 
[dum vobiscum quasi civiliter convixisse 
pensamus], erga vos quodammodo 

p. 281

dominantis modum excedimus, et naturali 
quadam humilitate seducti ad vestrum salubre 
regimen familiariter obligamur. Sic igitur 
de cura vestra solliciti firmiter credimus 
quod fidei vestrae sinceritas de bono in melius 
semper crescat in antea, nec in cor nostrum 
ascendere poterit, quod ubi sic vos affectuose 
diligimus, alicujus sinistra suspicio, vel suggestio 
fraudulenta devotionis vestrae constantiam, 
de qua stabili mente confidimus, a fide 
nostra valeat revocare. Licet autem vos egere 
exhortationibus non credamus, quos sine requisitione 
ferventes ad nostra servitia probabiliter 
experimur, nihilominus tamen fidelitatem 
vestram requirimus, et hortamur attente, 
mandantes, quatenus in fide et servitiis nostris 
solliciti, more solito vigilantes, sic ad requisitionem 
Thomasii de Aquino capitanei nostri, 
ipsarum partium dilecti generalis atque 
fidelis nostri, quem ad vos tanquam imaginarium 
personae nostrae, transmittimus, et continue 
vobiscum volumus commorari, contra 
rebelles nostros vos potenter et viriliter 
opponatis, quod sine laudabili principium comitante, 
nostrae serenitatis dexteram ad vestrae 
generalitatis et specialitatis augmenta, quasi per 
debitum obligetis. Nos enim sic alta mente 
et amplis retributionibus fidem vestram disponimus 
compensare, ut in nostris servitiis perstitisse 
fideliter, merito gaudeatis.

p. 282

Cap. XXII.

Cuidam nobili, ut reducat ad fidem villam regimini 
suo commissam, quae a fide deviarat.

Dudum ex zelo purae devotionis et 
fidei, quam ad nos et Imperium semper 
hactenus habuisse te novimus, de 
tua industria et legalitate confisi, custodiam 
villae tibi fiducialiter recolimus commisisse, ut 
sicut eras inter alios in fide nostra praecipuus, 
esses in ejusdem loci custodia specialis. Cum 
igitur villa ipsa sicut nuper accepimus a fide nostri 
culminis deviarit, tanto te propensius 
expedit circa ipsius villae recuperationem modos 
exquirere, quanto confidentius de provida 
retentione ipsius studio tuae circumspectionis 
inhaesimus, et quanto per haec nostra 
quin et tua potius utilitas procuratur. Quocirca 
discretionem tuam requirimus, et rogamus 
attente, quatenus sicut unquam honorem 
nostrum diligis, et a nobis amplas praemiorum 
retributiones expectas, modos 
et vias, quas eidem negotio convenire cognoveris, 
operosus excogites, ingenium acuas, et 
cum solicitudine qua poteris elabores, qualiter 
locus ipse ad fidem nostrae Serenitatis reducatur. 
Nos enim promissiones omnes, pacta et 
conventiones, quas ad honorem nostrum propterea 
duxeris faciendas, ratas habebimus, et 

p. 283

faciemus inviolabiliter observari, temporis habilitate 
captata. Caeterum nos in manu forti 
et copia thesaurorum, sic ad ultimum exterminium 
nostrorum rebellium, et statum 
pacificum fidelium procurandum, partes Italiae 
magnifice repetemus, quod rebellium ipsorum 
temeritas, qui de nostra forsan absentia 
gloriantur [divina nobis assistente potentia 
quae tueri nos jugiter consuevit] in adventu 
nostri culminis evanescet.

Cap. XXIII.

Capitaneo suo in Thuscia, ut studiose procedat 
super eisdem.

Sine literarum nostrarum judiciis vel 
expressionibus nunciorum, tuae devotionis 
industriam scire confidimus, 
quantum ex castro et villa, dum in fide nostra 
persisterent, nostris posset negotiis afferri compendium, 
quantumque per ea, si in partem 
contrariam cederent, grave dispendium 
timeretur velut in cujus gremio a nobis 
in Liguriam, et ad vos abinde praecipuo seu 
singulari, quin potius necessario transitu remanente, 
tanquam deficientibus aliis viarum 
passagiis, inde sit unica clavis ad januam, quae 
nobis nostrisque reserare potest et claudere 
transitum et regressum. Cum igitur villa ipsa, 

p. 284

sicut nuper accepimus, a fidei nostrae semitis 
deviante, castrum praedictum in nostra 
devotione fideliter perseveret, fidelitatem 
tuam requirimus, mandantes expresse, quatenus 
ejusdem negotii circumstantias diligenter advertens, 
statim de consilio fidelium nostrorum 
Thusciae, quorum magis videris expedire, vias 
et modos operosus excogites, qualiter ad 
recuperationem villae ipsius, ac efficacem 
defensionem et observationem castri praefati 
aggregatis auxiliis celeriter succurratur: inducturus 
ad hoc efficaciter communia regionis 
ipsius, et commune civitatis praecipue: ut si 
unquam desiderant in personis et rebus 
ac supplicationibus suis, coram nobis favorem 
et gratiam invenire, statim circa recuperationem 
ejusdem villae, tuitionem castri, et pacificationem 
stratae, ac provinciae potenter et 
viriliter intendentes fidem, quam ad nos et 
Imperium habere tenentur ex debito, et eos 
semper promptam hucusque novimus 
habuisse per efficaciam operis fateantur.

Cap. XXIV.

Cuidam capitaneo suo, quod habito triumpho 
de laboribus revocabit eum ad se.

Lectis gratanter literis tuis et diligenter 
auditis singulis, quod nuncius et socius 
tuus proposuit coram nobis, firmiter tenere 

p. 285

te volumus, quod praesentiam tuam, 
quam fructuosam nobis clara semper demonstratione 
probavimus, libenter lateri nostro 
proximam videremus, ut nos tuis, quae 
grata sunt nobis ubilibet, praesentibus uteremur 
obsequiis et tu nostris quos familiares tibi, 
quantumvis absenti promittimus, placidis aspectibus 
laetareris, velut qui soilicitudinibus variis 
et laboribus bellicis fatigatus, nostram videre 
praesentiam reputares ad otium et laetam 
inspicere faciem ascriberes ad quietem. Sed negotiorum 
natura, quae laudabilem habuit te in 
partibus illis authorem nostris tantisper 
et tuis desideriis repugnante: voluntati 
quodammodo nostrae, tuaeque saluti ad 
praesens non satisfacimus, donec in meliorem 
statum reformata provincia gloriosior inde 
sequatur exitus, unde nocivus suscipitur 
continua successione processus, te de partibus 
ipsis ad praesens non duximus revocandum. 
Nollemus enim, ut te laboribus et sudoribus 
tuis, prompta dudum devotione dispersis, 
aliena meteretur falce victoria, et assumeret 
alius te in campo Martio strenue currente 
triumphum. Sed cum plena sic nobis et 
proxima praebeatur de regionis ipsius reformatione 
fiducia, te cum plenitudine gratiae, 
de rebellibus nostris sumpta victoria, ad 

p. 286

nostram praesentiam revocare curabimus et 
hilariter ad nostrae quietis participium 
admittemus.

Cap. XXV.

Ezelino, scribens ei quod prospere vivit, 
et fatigatus laboribus requiescit in regno.

Scimus, et longi temporis experimento didicimus, 
quod a consuetudine [quae jam 
in te naturae vim obtinet] praescripta longi 
temporis spatio, tuae mentis maturata 
devotio, nativis erecta potentiis declinare non 
possit. Scimus, quod vergentis in senium 
tuae devotionis authoritas, quantumlibet tibi 
ruinosa senescat in corpore, virtuosa veruntamen 
juvenescit in mente. Scimus, quod ardor 
tuae fidei annorum vetustate non desipit, 
nec annorum spacia vastidica confringunt, 
sed quanto plus in tempore labitur, tanto 
fructus placidiores adducit. Scimus, quod, licet 
a nobis interdum locorum situs te corpore 
dividat, corde tamen et animo Majestatis 
nostrae praesentiam intueris: dum statum 
nostrum prosperum notivus per literas 
expetis, et per nuncios ministeriosus exquiris. 
Ecce igitur consona votis tuis nova describemus, 

p. 287

quod [favente divina clementia] 
prospere vivimus, et corporis nostri membra, 
bellicis hactenus fatigata laboribus, deliciosa 
regni nostri dulcedine restauramus. Illo nihilominus 
non omisso, quo ad pacificandum 
statum fidelium, rebellium 
reliquias comprimendas, ex curis nostris, quas 
excitat sollicitudo prosperior, vigilias continuas 
exercere curemus.

Cap. XXVI.

Cremonensibus confortans eos in fide, et asserit 
se cito iturum ad partes illas, in exterminium 
rebellium.

Etsi utilium exigente qualitate causarum, 
quibus consultius aliter fieri posse non 
vidimus, dudum regnum nostrum Siciliae 
praesentia nostra duxerit repetendum, vobiscum 
semper corde remansimus, et si permittente 
natura fieri potuisset, majorem corporis 
nostri partem providissemus vobiscum 
praesentialiter remansuram. Considerantes vero 
quod temeritas superstitiosa rebellium, dum 
deliciosae tantisper quieti nos deditos opinatur, 
improvide sibi plenam jam gloriam, ex 
absentia forsitan nostrae Majestatis, usurpat: 
pensantes etiam, quod vestra et aliorum nostrorum 
vota fidelium, dum praesentiam nostram 
anhelantes esuriunt, de facili possent assumere 
pro tam longa spei prorogatione rancorem: 

p. 288

nos in partem solitae sollicitudinis 
reddendos elegimus, et suavibus regni 
nostri solatiis, [personam nostram] 
providimus subtrahendam. Sic facti noviter 
in hujusmodi hostium detrimenta 
magnanimes, ut nullis quasi praeteritis fatigari 
laboribus, nullis effusis sumptibus fastiditi, 
nunc videamur ad bella solito fortiores 
occurrere, nunc ad eroganda stipendia et praemia 
largienda pro meritis, satis consueto foecundius 
nostrae munificentiae gremium aperire: 
Ecce igitur corpore sospites, corde fortes, ad revisendas 
partes Italiae potenter accingimus: 
thesauros undique de regni fertilitate congerimus, 
et nostrae potentiae brachium sic congregatis 
circumquaque praesidiis roboramus, 
ut in proximo et victorioso nostrae Majestatis 
adventu, spe diuturna fidelium respirante, 
conterantur, medullitus corda rebellium, 
quae nobis absentibus forsan inaniter gloriantur. 
Vos autem, viri fortes [quos velut in 
fidei soliditate firmatos, reddit quaevis 
negotiorum et temporum qualitas in nostra 
devotione praeclaros] spem firmam fiduciamque 
concipite, quod in summum exterminium 
nostrorum rebellium, ad partes ipsas, 
in proximo potenter et magnifice veniemus. 
Interim autem sic in servitiis nostris persistite, 
sic ad confusionem hostium [sicut 

p. 289

viros decet industrios] vires vestras et animos 
exercete, quod inter alios fideles nostros vos 
dignis extollere laudibus, et specialibus prosequi 
praemiis merito valeamus.

Cap. XXVII.

Eisdem, narrans suos eventus.

Delectat nos, vobis de nostrae felicitatis 
eventibus nova describere, quos multae 
fidei, multaeque devotionis praeclaritas, 
sicut firmiter credimus, avidos nostrae prosperitatis 
efficit auditores. Dum enim gratitudines 
servitiorum innumeras, quas dudum clarae 
memoriae domino genitori nostro praestantes 
constanter in filium transtulistis, diligenter advertimus: 
dum voluntatem vestram, [quam 
mater et alumna fidelitas semper hactenus servavit 
illaesam], memori meditatione pensamus, 
libenter vobiscum familiaria status 
nostri verba conferimus, cum quibus libenter 
etiam quoslibet prosperitatis nostrae successus 
praesentialiter partiremur. Noveritis igitur, 
quod [divina favente gratia, quae 
semper dirigit gressus nostros] sospitatis corporeae 
votivo beneficio fruimur, conculcatis 
undique rebellionis obstaculis, quae dudum incognito 
potentiae nostrae brachio palpitare 
quodammodo videbantur, in regno 

p. 290

nostro Siciliae potenter triumphamus. Verum 
quanquam opus armis forte de caetero 
magnificentia nostra non credat, dum 
fidelibus nostris regnicolis omnimoda pace 
gaudentibus, solo verbo cuncta disponimus, 
et solus nutus imperat, et gerit officium gladiorum: 
nihilominus tamen non sic otio vacandum 
fore censemus, quin potentiam nostram 
terrae marisque viribus continue muniamus, 
ut per haec acquisita possimus 
in brachio potentiae nostrae defendere, et circa 
partes Italiae, de cujus negotiis diligens 
nos cura sollicitat, habilius intendere valeamus.

Cap. XXVIII.

Cuidam nobili, ut perseveret in operibus quae 
incepit.

Intellecto nuper, quod tu promptum gerens 
ad Excellentiam nostram fidei et 
devotionis affectum, fervida quaelibet 
quae honorem nostrum respiciunt hilariter suscipis, 
et in prosequendis eisdem laudabiliter te 
exerces, labores quoslibet non evitans: 
devotionem tuam gratiosa laude prosequimur, 
et [cum servitia tua digna praemiorum retributione 
respicere disponamus] fidelitatem tuam 
requirimus, et hortamur, attente mandantes, 
quatenus laudabiliori fine continuans, 

p. 291

quae laudabiliter incepisti, ad requisitionem 
super omnibus quae nominis nostri et honoris 
augmenta contingunt, sic te praebeas 
operosum, ut quod de commodis tuis 
firma jam mente concepimus, in actum deducere, 
tuis exigentibus meritis, merito 
valeamus.

Cap. XXIX.

Capitaneo regni, ut praecipiat portari fodrum 
ad exercitum.

Curas nostras consideratio studiosa sollicitat, 
qualiter in victorioso nostro exercitu, 
quem bellatorum concursus amplificat, 
rerum victualium copiam procuremus. 
Cum itaque minante jam temporis hyemalis 
instantia, de solitis locis, ex quibus 
per terram hactenus facilis reddebatur vel habebatur 
accessus, discriminosa viarum asperitas, 
fodri confluentiam interdicat, consulta 
deliberatione providimus, ut si quis ex hoc defectus 
posset emergere, transvectionis marinae 
suffragio suppleatur. Quocirca devotioni tuae 
praecipiendo mandamus, quatenus per Siciliam, 
et Calabriam et valles gratis in locis maritimis 
publice facias nunciari, ut quicunque de 
partibus ipsis mercator, vel alius frumentum 

p. 292

vel hordeum, seu res alias victui opportunas 
ad felicem exercitum nostrum deferre 
voluerit, debito proinde jure Curiae nostrae 
soluto securius accedat. Si vero spontaneos 
invenire non poteris delatores, tuae circumspectionis 
industria [quae semper consuevit 
in nostris servitiis sensus acuere] mercatores aliquos 
prudenter inveniat, et diligenter inducat, 
qui in terris vicinis maritime victualia ipsa 
emere debeant, et ea per terram ad mare 
translata, praeter solutionem debitam vectigalium 
ad eundem exercitum sine quolibet 
impedimento transportent exoneraturi victlualia 
ipsa, quae sub testimonialibus literis tuis 
eos deferre continget, coram viris ad hoc 
per nostram Excellentiam ordinatis, ad exercitum 
nostrum, si poterunt, vel ad castrum 
maris, aut Amalfiam, si propter malitiam temporis 
recta navigatione venire non possent. 
Et ut super hoc de cordibus suis omnis rancoris 
materia praedicatur, firmiter [eis ex 
parte nostra] te promittere volumus, quod 
victualia ipsa pro exercitualibus usibus poterunt 
sine contradictione distrahere, et concedere, 
plus offerentibus liberam inveniant 
facultatem.

p. 293

Cap. XXX.

Ezelino de captione cujusdam civitatis.

Gaudere te volumus, quod nostrae patrona 
justitiae manus altissimi causam nostram 
continuis promovet incrementis, 
laetari te petimus, quod suspensas desiderii 
nostri longi metas intentionis nostrae summa 
jam attigit. Exultare te cupimus, quod 
laborum nostrorum congeries, a nostrorum 
fidelium non exempta sudoribus, quietis 
jam nobis emolumenta promittit, dum civitas 
N., quae a grege fidelium, velut perdita 
ovis erraverat, et ex debilibus fragmentis 
rebellium, resistentiae spiritum in regni nostri 
corpore fluxibilem et ruinosa materiam nutriebat, 
praeter oppressiones innumeras, 
et varia genera impugnandi, quibus inclusorum 
proterviam triumphantis exercitus nostri 
depopulatio calcaverat, die decimo 
praesentis mensis Octobris, sub omni devotionis 
specie, qua poenitentium praestatur 
humilitas, unanimi voce deditionis emissa, 
nostrae misericordiae gratiam humiliter imploravit. 
Et licet civitatis ejusdem incolas sic Magnificentiae 
nostrae rigor arceret exterius, et exactrix 
et importuna continue fames interius laboraret, 

p. 294

et destituti spe qualibet exterioris auxilii, 
et ad solutionem intestini debiti, ex diutius 
contrada penuria facti penitus impotentes, 
nostrae potentiae viribus ultra resistere non valerent: 
nos tamen quos ad ultionis judicium 
eorum incauta temeritas merito poterat invitasse, 
pulchrum vindictae genus aestimantes 
ignoscere, sub minantis furore gladii, exclusis 
omnino principibus factionis, extra regni nostri 
limites, laturis exilium, qui populum hactenus 
verborum licet inanium errore deduxerant, 
et in signum dcjecti rebellionis ipsius, 
circumgerantium murorum circulus solo 
cedentibus de beneficio innate nobis potentiae, 
quam libenter exercemus in subditos, gratiae 
nostrae januam decrevimus reserandam. Quod 
quanquam alieniginae famae praeloquiis, 
ad notitiam forte tuam pervenit, et ex hoc 
tuae devotionis intrinseca credamus in laetitiam 
resoluta: nihilominus tamen id tibi liquidiori 
stylo providimus nunciandum: ut, sicut 
exercitu ipso rebellium nostrorum attenuata 
sunt pectora, sic tuae devotionis propterea 
vires et animum erigens sumas de celebri 
prosperitatis hujusmodi festo congaudium, 
cum vigilias universalis turba 
fidelium germinavit.

p. 295

Cap. XXXI.

Justitiario regni super exactione pecuiniae.

Dum magnae devotionis indicia, et multiplicium 
servitiorum onera, quae successive 
fidelibus nostris tuae jurisdictionis 
incumbunt, infra nos ipsos debita consideratione 
pensamus, eis benignae mentis 
affectu compatimur, et inviti quodammodo 
nostris oneribus eorum colla submittimus, quos 
sub pacis deliciis et optatae quietis gaudio sub 
alarum nostrarum velamine cupimus delectari, 
quia tamen in victorioso exercitu nostro firmato 
dudum in obsidione, de quo nobis et fidelibus 
nostris triumphum praestitit divina clementia, 
post labores tam armatione felicis 
stolii, quam in stipendiis bellatorum, et aliis 
quae circa expeditionem exercitus, expugnationis 
qualitas requisivit, sic aerarium nostrum 
ipsius rei gloriosus effectus exhausit, ut 
ad solutionem multiplicium debitorum, quae 
propterea Camera nostra contraxit, sine fidelium 
nostrorum suffragio fisci nostri non suppetunt 
facultates, quantitatem pecuniae, 
interclusa praesentibus cedula comprehensam, 
ab hominibus jurisdictionis tuae providimus 
exigendam, fidelitati tuae firmiter 
praecipiendo mandantes, quatenus diligenti examinatione 
praehabita, quantum summa pecuniae 

p. 296

anno proximo praeterito in jurisdictione 
ipsa imposita, praesentem excesserit quantitatem, 
eam sicut summarie inveneris, minoratam 
sic inter universas jurisdictionis tuae civitates et 
loca particulari numeratione distribuas, et sic 
proportionabiliter partiaris, ut nulla propterea 
contra legem distributionis ipsius materia 
quaestionis exorta, pecuniam ipsam per te 
taliter imponendam celeriter exigi, et festinanter 
recolligi facias, et ad Cameram nostram cum omni qua poteris celeritate 
transmittas.

Cap. XXXII.

Communi civitatis, ut subveniant ei in aliquo 
ad solutionem debitorum.

Tot sunt opera fidei et devotionis indicia, 
quae continuatis successibus pro nobis 
ostendistis, tot sunt servitiorum 
gratitudines, et onerum factiones, quas in 
nobis semper actualiter invenimus, quod dum 
quietis plene solatia, quae vobis et aliis fidelibus 
nostris utiliter praeparare disponimus, infra 
nos ipsos assidua meditatione pensamus et 
inviti [Deo teste] novas sarcinas humeris vestris 
adjungimus quinimo casus etiam causas 
jugiter cogitamus, per quas vestrorum 
praeteritas passiones gravaminum, de quibus 
nobis [teste Deo] tota mentis affectione 

p. 297

compatimur, utiliter alleviare possemus. 
Sed cum firmum sit nostrae Majestatis propositum, 
quod rerum evidentius promittit eventus, 
finem laboribus nostris imponere, ut 
conculcatis undique rebellionis obstaculis, nihil 
supersit vel modicum, quod nobis et vobis 
de caetero inquietas pariat actiones: nunc 
ad complementum operis, ad cujus prosecutionem 
nostra libenter opera, onera supportastis, 
devotionis nostrae constantiam, 
inviti quantumlibet vocamus. Cum igitur 
in victorioso exercitu nostro firmato dudum 
in obsidione civitatis, de qua nobis et 
fidelibus nostris triumphum praestitit divinae 
bonitatis clementia, post labores tam in armatione 
felicis stolii, quam in stipendiis bellatorum 
et aliis quae circa expeditionem exercitus 
oppugnationis qualitas requisivit, sic aerarium 
nostrum ipsius rei gloriosus effectus exhausit, 
ut ad solutionem multiplicium debitorum, 
quae propterea Camera nostra contraxit, 
sine vestro subsidio fisci nostri non suppetant 
facultates fidelitatem vestram, quam semper 
invenimus ad beneplacita nostra paratam, requirimus, 
et rogamus attente, quatenus 
firma concepta fiducia, quod brevis erit 
in antea nostrorum causa gravaminum, quae 
nunc etiam a vobis, si negotii natura permitteret, 
tolleremus ad requisitionem Justitiarii 

p. 298

regionis ipsius, cui exinde scribimus circa 
subventionem propterea nobis utiliter 
et devote praestandam, sic voluntates vestras 
promptas et hilares offeratis, ut dilectionis vestrae 
principia laudandis continuetis successibus; 
ut, dum in praeparatae jam vobis 
quietis deliciis sub nostra pacifica 
possessione gaudebitis, et nos ergo 
vota vestra statuatis, propterea debitores ad 
gratiam, et favoris ac laudis titulos in conspectu 
nostri culminis acquiratis.

Cap. XXXIII.

Capitaneo Marchiae, confortans eum, dicens, 
quod intendit eum revocare ad se quam cito habebit 
victoriam.

Credere firmiter, et tenere te volumus, 
quod si absque periculo negotiorum nostrorum 
fieri posse commode videretur, 
praesentiam tuam, quam fructuosam nobis clara 
semper demonstratione probavimus, libenter 
nostro lateri proximam videremus, ut nos 
tuis, quae grata sunt nobis ubilibet, praesentibus 
uteremur obsequiis, et tu nostris, quos familiares 
quantumvis absenti promittimus, placidis 
aspectibus laetareris: velut qui solicitudinibus 
variis et laboribus bellicis fatigatus nostram 
videre praesentiam reputares ad otium, 

p. 299

et laetam inspicere faciem ascriberes ad quietem. 
Sed negotiorum ipsorum natura, quae laudabilem 
habuit hactenus te in partibus illis authorem, 
nostris tantisper et tuis desideriis repugnante, 
naturae quodammodo voluntati vim 
facimus, et donec gloriosus inde proveniat 
exitus, unde nocivus suscipitur continua successione 
processus, te de partibus ipsis ad praesens 
non vidimus revocandum. Nollemus 
enim de laboribus et sudoribus tuis, prompta 
dudum devotione dispersis, aliena meteretur 
falce victoria, et assumeret alius te in campo 
Martio strenue currente triumphum. Sed cum 
plena sit nobis, et proxima de regionis ipsius 
reformatione fiducia praebeatur: age viriliter, 
et spes pulchra te foveat, quod te cum plenitudine 
gloriae de rebellibus nostris assumpta victoria 
libenter ad nostram praesentiam revocare 
curabimus, et hilariter ad gratae quietis participium 
admittemus.

Cap. XXXIV.

Bononiensibus, quod non elevent se in superbiam 
propter victoriam habitam de filio suo, et 
quod in continenti liberent eum.

[Varios eventus esse fortunae, diversis 
legitur in scripturis: quae nunc deprimit 
hominem, nunc exaltat et saepe 
blanditur aliquos exaltando, quos demum 
deprimendo insanibili vuinere frequenter percutit 
et flagellat]. Si vos igitur fortuna 

p. 300

serenior respexisse videtur his temporibus clare 
vultu, non deberetis, si sapientes essetis, in 
aliquo superbire, quia saepius in altum quis 
tollitur, ut ruens fortius conquassetur. Nam 
saepe fortuna videtur in principio prospera 
nunciare, sed medium et finem multis replet 
adversitatibus, et concludit. Relatum est etenim 
Magnificentiae nostrae, quod in victoria 
nobis data, fecistis cornua ferrea, cum 
quibus totum orbem creditis ventilare, et elevati 
in superbia magna valde, Lombardis fratribus 
vestris arrogantiae munera transmisistis, 
cum eis solennitates et magna gaudia celebrantes. 
Sed nisi cito elationem vestram ad mansuetudinem 
convertatis, cornua ferrea quae fecistis 
subito impetu confringentur: risus vester 
dolore miscebitur, et gaudium vestrum in tristitiam 
convertetur. Considerate igitur provide, 
et attendite diligenter, quod Imperii nostri 
serenitas, quamvis passa videatur aliquas 
tempestates, tam indigno Dei judicio, 
multos de illis, qui rebelles esse nostrae potentiae 
praesumpserunt, justitia mediante, ad poenam 
et mortem conduximus exemplum 
cunctis hominibus saeculi monstraturi. 
Non enim sicut putare videmini sopita est Romani 
Imperii fortitudo. Nam semper vigilans 
et attenta potentia non dormitat. Interrogate 
patres vestros, et dicent vobis, quoniam 
avus noster [felicis memoriae] victoriosissimus 

p. 301

Fridericus, cum voluit, Mediolanenses 
priores vestros expulit a propriis laribus, et 
ejecit, ac civitatem ipsam tripartivit in burgis. 
Non igitur pateant faciles aures 
vestrae suggestionibus ac adulationibus Lombardorum, 
qui vos sui damnationi associari 
cupiunt, inducentes vos in foveam, de 
qua nullo auxilio poteritis liberari. Quapropter 
sub poena gratiae nostrae vobis praecipimus 
et mandamus, quatenus dilectum filium 
nostrum Heinricum Regem Sardiniae et 
Galluri, cum aliis fidelibus nostris Cremonensibus, 
Mutinensibus, et caeteris aliis 
quos cepistis, visis praesentibus, de carceribus 
relaxeris. Quod si feceritis, nos inter alias civitates 
Lombardiae, vestram exaltabimus civitatem: 
si vero potentiae nostrae mandatis neglexeritis 
obedire, triumphalem et innumerabilem 
nostrum exercitum expectabitis: 
procul dubio cognoscentes, quod ad vos 
omni mora postposita veniemus, et civitatem 
ipsam obsidebimus, nec de manibus 
nostris vos liberare poterunt Liguriae proditores, 
sed eritis fabula et opprobrium nationum, 
ac vobis improperabitur in 
aeternum.

p. 302

Cap. XXXV.

Fridericus significans domino Papae et Cardinalibus 
victoriam habitam de Mediolanensibus.

Communem omnium Principum terrae 
laetitiam, sed matris Ecclesiae specialem, 
vestram ulterius latere notitiam 
non volentes, quanquam ut firmiter opinamur 
insinuationis nostrae cursum, celerior literis 
fama praeripuit. Nihilominus ad vos Imperiali 
programmate victoriosi processus nostri 
tripudium, stylo deducimus certiore. Sane quantae 
audaciae quantaeque temeritatis sint Ligurium 
Excellentiae nostrae rebellium factiones, 
ad proximos experientia detulit, et 
loci vicinitas, ac intemeratae fama nequitiae 
pertulit ad remotos; nec latere vos credimus, 
nec mundus ignorat, tam longae dissimulationis 
nostrae constantiam circa eos. Ne 
igitur tolerantia nostra rerum patientiae nomen 
amitteret, et viciosae pusillanimitatis notam 
incurreret, pro decore virtutis animadvertentes 
postmodum, quod ferro scindenda sunt 
vulnera, quae fomentorum non sentiunt medicinam: 
nec expectare volentes, quod in fistulam 
totiens jam cicatrix obducta transiret, necessario 
nos ad arma convertimus, manus ad 
fortiora misimus, et nostrum vibravimus 
gladium, dormientis Imperii somnum excitantes. 

p. 303

Et cum anno praeterito veluti cujusdam 
profunditatis vadum ipsorum vires et animos 
tentassemus, experimento securi tenuimus propositum, 
firmavimus animum, dum desideratae 
nobis consumationis effectum principia 
bona promitterent, et laetitiae vespertinae 
fiduciam lucifer traderet matutinus, cum Germaniae 
retibus expediti, quae pro magna parte 
furiosus ille juvenis quondam Dux Austriae 
nostris processibus, veruntamen non impune, 
paraverat, circa finem hujus aestatis Italiam 
duximus repetendam, et cum usque ad 
fines Brixiae paulatim jam nostra victoria pertingeret 
continuata, quae nostrorum fidelium 
sepibus undique circumsepta: tamen in Mediolanensi 
praesidio veluti quodam foramine 
respirabat. Expugnantibus nobis viriliter montem 
clarum et ibidem quampluribus Brixiensibus 
et plerisque majoribus captivatis, tacta 
dolore cordis intrinsecus Brixia velut leaena 
rugiens, dum dilacerari coram se filios respicit, 
quos tueri non potest, ad defensionem sui 
Mediolanenses eorum amicos et complices, in 
spe firmi subsidii, sed demum in poenae consortium 
evocavit. Post expugnationem deinde 
castri praedicti nostrorum rebellium omnnium 
viribus congregatis, dum nobiscum in campestris 
belli discrimen aliquanto attrahi 
non valerent, ipsos ulterius inutili mora 
consumere, ad remotiora loca divertimus 

p. 304

exercitualibus commodis et bellorum aggressibus 
opportuna. Et cum ipsi fugae digressum 
nostrum ascriberent, et timori cautelam: 
propter quod audaciae cornua assumentes 
nos semper a latere sequebantur: interjecta 
veruntamen difficultate locorum, tandem 
ipsos ad flumen Lolii caute deduximus, 
ubi parato nostrorum transitu pontium ipsi se 
ad habilitatem suorum, per quos Lolium 
transierant remotis longi itineris spatiis invenerunt. 
Prius tamen, quam nos opportunitate 
transitus Lolii potiremur, in quadam planitie 
prope ripam fluminis supradicti castra 
nostra defiximus: credentes eos in audacia jam 
concepta persistere, ut ad commune certamen 
vadato quodam modico flumine, nobis ad 
transitum propter ripas infesto, nobiscum pugnaturi 
transirent. Et cum per dierum aliquot 
spatium [quibus Imperialis clementiae memores, 
verba pacis, per Magistrum domus 
sanctae Mariae Theutonicorum, et alios viros 
religiosos, interposita patienter audivimus] 
ipsorum verbosam audaciam praestolaremur 
ibidem, facta tamen eisdem per solennes nuncios 
nostros belli copia, et facultate concessa, 
quod vadum ad nos secure [transirent, vel 
nos secure] transire permitterent ad eosdem: 
cum ad rem ventum est neutrum 

p. 305

eligere voluerunt. Nihilominus etiam 
cum flumine Lolii supradicti sarcinarum 
nostrarum et curruum impedimenta trajicerent, 
a mane usque ad vesperas agmine non digesto 
per acies, per buccinarum sonitus, quos 
audire poterant de vicino ad bellum ipsos acuimus; 
sed quos surdos ad verba reperimus, ad 
tubas invenimus surdiores. Flumine demum 
praefato, per nos et nostros, sine rebellium 
nostrorum infestatione, trajecto, populis civitatum 
et maxima parte militum ad propria 
[redeuntibus, quos insperatae morae taedium, 
et importunitas temporis] retinere diutius 
non sinebat, cum expedita militia, juxta ripas 
ex ista parte fluminis festivi direximus gressus 
nostros ad pontes, per quos ipsi redeuntes 
ad propria redire debebant, et sic cum in 
Cavernis terrae morari diutius ultra flumen, 
rerum ipsos arcente penuria, non valerent: 
Mediolanenses, et socii populi Brixiensium, 
qui domum redierant, contra legem 
societatis, per pontes et vada fluminis 
dum transire non possent, per cujusdam 
stricturam nemoris exiverunt, credentes se nobis 
per occultae fugae subsidium subripere, dum 
nos adeo prope consistere forsitan non 
putarent. Sed cum de adventu nostro terror 
et fremitus, tanquam de coelo tonitru, 
ipsis intonuit, ad praemissas nostrae Celsitudinis 

p. 306

acies, priusquam aquilarum Imperii victricia 
signa prospicerent, in fugam sic 
subito se converterunt, ut usque ad ipsorum 
Carocium, quod apud Curtem novam in equorum 
celeritate praemiserant, nullus fugientium, 
faciem nostrorum insequentium spectare valeret. 
Et dum post auxiliares acies nos 
cum nostrorum agminum robore, gressibus festinatis, 
nostris qui in levi manu praecesserant, 
necessario cursu succurrere crederemus, 
quos ab adversariorum pugnantium viribus 
timebamus arceri, equorum absque sessoribus 
cursitantium undique praecipitatorum militum 
et occisorum stragibus stratas invenimus 
impeditas: erectis tandem et ligatis in terra jacentibus 
qui vivebant, per armigeros militum 
qui dominos Se quebantur, ad Carocium 
[quod juxta muros municipii Curtis 
novae, fossatorum vallis circumdatum, 
et immensa militum praeliantium copia impeditum, 
omni mira defensione pugnantium 
munitum invenimus] applicantes, ad expugnationem 
et capturam ipsius, multorum innumerabilium 
militum strenuitate, perstitimus: 
adeo quod superbi fossati supercilio superato, 
usque ad themonem fere Carocii 
ex nostris aliquos vidimus pervenisse. [Superveniente 
tamen noctis umbrosa caligine, tentatum 

p. 307

aggressum omisimus et ad quietem, quam 
nostrorum vota longissima suspirabant, concessimus, 
disjectis tantummodo gladiis, sed tunicis 
ferreis non exutis: mane sequenti] ad 
indubitatam victoriam Carocii redituri: quod, 
adveniente luce, inter alias milium curruum 
turmas desertum qualibet defensione reperimus: 
summitate perticae, ubi crucis signum extiterat 
detruncata, quae crux etiam dum videretur 
ad fugam fugientibus onerosa, in medio 
extitit derelicta. Castrum etiam Curtis novae, 
cujus munimine ipsos impetus nostros evadere 
credebamus, custodes et incolae reliquere. Nec 
Potestas eorum, ducis Venetorum filius, quo 
duce lugubria signa tulerunt, manus nostras 
evasit. Et [ut multa sub compendio concludamus] 
tum capti, tum mortui, inter quos 
multi Mediolanensium primates et principes 
corruerunt, decem millia fere numero computantur. 
Nec tamen ab antiqui Draconis 
contritione, propterea manus nostra desistet, 
quin tam diu caput ejus ad Imperii laudem 
allidamus, quamdiu caudam ipsius palpitare 
videbimus, exquo possit causa dissidii posteris, 
vel etiam scandalum caeteris exoriri. Super 
quibus omnibus, sanctissime Pater, gratias, 
vos et fratres vestros pro vobis exolvere Domino 
Jesu Christo, filiali devotione rogamus, 
qui suum prosequendo negotium, sacrum Imperium 
victoriose sublimat.

p. 308

Cap. XXXVI.

Magistris portulanis de armatura facienda 
contra Januenses et piratas. 

Crebrae nostrorum fidelium, quorum indemnitatem 
omni cautela possibili nostra 
procurat humanitas, querelae nostrum 
auditorium circumstrepunt, qua iter Januensium 
aliorumque rebellium nostrorum piratarum 
saepe laeduntur incursibus et ab eis in rebus 
damna quam plurima, et in personis subire 
coguntur injurias, quibus deberent, rebus ordinarie 
procedentibus, continuas irrogare jacturas. 
Fideles igitur nostros sic reddere volentes 
indemnes, ut offendant etiam et damnificent 
infideles, benigna quadam compassione 
providimus, ut in terris maritimae, qua parte 
potius eorundem rebellium laborat infirmitas 
homines, videlicet quorum magis agitur 
interesse, si foret hoc possibile: vel eos, in 
quorum favorem, hoc tam utile redundare 
potest negotium, adjunctis auxiliis, ad quae 
ipsos verbis pertrahi volumus inductivis: et si 
suasioni forte non crederent, prout expedire 
videbitur, ad ea praecipimus compellendos, 
sine nostris expensis armari vasella competentia 
faciant, quae ut servitia ipsi commodius 
exequi valeant, eis de vasellis nostris volumus 
exhiberi, ad praedictorum rebellium temerariis 
ausibus resistendum: ut dum marinis 

p. 309

vacantes excursibus, fideles nostros offendere 
satagunt, unde forte sibi compendium captasse 
crediderint, inde sibi sentiant damnum 
imminere. Vestrae igitur fidelitati praecipiendo 
mandamus, quatenus diligenti consideratione 
praehabita, in terris vestrae jurisdictionis, 
vicinis maritimae, per mercatores videlicet, 
quorum magis videritis interesse, [ac alios, 
quibus ex hoc importabile pondus ingrueret, 
duas aut tres galeas, et tot barckettas, prout 
habito cum fidelibus nostris diligenti consilio 
videritis expedire] quas etiam de vasellis 
nostris decenter recalcatis, et communitis 
eis assignare vos volumus sine nostris expensis, 
faciatis bene et decenter armari. Ad quod 
ipsos verbis competentibus inducere studeatis, 
et si forte inductioni resisterent, cohertione 
debita compulsuri, potius enim eos ad id 
ex quo eorum indemnitas sequitur, volumus 
compelli, si id expedit, quam ut sic tepescentes, 
iidem suis nostrisque commoditatibus 
subtrahantur, non sine nostri 
nominis aliquo imaginario detrimento, depauperante 
fortuna. Ne igitur praedictum negotium, 
ad quod efficaciter procurandum, intendere 
diligenter et studio se vos volumus, ex 
aliquorum necessariorum defectu, inopia 
forte hominum praestante materiam, dispendia 
dilationis incurrat, de rebus nostrae Curiae, 

p. 310

quae sunt per manus vestras, et quas eorundem 
fidelium nostrorum Subsidio ad id videritis 
opportunas de munificentiae nostrae gratia 
per vos praecipimus aliquid largiendum. 
Cautelam tamen debitam super iis adhibere vos 
volumus, ut vos ad eos, quos super hoc 
statueritis [diligentem habeatis respectum, 
ne] odio, vel pretio, vel amore, aut extrinsecus 
aliis forte flectentibus in hoc magis 
collaterales, aut minus exhibeant, vel in 
ascribendo minori pondere seu majori, et 
importabili debito, actiones minus 
rationabiliter possunt quaeri, scituri, quod si 
clamor justus aliquis ad audientiam nostram 
propterea deferatur, id siquidem in caput vestrum 
nostra jubet Serenitas retorquendum. 
Cum iis vero, quos super hoc 
vasellis ipsis duxeritis statuendos, ordinare curetis 
ut, si aliquos de infidelibus ipsis capi 
cum vasellis eisdem [fortuna favente] contigerit, 
ad opus Curiae nostrae debeant conservare, 
ordinaturi nihilominus, ut vasella 
quae propter hoc sic armata fuerint, ut 
mandamus, nullam moram aut residentiam 
in portubus faciant: sed ad securitatem 
nostrorum fidelium, et rebellium piratarum 
offensam, frequenter continueque discurrant.

p. 311

Cap. XXXVII.

Capuanis, de captione Vercellarum, et celeri 
deditione Parmae.

Dum Imperii nostri pelago navigando 
feliciter longaevam regni nostri fidelitatem 
advertimus dum sedula 
magnaque vestra et aliorum ejusdem regni servitia 
contemplamur, inter quietae pacis 
nostrae delicias, quas in haereditario regno nostro 
Siciliae, proprio labore quaesivimus, 
et adhuc in ipsius conservatione persistimus, 
debitum vobis quodammodo solvimus, dum 
felicitatem nostri culminis [nunciamus. Post 
descriptam denique vobis obsidionem Parmensem 
per alios nostri culminis] apices, debellationem, 
et captionem ipsorum, in non 
modica quantitate praeter alia castra et loca 
quam plurima permunita, per dilectum filium 
nostrum Henricum, illustrem Regem Sardiniae, 
et sacri Imperii in Italia generalem legatum, 
et Ezelinum de Romania dilectum fidelem 
nostrum, qui praedicta in nomine nostro 
prospere gesserant, debellata viriliter et 
cremata Vercelli: qui locus est in ripa fluminis 
Padi, unde ad Parmenses eosdem rebelles 
nostros, per Mantuanos et Ferrarienses, 
persaepe victualium, salis et aliorum necessariorum 

p. 312

munitio ferebatur, viriliter extitit 
expugnatus, captis nonnullis Parmensibus 
praefatis ibidem positis ad tutelam. Quem, 
velut dispendiosum hostibus, dum inde 
non minus, quam ubi nos ipsi persistimus, 
arcerentur, muniri fossatis, et aliis 
necessariis mandassemus, praedictis, filio nostro 
et Ezelino ibidem usque ad plenum mandatae 
munitionis exitum moraturi: Cardinalis 
Octavianus [cui ad Mediolanensium et aliorum 
nostrorum rebellium auxilium, fuerat [per 
Apostolicum] dudum de transalpinis partibus 
commissa transductio, et ea per A. 
comitem Sabaudiae, dilectum consanguineum 
et fidelem nostrum, in manu forti de mandato 
nostrae Celsitudinis denegata] Mediolanum 
furtive quodammodo, sub inermi et modica 
comitiva pervenerat, ad instantiam G. de 
monte Longo, legati Apostolici apud Parmam 
intrusi, eundem de succursu Parmensi, 
per literas et nuncios saepius requirentis, Mediolanensium, 
Brixiensium, Mantuanensium, 
Ferrariensium, et aliorum nostrorum rebeillium 
possibili coadunato praesidio, venit 
[Marchione Asten. et Alberico de Romano, 
proditoribus nostris, ipsum illuc comitantibus] 
ad Tallatam, locum videlicet, unde pars 
praedicti fluminis derivatur. Unde praedictis 
Parmensibus et legato transitum, et succursum 
impossibilem repromittens, praefatis filio 

p. 313

nostro et Ezelino cum electa militia et peditum 
multitudine oppositis ex adverso, obsessorum 
nota concepta verbotenus, de 
qua patiebantur necessitate suspensa, cum aliud 
nequiverit, per impossibiles promissiones elusit. 
Et sic Parmensibus supradictis per duplicis obsidionis 
objectum omnis succursus et munitionis 
auxilio denegato: satis etiam et victualium 
ipsos praemente defectu, a modo differre 
non poterunt, quin vocem deditionis 
emittant, prout per plures eorum ad Cardinalem 
et Mediolanenses praefatos, literas interceptas 
accepimus, quibus prius desperationem 
succursus, quod se mandatis nostris 
exponerent sub excusationis velamine describebant. 
Ex praemissis igitur firmam spem fiduciamque 
concipite, ac tenete, quod de Parmensibus 
praedictis infra spatium brevis temporis 
obtenta indubitata victoria: quae 
titulis nostris summam victoriam, oneribus nostris 
finem, ac expectationibus communibus 
adventum nostrum indubitabiliter pollicetur, 
mutuis affectibus delectantes vos in serenitate 
vultus nostri continuate fovebimus 
quos nunc sub interpellatione literis 
permulcemus.

p. 314

N.B. In Manuscripto sequuntur tria Capita sine inscriptione, 
quae cum in Exemplo impresso non 
extent hic ordine inseri curavimus.

I.

Etsi literarum vestrarum quas benigne recepimus 
fidem vestram ac spem bonam 
in fide firmatam tenor expresserit, ipsorum 
tamen successuum nostrorum speratus occursus 
ac obtenta contra hostes nuper victoria, 
quod pugnetis ex fide, quam ardentibus desideriis 
ad honorem nostrum et Imperii conservatis 
illaesam manifestissime profitentur; fides 
vos ad certamina provocat, et quasi expertos 
pugiles ad errorem infidelitatis arcendum sub 
firmo protectionis munimine ac lorica suae defensionis 
opponit. Certa est igitur partis vestrae 
victoria, certum in cursu bravium et fallibilis 
hostium collisio per conflictum, sunt 
enim disparia si diligenter advertitis infidelitatis 
et fidei, erroris et certitudinis armamenta. 
Haec in recti fide proficiunt et suis adversantibus 
proficiunt bellatores. Haec ab erroris labe 
ac infidelitatis assumta quo plus 
onerant plus confundunt. Recte igitur nec adversariorum... 
turba vos terruit, nec terra marique Mars 
obvius metus causam aut speciem dubietatis incussit, 
sperabatur enim et firmiter de infidelium 
hostium multitudine, quos nulla recti 
tuebatur auctoritas, palma fertilior terrae marisque 
praesidiis pro fide pugnantibus affuturis. 
Nec auderet belli fortuna contrarium, quae 
vobis in genere ac sacro Imperio, pro cujus exaltatione 
contenditis, victoriae praemium stabilivit. 

p. 315

Nostris ergo muniti praesidiis, in omni 
prorsus securitate contendite fidei nostrae titulos, 
pro qua gladio disceptatis, audacter et militariter, 
ampliate, ipsa enim, cujus loricam et 
clypeum assumsistis, vobis pro firmo victoriam: 
Nos autem victoribus vexilla vestra sequentibus 
dignum victoriae praemium pollicemur.

II.

Cum ad deprimendam nostrorum rebellium 
et infidelium pravitatem velimus 
eos omni commoditate et fidelium participatione 
carere, et deceat quod nulla fieri 
videatur participatio infidelium ad fideles. 
Celsitudo nostra providit, ut nullus nostrorum 
fidelium aliqua mercimonia apud Venetianos 
et Mantuanos deferre praesumant, ex quibus 
praedicti Veneti et Mantuani infideles nostri 
utilitatem aliquam consequantur, et sic 
quodlibet passagium, per quod mercimonia ibidem 
portari possent, die noctuque custodiatur 
attente, ut nec spes eis remaneat a nostris fidelibus 
quidquam boni posse percipere, a quibus 
persecutionem assiduam promerentur. Quare 
fidelitati vestrae praecipiendo mandamus, quatenus 
omni vigilantia adhibita et sollicitudine 
studiosa sic passagium ipsius terrae faciatis diligentius 
custodiri, ut nulla inde mercimonia 
illuc quoque modo portari valeant. Mandatum 
nostrum taliter impleturi, ut studium et 
devotionem vestram possimus exinde de bono 
in melius non immerito commendare.

p. 316

III.

Satis gratanter accepit nostra Serenitas devotionis 
vestrae literas, quas misistis, et immotae 
fidei puritate pensata, quam efficit 
quaecunque fortunae protervitas clariorem, processus 
nostros duximus in omnibus favorabiliter 
commendandos, id specialius attendentes 
quod honorem nostrum et Imperii fidei conservationem 
illaesam augere provisionis gratiam 
reliquis vitae profectibus praetulistis; hoc est 
quod virtutis nostrae probabile documentum, 
haec certa fidelitatis indicia, quorum nomen et 
titulus visceribus nostris vos imprimit, et Imperialis 
retributionis beneficia promerentur. 
Sane pro vobis devotio nostra in conspectu 
Magnificentiae nostrae partes continui supplicantis 
assumit, nec de memoria chyrographus 
excidit, quod vestrae calamus fidelitatis inscripsit. 
Vos igitur in omni prorsus dubietate 
projecta sola servitiorum nostrorum cura sollicitus 
solus fervor devotionis accendat, ut coelum 
tam purae fidei tam probatae, quod juste 
promeruit favorabiliter consequatur. Caeterum 
cum ad partes ipsas e vestigio noster magnifice 
dirigatur accessus de statu nostro provisione 
benigna sic praesentialiter disponemus, sic incertitudines 
nostras curabimus confovere, quod 
nobis fidelia contulisse fervida merito 
gaudeatis.

p. 317

Cap. XXXVIII.

Magistro justitiario, super exactione collectae, 
narrando qualiter scribit super hoc fidelibus suis.

In infrascripta forma, fidelibus in regno 
scripsimus, pro collecta. Ad compassionis 
nostrae praecordia, velut quaedam 
acuta venabula transeunt universitatis vestrae 
gravamina, quae pro nobis tanta fidei puritate 
suscipitis, tanta devotionis integritate 
portatis, nec solummodo vobis ex illa causa 
compatimur, quod et nos ipsi dolemus. 
Sed quia videmus regni nostri filios extra regnum 
vexari, laboribus et dispendiis affici, 
quin oppressiones hujusmodi nobis et vobis 
ex inopinato proveniunt, ut dum portum 
nostrae navigationis attingere credimus, exuberante 
malitia temporis, ad remotiora multotiens 
reducamur. Dudum etenim cum 
ex defensione multarum urbium et locorum, 
ad nos [confugientium seu spectantium], 
quae Mediolanensi nequitia confovebat, tum 
campestri victoria, per quam tam strage 
quam carcere plurimorum ipsorum superbiam 
[exercituum Domino favente] Magnificentia 
nostra calcavit: tum ex universalis vastationis 
gladio, qui nullum nostrorum rebellium 
penitus dimisit intactum, [in tantum] 
eosdem ad extrema deduximus, quod continue 

p. 318

verbum deditionis ab eis nostra Serenitas 
expectabat, et necessario hoc dixissent utcunque, 
nisi quod nequitiae pontificialis 
elatio contra nos, veteris odii exagitata stimulis, 
[et innatae superbiae ventis inflata, vitae 
quodammodo spiritum mortuis in] sufflavit, 
processibus nostris quantumcunque potuit 
[licet parum potuerit] se nequiter opponendo. 
Sed huic etiam morbo nuperrime reperisse 
credidimus medicinam dum ad multorum 
ex fratribus suis multam instantiam, 
verbum pacis ab eo cum suavitate recepimus 
propter treugas a Majestate nostra 
promissas eisdem, a vastatione Campaniae 
divertentes versus Italiam, non tam ad expugnandos 
quam ad recipiendos ad gratiam 
Excellentiae nostrae rebelles, recto diametro direximus 
gressus nostros. Sed adversus sui veneni 
nequitiam theriaca nostra non valuit, nec medicina 
profecit: quin per digressum nostrum 
securitate recepta, tractatae pacis oblitus, ad 
discordiam se convertens, contra nos pejora 
prioribus moliretur, et in rebellionem 
nostram Faventinorum nequitiam, qui de 
captando favore nostro nobiscum jam tractare 
coeperant, per angelos suos malos, fratres 
Minores et Praedicatores scilicet, quibuscunque 
praesidiis potuit, confovendo, Venetos 
ad destructionem maritimae regni nostri, 
venenosis armando consiliis, ut nos ab 

p. 319

instanti victoria revocaret. Nos autem 
ad expugnandam Faventiae civitatem, tanquam 
ad dissolvendum totius obligationis nodum, 
et unicum obstaculum removendum, 
per quod totius victoriae nostrae rota convertitur, 
et velocitas praepeditur, instantissime 
vidimus, et finaliter insistendum: 
qua [favente Domino] cum se verni temporis 
opportunitas dederit, indubitabiliter expugnata, 
cum de obtentu Bononiae postmodum nullatenus 
dubitetur, sic ad exterminium nostrorum 
rebellium continuatis Excellentiae nostrae 
viribus, velut perpeti praesidio ducatus et 
Marchiae nostris titulis accedente, via nostris 
processibus aperiatur: et postmodum praesentis 
guerrae victoria, necessario praesentia personae 
nostrae non egeat, et effusionem tantorum 
operum, et labores tot hominum 
non requirat. Ad obtinendum igitur de 
tam memorabili pugna triumphali triumphum, 
quae jam ad vesperum declinavit, devotionis 
vestrae subsidia secure requirimus, quae sic prompta 
nobis affutura credidimus, ut pro victoriae 
desideratae laetitia, vos non attenuatos opibus, 
nec laboribus fatigatos, sed recentes ad subventionis 
nostrae suffragia reperire credamus. 
Nec tamen volumus in tantum ad indefessam 
promptitudinem fidei vestrae respicere: quin 
velimus eandem providentiae nostrae modestia 

p. 320

moderari. Ac prius nobis ipsis in parte deficere, 
et necessitates insolitas sustinere, quam 
vos gravis et inconsueti gravaminis onere 
praegravare: utpote qui ad istud etiam exigendum, 
teste nobis altissimo, provocamur inviti, 
et a quo libentissime nostra Serenitas abstineret, 
si sine confusione perpetua nostri nominis 
et honoris, quam fidei vestrae perfectio 
nullo modo pateret, abstinere possemus. 
Tu igitur inter eos providentiam et modestiam 
nostram, quam respectu praeteritarum 
exactionum habemus, in eis favorabiliter studeas 
et cum omni diligentia publicare, 
cum multo minorem quantitatem subventionis 
ab universis exigi mandemus, ac praesens, 
ecclesiarum et clericorum nec non feudorum 
nostrorum, et de Cameris feudatariorum in 
ipsa collecta subsidiis computatis, prout scedula 
continet interclusa: quam de maniis nostris 
tantum Serenitas nostra exigere consuevit. 
Expositurus ipsis, nihilominus votum nostrum, 
quod ex hoc modico libenter ad nihilum veniremus, 
si post obtentam victoriam nostrorum 
negotiorum expeditio pateretur. In taxatione 
praeterea determinati subsidii, quod jurisdictioni 
tibi decretae mandamus hominibus imponendum, 
contra solitam impositorum et collectarum 
nequitiam, [sic agas fideliter] sic 
distincte: sicut unquam gratiam nostram diligis, 
et indignationem perpetuam desideras evitare. 

p. 321

Nullius personam ex amore vel odio 
prospecturus ut negotium istud, quod 
providentiae tuae cum summa fiducia committi 
decrevimus, ad honorem culminis nostri et 
alleviationem providam nostrorum tam 
celeriter, quam fideliter compleatur.

Cap. XXXIX.

Justitiariis Terrae laboris, de exercitu suo, 
et de exigenda collecta.

Circa vos nostrae mansuetudinis zelum, 
et circa vos vestrae devotionis ardorem 
credimus apertius loqui, quam 
scribere et videre libentius cupimus, quam audire. 
Exuberante veruntamen utilitate propositum, 
et consilio voluntatem, violentiam in 
hac parte nobis ipsis indiximus, qui cogi per 
alios merito dedignamur. Dudum etenim 
post obtentam de rebellibus nostris et Imperii 
permiserabilem et innumerabilem vere stragem 
ipsorum Campestri disceptatione victoriam, 
et potentiam nostram per subjugationem 
inexpugnabilium civitatum, quae ad nos 
belli discrimine desperatae infra murorum 
ambitus, et munita locorum se septa concluderent, 
quamprimum in exitu primi veris 

p. 322

nobis temporis habilitas se ingessit, quo poterant 
montes, ex repercussione solis ad clypeos 
aureos refulgere victricium aquilarum signis 
expilicitis, tecta domorum nostrarum potenter 
exivimus. Castra, quae licet 
undique copiosae militiae muniverat copia nostrorum, 
veruntamen Apulorum, 
velut aurum intextum sericis, speciosa juventus 
et florida deauravit, in nostrorum rebellium 
reliquam depopulationem defiximus; ac 
duas de nostris rebellibus fortes et fortissimas 
civitates, Brixiam videlicet, et Alexandriam, 
eodem tempore divisis nostrorum exercituum 
copiis, sic instanter obsedimus, sic in 
totum evastavimus e vicino, ut ab obsidentium 
castrum ad muros quindenarius pubes, 
et octogenarius senex, frequenter inermes 
projicere lapidem periculosum non crederent, 
et difficile non putarent. Ad exterminium 
quorum idcirco tam cito castra nostrarum virium 
in campis eduximus, ut pubescentem 
ipsorum segetem, et lachrymosas turgentium 
vitium palmites, vastationis gladius nullam 
temporis angustiam meruens, licentius devastaret, 
ut ex licenti nostrorum hostium 
vastitate, tantum nobis de reliquo tempore laxaretur, 
mutuatis ad reditum ex autumno diebus 
aliquibus vel subtractione probabili defalcaris, 
quod ad delectabilem moram nostram 

p. 323

vobiscum, totam praesentem hyemem et integram 
haberemus. Oblectante nos tamen 
nostrorum continua depopulatione rebellium, 
ac negotiorum supervenientium sollicitudine 
semper succedente, negotiis, sic de die 
in diem viscosa Liguriae nos terra detinuit, 
ut non tantum nobis esset de tempore residuum, 
ut in regnum Imperiali dieta procedere, 
et ibidem desiderata mora persistere, et 
ad depopulandas rebellium nostrorum reliquias 
tempore debito redire possemus. Longum etenim 
absentiae nostrae tempus,quod nobis longissimum 
creditur, saltem praesentiam nostri temporis 
longi exigit, ut damna compendiis 
repensentur. Sed nec utile nobis erat, tam 
grande negotium imperfectum dimittere, quod 
fere jam ad desiderabilem exitum indefessus 
nostrae sollicitudinis labor, et calcatis jam 
hostibus instantia quotidiana, gloriose deduxerat 
in imperfecta consumatione differre: 
sed personam nostram salubrius vidimus praesentibus 
exponere taediis, ut licentius vobiscum 
in posterum et honorificentius quiescamus. 
Indubitabiliter etenim credimus, immo 
scimus, quod etsi personae nostrae praesentiam 
ex fide diligitis, habentes tamen zelum secundum 
scientiam, coronae nostrae, potissime desideratis 
honorem, pro quo nec personarum 

p. 324

vestrarum periculis, nec rerum dispendiis hactenus 
pepercistis. Verum quantumcunque in 
oculis mentis nostrae sint semper omnia gravamina 
vestra praesentia, et illa potissime, quae 
pro praesenti expeditione nostra Italiae libentissime 
portavistis: illud tamen, quod per istam 
ultimam subventionem vestram passos vos fare 
cognovimus, ad compassionem nostram 
tanto pervenit acutius, quanto vos illud sustinuisse 
libentius, et prorsus ordinatius contemplamur: 
dum contra serenitatis nostrae 
mandatum, quo facultates et merita singulorum 
aequa lance mandavimus trutinari, alleviatis 
divitibus, gravati sunt pauperes, et 
omissis primatibus instanter, compulsi ad talia 
sunt plebei, prout in ipsis collectarum codicibus 
manifeste perspeximus: quos per officiales 
nostros ipsarum partium mandavimus 
nostro culmini praesentari. Compatimur vobis, 
et vere compatimur o fideles, propter 
quae nota gravamina vos sustinuisse non 
taedeat. Sed ad praesentem subventionem nostram, 
ex qua [favente magnificentia Regis regum] 
consumationem negotiorum nostrorum 
merito praestolamur, vestra devotio laeta consurgat, 
in hoc perseverantiae vestrae signum potissime 
praetendentes, quod sic ad petitum 
ad praesens subsidium hilares assurgatis, ut 
quasi pro nobis praeteritorum immemores, 
ipsorum nobis in totum memoriam relinquatis.

p. 325

Cap. XL.

Fidelibus suis, de victoria per filios suos habita 
in Lombardia, et Tuscia.

Ex votiva nostrorum nunciatione successuum, 
qua expectationibus vestris nostra 
benignitas satisfecit, liquido potuerunt 
vestri sensus accipere, quantum vobiscum 
semper misericorditer egerit dextera Regis regum: 
et ut videatis ad oculum, quod hostium 
nostrorum versuta calliditas, divinis potius, 
quam humanis exceptionibus collidatur: 
audite mirabilem divinae solummodo provisionis 
eventum. Nam cum Marchio montis Ferrati, 
quem grata et multiplex beneficiorum 
nostrorum collatio etiam cessante affinitatis nostrae 
linea, qua culmen Serenitatis nostrae contingit, 
obsequiosum nobis deberet efficere, tractatibus 
intervenientibus Apostolicis, Lugdunensibus 
potius quam Romanensibus proditoribus 
nostris, reconciliatione conjunctus, 
ipsorum ac Vercellensium proditorum nostrorum 
munitus auxiliis, civitatem nostram Thaurinensem 
a nostra fidelitate seductam, proditone 
occupasset, resistentibus tantum palatio 
ejusdem civitatis nostris munito popularibus, 
et quibusdam de nobilibus civitatis ipsius: Fridericus 
dilectus nepos noster, quem ad superiores 
partes Lombardiae, pro salubri statu provinciae 
Majestas nostra praemiserat, Papienses, 
Cremonenses, Astenses, et Alexandrinos, quos 

p. 326

sibi sic inopinatus casus exhibuit, comitatus, 
civitatem eandem tanquam repente de coelo sonus 
impulit, et in nostro nomine fugatis protinus 
Marchione praedicto, et proditoribus 
universis, et fere ducentis ex ipsis nostro carceri 
mancipatis, civitatem eandem nostro dominio 
integravit. Et vix decendium fluxerat 
de praedictis, quod cum Ferrarienses 
fideles nostri, apud Ravennam de mandato 
nostro hactenus commorantes, pro conservando 
ponte in flumine Padi, quo proditoribus 
nostris Parmensibus via omnis succursus, 
et spes munitionis obstruitur, de mandato 
nostro vocati ad Buccam Tallate 
[quam Mantuani rebelles nostri cum Parmensibus 
insimul ad impediendum eorundem 
fidelium nostrorum Ferrariensium transitum 
palongatam invenerunt] pervenissent: H. 
illustri Rege Sardiniae dilecto filio nostro 
existente in ripa Padi ad eorum auxilium, cum 
multitudine armatorum immissis securibus eadem 
palongata succisa, flumen Padi cum 
eorum navigiis viriliter intraverunt, et proditoribus 
nostris Mantuanis qui flumen Padi primitus 
occuparant tenui bello quassatis, quinquaginta 
de eorum navibus acceperunt, et 
praeter necatos in flumine ac gladio interemptos, 
trecentos ex hostibus praedicto filio 
nostro assignarunt, quos in proditorum nostrorum 

p. 327

exemplum, ab utraque parte fluminis 
Padi mandavimus suspendendos. Ad 
eundem filium nostrum iterato Majestatis nostrae 
directo mandato: ut cum Ferrariensibus 
fidelibus antedictis Cumanis et Sacoiensibus 
quos pro eodem negotio provisio nostra 
fecerat convenire, ac Cremonensibus etiam 
expertis fidelibus nostris, qui verecundum extimant 
si se cunctis nostris servitiis non immiscent, 
ad construendum et optime muniendum 
pontem eundem, cum strenuitate procedat, 
omni sublato dubitationis obstaculo, et 
plene paratis singulis ad id facientibus 
opportunis. Post emissum vero nostrae Majestatis 
edictum de praemissis vobis ad gaudium 
describendis, literas Friderici comitis Albae 
dilecti filii nostri recepimus, continentes 
qualiter in virtute Dei et nostrae felicitate fortunae, 
partem Guelphorum Florentiae, 
cui dudum nostra Majestas pepercerat, cum 
juste ad ipsius exterminium procedere potuisset, 
quae velut familiaris et pestilens Cardinalis 
Octavianensis tractatibus exposita Bononiensibus 
nostris proditoribus advocatis, 
civitatem Florentiae per intestinum bellum nobis 
subtrahere intendebat, fidelium nostrorum 
assistentibus sibi suffragiis debellavit: et 
nonnullis captis, quosdam de civitate ipsa violenter 
ejecit. Ex quo totius provinciae status 
in melius sine dubitatione dirigitur, et fidelium 

p. 328

animi ad fidelitatem nostram fortius roborantur. 
Haec igitur laetabundae nostrae 
Serenitatis Xenia fidelitas vestra gaudenter accipiat, 
indubitanter expectans, quod, 
qui dedit nobis hactenus, feliciter currere per 
summum victoriae spatium, in proximo bravium 
gratiose largietur.

Cap. XLI.

Officialibus suis, quomodo expugnatus fuit ante 
Parmam, et ut non credant rumoribus.

Etsi volatilis famae proprietas, quae solet 
in prosperis vera loquacitatis argumenta 
minuere, et in adversitatis turbine 
sumptis viribus eundo fictilibus, praeter veritatis 
judicia, suae probationis fimbrias dilatare. 
Nuper de nostris processibus diversis 
forsan discussa relatibus, vestris auditibus 
aliquid praesentarit, ne tamen aliter, 
quam rerum ordo se habeat, adversariorum nostrorum 
adulteris fulta mendaciis, sinistri casus 
quicquam vel enorme de nobis praecurrens 
adduxerit: Ecce nudam veritatis indaginem 
eorum, quae nobis noviter contigerunt 
tenore praesentium vobis amicabiliter 
referamus. Pridem siquidem dum Parmensium 

p. 329

nostrorum rebellium proterva temeritas, 
quam per instantis obsidionis excidium 
Serenitas ad extrema deduxerat, 
tenuis spiritus vegetata suffragio laboraret 
in ultimis, volens in fortunae dubiae 
manibus externis ponere causam suam 
quae desperare interius necessario cogebatur, 
tractato cum aliquibus exulibus civitatis 
ipsius quodam fraudulentae machinationis involucro. 
Cum resistentiae sibi fiducia, 
vel resistendi materia non subesset, temporis 
etiam habilitate captata, quo partem gentis 
nostrae ad fabricationem pontis [cujusdam 
in Pado, per quem] aquae nobis 
servabatur, dominium, miseramus, die 
Martis 18. praesentis mensis Februarii Bernerios 
quosdam, ut ad eorum persecutionem 
gentem nostram adverterent, callide praemiserunt. 
Sed dum fideles nostros, quos virtutis 
interius animositas accenderat, et in similibus 
expertos jam pluries fortunae placiditas 
animarat, ad reprimendam hujusmodi 
rebellium pusillanimitatis audaciam, inermes 
et unanimes extra castrorum nostrorum limites, 
casus tam subitus eduxisset. Accidit quod 
priusquam ad defensionem commodam civitatis 
Victoriae quam ibidem statio nostra firmaverat, 
fideles nostri regredi potuissent, 

p. 330

et rebellium eorundem incauta praesumptio, 
quam exulum, ut diximus, occulta proditio 
vitiabat; castra nostra cum rebus 
ibidem habitis, ignis incendio concremarunt. 
Nos autem, quos eventus hujusmodi 
repentina propulsatione commovit, 
ut via nobis aliunde liberior ad offensionem 
eorundem rebellium praeberetur, per illius 
gratiam, qui continuato suffragio tuetur Imperium, 
salubriter cum tota gente nostra eodem 
die Martis Cremonam advenimus, ubi per 
triduum, tam Cremonensium quam Papiensium 
aliorumque nostrorum fidelium robore 
concorditer adunato, statim castra nostra 
in obsidione Parmae ex alia parte duximus 
repetenda. Ubi eorum proterviam multo arctius 
solito tenentes obsessam, in Dei virtute 
confidimus, et de fortunae solitae quae 
solet gratius arridere dum provocat, proprietate 
speramus, quod cum nostra per id 
nostrorumque fidelium ardentius sint accensa 
praecordia, de rebellibus ipsis in proximo vota 
nostra infallibiliter attingemus. Unum veruntamen 
notitiam vestram non lateat, quod sic 
nos dimittere fortuna non voluit suae felicitatis 
expertes, quin post eundem diem Martis, 
quo se perversitatis casus immiscuit proximo 
sequenti die dominico, nos ex parte altera 
Marte gratifico demulceret. Cum enim 
Henricus illustris Rex Sardiniae, sacri Imperii 

p. 331

in Italia generalis legatus, dilectus filius 
noster, Padi dominium, quod victoria nobis 
de hostibus prisca tribuerat, possideret, 
naves omnes Mantuanorum rebellium, quas 
in frivolum Parmae subsidium congregarat, 
potentiae nostrae virtute suffultus 
potenter aggrediens eos viriliter expugnavit, 
ita quod centum de navibus inter parvas 
et magnas incastellatas, et trecentos de dictis 
rebellibus, quos in navibus spes fallax incluserat, 
praeter peremptos gladio, et aqua submersos, 
quorum non est numerus in captionis parata 
retia, quae declinare fuga non potuit, 
miserabiliter inciderunt. Et sic eorum 
navali sublato praesidio, integre Padi dominium 
obtinemus. Sane cum in castrorum 
nostrorum combustione, quam diximus, camera 
nostra cum aureae bullae typario, et 
regni nostri sigillo perdita, et amissa fuerit, 
propter quod adversariorum nostrorum 
per casum tam horridum effrenata 
superbia, quae causam nostram hactenus 
rebus semper veritate carentibus, obfuscavit, 
per typarii copiam, et sigilli, multa 
sicut firmiter credimus, in honoris nostri 
dispendium, falsa machinatione confinget: 

p. 332

Devotionem vestram requirimus, et 
monemus, quantus si praedictorum 
bullae aureae, vel sigilli munitae signaculis 
ad vos aliquae literae sub nostri nominis titulo 
pervenirent, fidem eis stabilem vestrae 
mentis constantia cum fidei robore 
careant, adhibere cujusquam vos suggestio 
non seducat.

Cap. XLII.

Fidelibus suis de victoria habita contra Parmenses 
post expugnationem suam.

Casualis vindictae seu potius victoriae 
nostrae plene principium, quod post sinistrum 
castrorum nostrorum combustionis 
eventum nobis divina potentia, solita 
nostris adesse suffragiis, de navali Mantuanorum 
rebellium depressione contulerat praecedentis 
ad vos literae nostrae stylo commisimus: 
ut coram vobis totius rei seriem veritas 
descripta dissereret, quam fama diversis 
discussa relatibus potuerat variasse. Nuper autem 
quod [pugnans pro nobis manus altissimi 
titulis nostris undique victoriam gratae prosecutionis] 
adjecerit, [fidelitari vestrae] tenore 
praesentium reseramus: pridem dum collectis 
undique viribus nostrorum fidelium, quorum 

p. 333

celeri fulti praesidio, civitatis Parmensis 
proterviam per aggressiones continuas multo 
arctius solito victoriose perstrinximus, die 
quodam ad expugnationem duorum castrorum 
Parmensium, quae rebellium incauta temeritas 
ad stratae nobis aditum praecludendum, post 
recessum nostrum de castris victoriae occuparat, 
potenter serenitas nostra processisset, accidit, 
quod magnam partem Parmensis militiae, 
in frivolum castrorum ipsorum subsidium 
destinatam, acies una nostrorum fidelium ab 
exercitu nostro divisa per bivium potenter 
et viriliter aggrediens, eos in nostri nominis 
virtute viriliter expugnavit. Ex quibus centum 
et ultra gladio victoriae peremptis, 
sexaginta de melioribus casus ille sic subitus nostro 
carceri aggregavit. In cujus etiam caedis 
excidio, quod vobis nunciamus ad gaudium, 
illum famosum et antiquum proditorem nostrum 
Bernhardum Orlandi Russi hujus 
Papae sororium totius partis adversae caput, et 
caudam, imo totius factionis Italiae patratorem, 
vindice mucrone noveritis cecidisse. 
Ex quo nobis fiducia jam firma promittitur, 
quod nequitiae capite sublato de medio, 
membris, quae ipso praeside palpitabant, 
spes quaelibet resistentiae de caetero 
decidatur.

p. 334

Cap. XLIII.

Fidelibus suis Siciliae super deditione sancti 
Germani.

Nuper dum terra sancti Germani temere 
dudum montis Cassini, et Rochae Loarae, 
munitionibus occupatis contra 
Majestatis nostrae potentiam rebellionis calcaneum 
erigere praesumpsisset, ad ipsius expugnationem 
victricia signa nostra direximus, et ante 
portam ipsius fiximus castra nostra, quae 
dum sic videret felicibus exercitus nostri 
viribus potenter obsessam se, quod de 
omnis defensionis suffragio desperabat, volens 
misericordiam petere potius, quam judicium 
expectare, ad pedes nostrae Majestatis necessario 
se prostravit, munitionibus ipsis personis 
et rebus eorum omnibus in nostris manibus 
resignatis. Nos autem, qui potius misereri 
volumus quam ulcisci, ad multa eorum 
humilitatis et devotionis judicia clementer eis 
indulsimus, et supplices recepimus in gratiae 
nostrae sinum, procedentes aliunde cum victorioso 
exercitu nostro, ad aliorum nostrorum 
rebellium reliquias conterendas. Quod devotioni 
vestrae significamus ad gaudium, ut de 
praesentis successus prosperitate nobiscum collaetemini, 
firmam spem certamque fiduciam 
assumentes, quod dante domino majoris laetitiae 
vos in proximo participes faciemus.

p. 335

Cap. XLIV.

Fidelibus suis de victoria habita contra volentes 
juvare Parmenses, de exactione pecuniae.

Etsi nobiscum hactenus, postquam a regno 
discessimus, eventu vario fortuna 
certaverit, eatenus veruntamen nos superiores 
in aera felicitas nostra constituit, 
ut jam non vinci posse sed vincere procul 
dubio confidamus. Ter sena projecimus, velut 
qui multitudine pugnatorum, partem 
adversam Parmensium civitatem laborantem, 
in ultimis juvare volentem in tantum excessimus, 
ut inter vires nostras et suas, 
tanquam inter non participantia comparatio 
nulla vel modica censeatur. Unum solummodo 
nobis ad festinam plenam victoriam 
deficit, quod ad sustentationem stipendiariorum 
nostrorum aliorumque fidelium, quos a 
remotis Imperii finibus, ad participium victoriae 
nostrae fortissimus fidei zelus imparatos 
et subditos evocavit, sufficientem pecuniam 
non habemus. Ad quam tamen 
ex vestro subsidio, quod nunquam nobis hactenus 
defuit, o fideles, tum ex quibuscunque 
Curiae nostrae proventibus colligendam, 

p. 336

et ad nos etiam cum summa festinantia destinandam, 
nec minus ut vos de nostrorum 
successuum prosperitate laetificet, Philippum 
Ven. Patten. Episcopum dilectum fidelem 
nostrum celeriter incursim duximus destinandum, 
ad cujus adventum praetermittentis 
Imperium, et affectum quem ad vos non dominicum 
sed paternum habemus, missae personae 
vos qualitas moveat, quam velut obsequiis 
nostris perutilem, a nostris aspectibus separamus 
inviti, nisi quod eo usque nos nostra 
necessitas perduxerat, ut corporis nostri 
partem si fieri posset salubriter, et natura 
permitteret, necessario misissemus. Ad offerendum 
itaque nobis in hac parte subsidium 
vestra devotio non moretur, quod totum 
et integrum e vicinio vobis hilariter cum palma 
desideratae victoriae reddere pollicemur.

Cap. XLV.

Manfredus significans quibusdam Baronibus 
victoriam contra legatum et exercitum 
Papalem.

Exultet jam universa turba fidelium, exultet 
torum collegium dilectorum, exultet 
inter caeteros animus vester, et pro 
tanta victoria principis praecipue gaudeatis. 
Novit enim mundus, nec est a vestra notitia 

p. 337

peregrinum, quanta supplicationis instantia, 
quanta subjectionis reverentia pridem rogavimus 
summum pontificem, dominum et 
sanctissimum patrem nostrum, qui contra nos 
alia occasione potius, quam ex causa de morte 
Burelli de Angleno, in qua inculpabiles 
sumus nec conscii [novit Deus] ad 
indignationem indigne si dici liceat motus 
erat, ut erga nos benigne se gereret, et innocentiam 
nostram sua gratia non privaret, apud 
quem cum nullam possemus penitus gratiam 
vel misericordiam invenire, velut qui non 
ex praedicta causa solummodo movebatur, 
sed dum liberum regni dominium sitiebat, 
suffocare credebat jus regni, et evellere totam 
progeniem patris nostri, de sua benevolentia 
merito dubitantes ab eo recessimus, et collecto 
apud Luceriam exercitu potenti, ubi legatus 
et Papalis exercitus apud Fogiam et Trojam 
existentes, conari sunt nos multotiens 
impugnare, dum die Mercurii secundo 
praesentis mensis Decembris, cum quadam parte 
gentis nostrae, et non [cum tota nostra 
potentia nos contingeret equitare, et in succursu 
quorundam] ex nostris, qui prope Trojam 
ad insidias latitabant, et eorum mora 
fuerat ad praedictorum hostium notitiam devoluta. 
Ecce sicut domino placuit eventu 
fortuito, vel potius Dei nutu, qui superbis resistit, 
et humilibus dat gratiam, qui deponit 
potentes de sede, et ponit humiles in sublimi, 

p. 338

quasdam inimicae gentis acies milites nostri viderunt, 
et statim gradientes promptius ad certamen 
sicut leones ad praedam, adversarios 
terga dantes versus Foggiam sequebantur: nos 
vero trahentes nostrum exercitum post eosdem, 
quos relinquere nolebamus, quanquam festinaverimus 
juxta posse, tamen nequivimus in 
primis ictibus applicare. Nihilominus tamen 
in campestri conflictu dure direque arma 
nostrorum cum armis hostium disputarunt, et 
examinaverunt lanceae lanceas, et gladii gladios 
sunt experti. Applicantibus nobis veruntamen 
statim definitiva sententia fuit lata, ita quod 
fractis hostibus, gladio peremptis innumeris, 
et pluribus captivatis ferro aperuimus 
civitatem Foggiam, et intravimus violenter: 
ibi fuit terribilis strages hominum, et caedes 
rebellium aspera subsecuta, quorum omnium 
fuerat Capitaneus Otho Marchio de Heynburg, 
ac totus noster exercitus spoliis est 
ditatus. Sequenti vero mane, cum ad cunterendas 
reliquias hostium, qui apud Trojam 
remanserant, cum legato cum magna potentia 
procedere crederemus, ecce rumor nobis 
innotuit quod idem legatus et alii relictis 
omnibus bonis suis disropati turpiter a 
Trojanis se perfugae subsidium absentarunt. 
Sicque Deo dantes honorem et gloriam 
et non nobis liberavimus patriam, et a 
jugo solvimus invasorum. Vos igitur ex his 
in fide regia confortati, mentem et animum 

p. 339

roborate firmiter, speraturi quod totum regnum 
in brevi, dante domino, reducemus 
ad fidem regiam, ac statum prosperum 
et tranquillum.

Cap. XLVI.

Manfredus eisdem et super eisdem et significans 
de morte Johannis Mori proditoris 
Regis. 

Ad renovanda praeteritae festivitatis solennia, 
quam de expugnatione ac expulsione 
communium hostium, 
praecedentes vobis nostrae literae portaverunt 
praesens ad vos accedit epistola novum subsequens 
gaudium relatura, quod per illius gratiam, 
qui causam domini Regis, domini nostri 
charissimi et nepotis naufragari non patitur, 
liberata provincia de faucibus invasorum, 
universae civitates et castra, quae ad se falsis suggestionibus 
traxerat, ad regiam fidem redeunt, 
et animi fraganti devotione suum dominum 
recognoscunt, veniam postulantes, et 
enervante divina potentia vires hominum, qui 
ad exhaereditationem Regis nequiter aspirabant, 
ne quam ille malignus proditor Johannes Morus, 
qui filium illius nitebatur opprimere, qui 
eum de stercore suscitavit, incidens in laqueum, 
quem tendebat, a suis justo judicio est occisus, 

p. 340

et castra Acherentiae, sancti Felicis, et Monthecii 
ac Camisii cum Cameris existentibus 
in eisdem, ad regnum et nostrum 
dominium devenerunt. Accessit praeterea 
nostris tripudiis nova materia gaudiorum, 
quod nobis dictae victoriae festivitatem 
agentibus, festivi nuncii domini nostri Regis 
diutius expectati sacras nobis regias literas praesentarunt, 
in quibus laeti cognovimus exaltationem 
et prosperum statum ejus. Prout ergo 
nos per eosdem nuncios, et literas speciales, 
consimiles assumpsimus laetitias, assumatis. 
In illius igitur fide solidam constantiam 
observantes, fideles omnes ipsarum 
partium ad ejus servitia confortetis, providentes 
nostris laboribus in subsidiis opportunis, 
qui primos ictus sustinentes ab hostibus 
sumptibus exhaurimur.

Cap. XLVII.

Fridericus cuidam nobili significans, se iturum 
in Italiam, ad confusionem rebellium, propter quod 
mandat eum equis et armis esse paratum.

Etsi potentiae nostrae praesentiam ad Italiae 
rebellium aspirantis exitium, per adversarii 
nostri latentes insidias, ad eradicandam 
de regno nostro cujuslibet proditionis 
speciem, prout dudum volatilis famae loquacitas, 

p. 341

et literarum nostrarum adjectio frequenter 
ad tuam deduxere notitiam, tam necessariae 
causae, quam utiles evocassent. Quia tamen 
quibusdam proditoribus nostris in regno 
morantibus, sicut lucidius pridem scripsimus, 
debito supplicio traditis, et regni negotiis pro 
voto jam salubriter ordinatis, liberiores sumus 
ad gladium, et ad conterendas rebellium 
nostrorum reliquias expediri: ne 
detur eis ex absentia nostra gloriandi materia, 
vel videatur ex mora nostra potentia tepuisse: 
quin potius propterea concepta spes frivola, 
velut in pulverem sufflantium annulletur, 
confusionis ipsorum tempus, bellicis aptum 
fortasse conflictibus anticipare disponimus, ut 
eo gravius commisisse se doleant, quo nostrae 
potentiae malleo praematurius ferientur. 
Cum igitur personae nostrae non parcendo laboribus, 
in introitu proximi futuri mensis Februarii, 
Magnificentia nostra movere de regno 
constanter propositi tenacitate firmaverit 
versus partes Italiae, ad contritionem praedictorum 
nostrorum rebellium, Aquilarum 
victricium signis explicitis, et nostrorum fidelium 
viribus aggregatis, potenter et magnifice 
processuri, fidelitari tuae praecipiendo mandamus, 
quatenus quam pulchrum sit pugnare 
pro fide, quamque decorum dimicare pro 
domino diligenter attendens, robur et animum, 
quae in te sine requisitione parata 
invenire confidimus, ferventer assumas. Et ne 

p. 342

absentia nostra eis efficaciora impedimenta 
parturiat, sic in armorum et equorum 
cum omnibus fidelibus nostris Jurisdictionis 
tuae, sis in continuo apparatu, quod Magnificentia 
nostra te, et fideles eosdem paratos 
inveniens, non parandos, et condignae commendationis 
[titulum vestrae devotionis] 
constantia consequatur, nec processum nostrum 
contra rebelles eosdem, ob defectum 
apparatus ejusdem contingat aliquatenus 
retardari.

Cap. XLVIII.

Significat cuidam fideli suo prosperos rumores 
de exercitu.

Ut victoriosi exercitus nostri processus 
fidelitatem tuam non lateat, veritas, quae 
frequenter, ut assolet, loquacitate referentium 
variatur, praesens te veridica pagina 
doceat, quod dum in castris ante Faventiam, 
in depopulatione nostrorum rebellium 
tam potenter quam feliciter moraremur, 
de ipsius loci celeri occupatione securi M. Marchionis 
Palatini fidelis nostri, qui constantiam 
nostram aliquomodo non falleret, accepimus 
literas, continentes, quod [Mediolanenses 
nostri rebelles, cum Placentinis eorum 
sequacibus pro succursu Parmensium proditorum] 

p. 343

nostrorum, quorum desiderabilia noster 
vastabat ignis, et gladius, potenter venerant 
Florensolam: immani se voce jactantes, 
quod nobiscum ad congressum venire volebant, 
gladiorum nostrorum potentiam, quam 
in necem eorum saepius experti fuerant per fastuosam 
quandam superbiam prorsus obliti: 
cumque assistentibus nobis Imperii viribus, et 
Caesareis animis, quod praedicti rebelles 
nostri nos praesumerent aggredi, Serenitas nostra 
duceret indecorum, ut etiamsi belli 
casus inciderit, per eorundem ingressum 
attingeremus viriliter votum nostrum. De 
quo, autore Domino, qui nostrum tuetur 
Imperium, infallibiliter sperabamus, altiori 
ducti consilio, defixis castris nostris, feliciter 
victricia signa nostra direximus contra 
ipsos die Lunae 15. praesentis mensis Junii ante 
Florensolam: ubi ad perniciem ipsorum, 
eos convenisse didicimus, figentes felicia castra 
nostra, quod cum ipsis innotuit, 
signa nostra respicere non audenies, locum 
ipsum de nocte non sine timore maximo dimiserunt, 
sic in fugam conversi, ut evanescere 
quam fugere potius viderentur. Haec 
interim ad gaudium tibi significare curavimus. 
Tu vero illis universis fidelibus ipsarum 
partium studeas publicare.

p. 344

Cap. XLIX.

Capitaneo regni Siciliae, quomodo intendebat 
ire Lugdunum, ad praesentiam domini Papae.

Repetentibus nobis nuper Italiam, post 
statum regni salubriter ordinatum, ad 
dissensionis tam longae materiam, quae 
inter nos et Ecclesiam vertitur, finaliter decidendam, 
ad nostros et fidelium nostrorum, 
quibus compunctiva charitate compatimur, labores 
et sumptus totaliter finiendos, ad tollendam 
denique morbi nascentis originem, 
ne praesens incurreret infirmitas recidiva, altissimi 
nobis plenitudo consilii, sicut infallibiliter 
opinamur, occurrit: quod non ut hactenus 
per ambages et devia, non per inutiles 
circumstantias, aut quaelibet intervalla, sed per 
ipsius naturam negotii, finem tanti discriminis 
attingentes, Lugdunum recta via procedere 
deberemus, causae nostrae justitiam praesentialiter 
et potenter in adversarii nostri facie, coram 
Transalpinis gentibus posituri: ac 
deinde confestim repetituri Germaniam, ad 
motus ejus, quos aliquorum infidelium provocavit 
iniquitas, salubriter componendos. 
Hoc autem tam salubre propositum, velut finem 
tanto discrimini positurum, Italicorum et 
Transalpinorum communis opinio omnium 
commendat, qui gloriosum nostrae Majestatis 
accessum continuis missionibus et precum 
confusionibus evocantes, desideratam mundo 

p. 345

pacem propterea proventuram, vel insurrecturas 
in petra scandali seditiones et jurgia 
nationum infallibiliter asserebant. Sed Papa 
propterea de Terrae sanctae, proh dolor! 
luctuosa desolatione non curans, quae Christiani 
sanguinis effusione dispersa, dum filios deplorat 
extinctos, justam de hostibus exigit 
ultionem, de qua fidei nostri cultus divinitus 
et doctrina processit: ad infidelium nostrorum 
conversus auxilia, qui caput haeresis 
nutriunt. Et jam profecto universam Liguriam, 
quanquam eam noster ensis opprimeret, 
infecerat, copiosam ultramontanorum 
militum comitivam de pecunia, quae sibi nec 
ad tales usus, de fidelium manu porrigitur, 
pro suis stipendiis solidatam, subtili quidem, 
licet malitioso consilio, in consortia 
Mediolanensium mittere conatus in cassum: 
quorum praesentia vel post tergum nobis Italiam 
traheret, vel processum nostri culminis 
per Lugdunense concilium Germaniam impediret, 
spe frustratus omnino de conatibus suis 
irreparabiliter excidit, et turpiter perdidit quod 
expendit. Comes enim Sabaudiae, dilectus affinis 
et fidelis noster, ac fideles alii perennem 
Imperii nostri victoriam magnanimiter procurantes, 
militibus ipsis per angustias et angusta 
montium transire parantibus omnem 
prorsus aditum in perpetuum obstruxerunt. 
Eramus itaque compositis omnibus et rebus 

p. 346

succedentibus nobis ad votum, jam ad 
iter accincti quod praedictus [comes 
Sabaudiae, et Delphinus] comes Viennae, 
dilectus consanguineus et affinis noster, 
ac fideles alii, ad pedes nostros humili devotione 
prostrati, per terras suas iter nobis 
per opportunum paraverant, et necessariis omnibus 
effecerant copiosum, qui cum repente fortunam 
Caesaream constitit processisse, quae nunc 
demum nobiscum gloriosius provenit, 
cum nobiscum primo de qualibet conditione 
contenderit, se processibus nostris circa radices 
alpium, in ipso Lugdunensi itineris objecit 
ingressu, rumoris inopinati de Parmae 
fiducia rebellionis nuncium proferens, quam 
ejectorum dudum per nefariae proditionis 
offensam, infidelium repentinus incursus 
mediantibus fraudis intestinae suffragiis, occupavit. 
Praebentes igirur necessarium firmato 
viae nostrae processui modici temporis intervallum, 
in obsidionem Parmae victricia signa 
nostra convertimus, totius in ea bellum Liguriae, 
quod latenter hactenus nutriebat, pro 
voto fidelium potentissime paraturi, nec 
est etenim habilis resistentiae locus, quem 
murorum non munit ambitus, aut concavitas 
fossatorum, et quem necessariorum habilitas 
copiosa non replet: cum propter subiti casus 

p. 347

perniciem nihil illuc ex proposito 
fuerit comportatum, quem demum fugitivorum 
manus timorosa tuebitur, si 
vires publicae tuitionis assumere nequierunt, 
qui propriae vitae spem hactenus in 
solo fugae refugio posuerunt. Cum igitur 
ex descriptione praesentium laborum nostrorum 
finem circa Ligurii belli [reliquias finaliter 
et specialiter conterendas, imponere 
attendamus: praesertim] cum de Germania, 
charissimi sui nostri Conradi in Romanorum 
Regem electi, et regni Hierosolymitani 
haeredis se suppliciter incurvante mandatis, 
nullius causa dubitationis assurgat, 
spiritu confortationis assumpto, servitiis nostris 
indesinenter intende; ac fidelium nostrorum 
provinciae tibi decretae animos, quos absentiae 
nostrae consumit anxietas, praesentis 
lectionis nova laetificent, sic quod 
nos de te et ipsis obsequiosa fidelitas, et fructuosa 
devotio reddant frequentius more solito, 
laetiores.

Cap. L.

Fidelibus suis, de bello habito inter ipsum et 
Mediolanenses.

Quantae audaciae quantaeque temeritatis 
sint Ligurum, Excellentiae nostrae rebellium, 

p. 348

factiones, ad proximos experientia 
detulit et loci vicinitas et inveterata fama malitiae 
vel nequitiae pertulit ad remotos: nec latere 
vos credimus, nec mundus ignorat causam 
longae nostrae dissimulationis constantiam circa 
eos, ut tolerantia nostra verum patientiae 
nomen amitteret, et vitiose notam pusillanimitatis 
incurreret pro decore virtutis. Advertentes 
postmodum, quod ferro scindenda sunt 
vulnera, quae fomentorum non sentiunt medicinam, 
necessario nos ad arma convertimus, 
somnum dormientis Imperii excitantes. Cum 
nec anno praeterito, nec praesenti possemus rebelles 
nostros ad praesentis pugnae discrimen 
trahere, ut de iis simul et semel optatam victoriam 
haberemus. Casualiter tamen feliciter contigit, 
ut Mediolanensibus et eorum sequacibus, 
ad Brixiense subsidium evocatis, ac interjecto 
inter nos et eos fluminis cujusdam obstaculo, 
quo veluti quodam munimine cingebantur: 
ultra flumen Lolii castra nostra reduximus addenda 
populis et militibus civitatum, fidelibus 
nostris, ad propria redeuntibus, quos inspiratae 
morae taedium importunitas temporis detinere 
diutius non sinebant, et ad expedita militia 
tenus ripas ex alia parte fluminis festini direximus 
gressus nostros ad pontes, per quos 
ipsi redeuntes ad propria redire debebant. Et 
cum in cavernis morari diutius ultra flumen, 
rerum ipsos arcente penuria, non valerent: 
Mediolanenses et socii per pontes et vada fluminis 
transeuntes, in apertam planitiem exiverunt, 
credentes se nobis per subsidium occultae 
fugae subripere. Et dum nos adeo prope consistere 
non putarent, cum de adventu nostro 

p. 349

terror et fremitus tanquam de coelo tonitruum 
ipsis intonuit, ad praemissas nostrae C. acies: 
prius etiam quam aquilarum Imperii victricia 
signa prospicerent, in fugam sic subito se converterunt, 
quousque ad eorum Carocium, 
quod apud Curtim novam in eorum celeritate 
praemiserant fugientes, faciem nostrorum insequentium 
spectare nequirent. Et dum auxiliares 
acies, post eas nos cum nostrorum agminum 
robore, gressibus festinatis, ne iis qui 
in levi manu praecesserunt necessario cursu succurrere 
deberemus, usque ad themonem fere 
Carocii ex nostris aliquos vidimus pervenisse. 
Supervenientis autem noctis umbrosa caligine, 
quam nostrorum vota longissima suspirabant, 
tentatum aggressum tantisper obmisimus usque 
mane sequenti, distinctis tantummodo gladiis 
ad quietem, sed tunicis ferreis non exutis, ad 
indubitatam victoriam Carocii redituri. Superveniente 
luce, inter alias militum et curruum 
turmas, qualibet defensione reperimus desertum, 
summitate perticae, ubi crux extiterat, 
detruncata. Castrum etiam Curtis novae, cujus 
munimine ipsos insultus nostros evadere 
credebamus, custodeset incolae reliquere: nec 
Potestas eorum, ducis Venetiarum filius, quo 
duce lugubria signa tulerunt, manus nostras 
evasit. Et, ut multa sub compendio recludamus, 
cum capti tum mortui, inter quos multi 
Mediolanenses, factionum primates et comites, 
decem millia fere numero computantur. 
Quae omnia universitati vestrae significamus ad 
gaudium, ut provenire noverit, ad augmentum 
quod ex tenore praesentium legitur, concessisse 
titulum Imperialem ad gloriam et 
triumphum.

p. 350

Cap. LI.

Regi Sardiniae, narrans ei triumphum suum.

Etsi provenientium nobis in partibus istis 
ad vota successuum jam frequens ad te 
Celsitudinis nostrae litera relativa 
pervenit, ut tuae tamen expectationis affectus 
nova prospera status nostri continuata 
laetificent, praesentium tibi tenore describimus, 
quod terris omnibus nostrorum rebellium 
ingentissima depopulatione vastatis, 
castra eorum, quae potentiae nostrae processibus 
videbantur obsistere, ferro flammaeque subjicimus, 
et cuncta nobis, ut te breviter 
alloquamur, in partibus istis ad placitum 
desiderabili successione responderunt. Haec 
siquidem scire te volumus, et praesentis 
lectionis [sapore percipere], ut non solum tibi 
materiam hujusmodi jucunditatis exhibeant, 
sed velut vera praesagia futurae letitiae firmam 
fiduciam repraesentent, quod ea tuis auribus infra 
dies paucissimos offeremus, ex quibus manifeste 
perpendere poteris, laboribus nostris 
in proximo finem laudabilem 
imponendum.

p. 351

Cap. LII.

Significat cuidam nobili de regno suos successus 
prosperos et felices.

Super eo, quod de fortunatis auspiciis et felicibus 
successibus nostris, per nostras 
recreari literas suppliciter postulasti, volentes 
exinde votis tuis libenter annuere, fidelitati 
tuae praesentium tenore intimamus, quod 
divina dextera, nostris assistente processibus, 
feliciter vivimus, et magnifice triumphamus, 
et nonnullis ex proditoribus nostris, qui 
sicut famae praeloquio et relatione veridica credimus, 
ad tuam notitiam jam deductum, proposito 
infausto in necem nostram ausu temerario 
conspirarant, promeritae poenae supplicio 
traditis, et ignominiosa morte damnatis: reliqui, 
qui sub defensionis, quin potius offensionis 
eorum imagine, metu terribili, velut de coelo 
fulminis ictu percussi, se in castro nostro 
Capuacii receptarant, sic fidelium nostrorum 
regni clara devotione sunt undique circumsepti, 
sic continuis machinarum nostrarum ictibus 
incessanter afflicti, cisternis et domibus dirutis, 
propugnaculis omnibus murorum et turrium 
devastatis, ut tanquam undique coartati, 
et manus nostras effugere non valentes, 
ab ultionis instantis et indubitatae judicio, sola 
se valeant spontanea gladii morte subducere, 

p. 352

vel excelsae rupis ex parte maritimae praecipitio 
se liberare. Et sic regni nostri negotiis 
jam pro voto dispositis, ad rebellium nostrorum 
et Imperii reliquias conterendas, Italiae 
partes in proximo gladiis victoriose repetere, 
feliciter et instanter accingimur: cum ad id 
et voluntatis nostrae nos invitet aviditas, et de 
Perusinis et Assismatibus rebellibus nostris, nuper 
obtenta victoria reddat libere expeditos. 
Tu igitur qui tanquam vas puritatis et aromatum 
cella praecipua, per fidem et devotionem 
tuam universis redolens, per exempla 
quae nec seditiosa seductio variavit, nec 
laborum commovit immensitas, nec demum 
larga promissio potuit a nostri professione 
nominis [in qua te nativa solidavit antiquitas] 
immurare: singulorum mentes sollicita, et hujusmodi 
nostrae festivitatis ferias ac adventus 
nostri vigilias, una cum caeteris 
nostris fidelibus ipsarum partium hilariter 
solemniza.

Cap. LIII.

Comes Simon obsessus in castro Viterbii, consiliariis 
comitis Casertani, pro subsidio suo.

Ad referandam nobis strictae obsidionis seriem, 
et naturam, ac impugnationis hostilis 
instantiam, famis et sitis penurias, 
necessitatum multiplicium, quas patimur et 

p. 353

passi sumus miserias, et pressuras, scribere nostri 
calami diutius laborarunt, quod jam 
pergamenum et atramentum deficiunt, 
et utinam quod tanta instantia profuisset. Sed 
totiens, proh dolor!, venerunt incassum, quotiens 
fuerunt literae destinatae: quia nec dominum 
Casertanum, nec vos ad succurrendum 
nobis cura sollicitat, ut videmus, scilicet 
comedentes panem in saturitate, et super 
ollas carnium residentes, solatiis intenditis et 
quieti: et utinam quod pleno stomacho 
de nostris jejuniis pensaretis. Excusatis autem 
vos, quod vicini adventum principis expectatis, 
ut nobis abundantius et tutius succurratis, 
vestris viribus junctis suis. Sed timemus, 
ne illius vulgaris proverbii locus adveniat, 
et utinam non supersit: dum herba crescit 
equus moritur, et dum fugans canis 
mingit, fugiens lepus evasit. Dolemus autem 
de praefato Comite, sed de vobis non minus, 
qui ad consilium ejus adestis, quod 
ea quae ad Imperii spectant honorem, sibi non 
suggeritis ut debetis. Ad quid ergo venistis si 
non succurritis provinciae, atque nobis [etiam 
qui perimus?] laudabilius fuisset vobis in 
Apulia, quam in Thuscia ducere in solatio dies 
vestros. Sola enim ante adventum vestrum civitas 
Viterbiensis fuerat ab Imperiali fide 

p. 354

subversa: sed postquam venistis eversa est 
pars maxima regionis, dudum enim homines 
de vestro succursu spem et fiduciam habuerunt, 
et steterunt in fide: sed postquam viderunt vos 
desides et paventes, ac vires ad eorum 
auxilium non extendere quas habetis, a 
fide protinus recesserunt. O quam vobis et 
nobis pro vobis dolendum est, quod pusillanimitas 
sacerdotum tantas vires vestras sine praelio 
sic enervat. Sane honorem Imperialem, et 
gloriam vestri vel nostri nominis minoratis, 
quia dum vix ducentos milites tales 
quales habeat Cardinalis, vos cum mille 
quingentorum militum comitiva, ei non resistitis 
provinciam occupanti: nec nobis, ad 
quorum confusionem intendit, succurrere festinatis. 
Quod si de provincia non est cura vobis, 
de nobis tamen curare debetis, quia caro 
de carne vestra et os de ossibus vestris sumus. 
Numquid nescitis, quod propter vias subterraneas, 
quas fecerunt rebelles, major pars castri 
Viterbii de hora in horam ruitura speratur, et 
nos inspicimus ex hoc loci posse accidere captionem. 
Numquid enim nostram penuriam ignoratis, 
cunctis enim commessibilibus jam consumptis, 
muli et equi clavas sentiunt propter 
escas? Numquid non scripsimus, quod aqua 
fontium suis meatibus extorta, nobis tantum 
tres putei remanserunt in castro, praebentes 
aquam et hominibus et jumentis: et unus ex 
eis per fossuras absconditas a rebellibus est infectus? 

p. 355

Numquid notum non fecimus vobis? 
quod non solum viri, sed etiam dominae 
castri iis diebus et noctibus non quiescunt 
insultibus et impugnationibus hostium 
lacessitae? Verum, quanquam ad invocandum 
vestrum auxilium et succursum, multas 
vacuas preces effuderimus et fundamus: 
ad nostram tamen excusationem, vos adhuc 
vice ista ex Imperiali parte instantissime requirimus, 
sub fide et sacramento, quo Imperiali 
coronae tenemini, quatenus visis literis dictum 
dominum Comitem adeatis, omnimode 
inducentes eundem, ut nulla mora protracta, 
nec alio consilio postulato, ad nostrum succursum 
vestris et aliis, ac suis viribus se accingat: 
et ne ad tantum opprobrium pereamus, statim 
post intellectum tenorem praesentium, signa 
moveri, et gentem faciat consequenter, ut hodie 
ante castrum Imperiales Alas videamus: 
scituri, quod si secus Comes et vos duxeritis 
faciendum, nos Dei et hominum testimonium 
invocamus, quod in nobis culpa 
non est, sed vestra desidia et negligentia, 
Imperialis diadematis honor perit, quia nos 
ultra non possumus, novit Deus.

p. 356

Cap. LIV.

Item Comiti Casertano, super eisdem: videlicet 
super obsidione castri Viterbii.

Si multae, vel de multis aliquae, quas misimus 
ad vos literae pervenerunt, res admirationis 
est plena, quod pro conservando 
coronae Imperialis honore, ad nos celeriter 
cum ipso quod habetis exfortio non venistis. 
Nam non solum literae quas frequentius direximus, 
verum etiam rumor et fama publica potuerunt 
referre, qualiter rebelles in nos supra 
moram hostium et nationis barbarae 
saevientes, instanter diebus et noctibus nos impugnant, 
balistis, arcubus, fundis, nec non 
et machinis, quas in summitatibus oppositarum 
nobis turrium erexerunt, cum quibus 
non tantum lapides jaciunt, verum etiam fulgurant 
saepe ignem, quorum impugnationibus 
potenter resistentes, de die potentius et de nocte 
resistere nos oportet, propter quod vix per 
horam somnum capere possumus, vel quietem. 
Sane pro sono principis properantis, et 
strepitum vestri adventus attrita et attenuata 
sunt corda rebellium, et fidelium animi fortius 
roborati, licet divulgari faciant proditores, 
quod non venitis in contradam etsi 
veneritis, non ducitis tantam gentem quod 
possitis resistere vel stare vicinius contra eos. 
Quocirca nobilitatem vestram, et dilectionem 

p. 357

instantissime deprecamur, quatenus omnibus 
induciis et mora qualibet abdicatis cum 
ipso quod habetis exfortio, statim si placet 
post literarum praesentium habitum intellectum, 
nobis et aliis fidelibus succurrere festinetis; 
scituri pro firmo, quod si aliquam moram, 
aliquo praetextu duxeritis faciendam vel contrahendam, 
horrendum, quod absit, periculum, 
et damnum inaestimabile sine spe remedii 
Imperium patietur. Caeterum, nec collectio 
gentis contractae, nec cura inveniendi aliquas 
gentes, nobis vel vobis forsitan opportunas, 
vos per diem detineat vel per horam: sed curis 
postpositis universis, nobis nihil 
rescribentes, vos cum ea quam habetis gente, 
tantum ad succursum celeriter accingatis. Talia 
enim inesse sciatis, quae non scripturae vel nuncio 
sunt committenda, praeterea, licet supra 
dixerimus, quod vi rebelles acriter nos 
impugnant, illud tamen universaliter non notetis, 
quia nondum mota est civitas per commune, 
sed hi sunt praecipue proditores, qui 
cum suis fautoribus, consanguineis et amicis, 
nec non cum quibusdam de caeteris terris 
rebellium conductis pretio, sic inhumaniter 
certant utpote de misericordia desperantes.

p. 358

Cap. LV.

Tineosus miles Viterbiensis Imperatori, super 
eisdem, et quod celeriter veniat.

Imperialis Majestas servo suo dignata sacras 
literas destinare, et laudibus extollere famam 
ejus, de fervente ferventiorem efficit, 
accendens interius, exterius jam accensum, 
et firmans in proposito jam firmatum. Sed 
quia laus in ore proprio non est pulchra, quanta 
operata sit et operatur jugiter fides mea, 
et quanta passus sim et paratus sum in nostro 
pati, effectus operum demonstrabunt: 
et prius fama quam persona me vestro culmini 
praesentabit. Nec indigne corpus et animam, 
et universa quae habeo, pro honore diadematis 
vestri exposui liberaliter, et expono: cum 
omnia quae in terris possideo a vestra Magnificentia 
mihi donata profitear, ac salutem 
et vitam [post Deum praecipue] recognoscam. 
Haec utique deberent recognoscere proditores, 
quorum oculos diabolus excaecavit in tantum, 
ut magis in tenebris quam in luce et potius 
in timore mortis, quam in securitate 
vitae, desiderent et eligant ambulare. Qui 
post Deum per nos de carceribus educti, 
de exilio revocati, imo de faucibus mortis erepti, 

p. 359

civitati et familiis restituti fuerunt, et 
dum bonis omnibus abundarent, omnium 
beneficiorum vestrorum obliti, sine justa causa 
recalcitrarunt dilecti, et in vos patrem et dominum 
ac redemptorem eorum, nequiter conjurantes, 
civitatem vestram laudabilem subverterunt 
Nonis Septembr. Potestate et caeteris 
officialibus nostris cum armis acriter fugatis. 
Vocantesque de longinquo Cardinalem 
Raynerium, et comitem Guilhelmum 
nostros proditores, et Imperialis 
nomims inimicos, in odium et 
dedecus vestrum in Viterbiens. praedictam 
vestram Cameram immiserunt: et a 
praefata die comitem Simonem et me ipsum in 
castello vestro Viterbii, diebus ac noctibus impugnarunt 
hostiliter et instanter, lapidibus, 
arcubus, balistis et machinis, quas in summitate 
turrium erexerunt. Et collectis latronibus forbannitis, 
et personis damnatis a remotis 
partibus, et vicinis, nos circumdederunt 
ut canes, ad majus etiam vituperium quibusdam 
papilionibus antefixis. Proinde 
Majestati vestrae flexis genibus, vinctis manibus 
et madidis fletu genis, supplicio, et 
instantissima prece rogo, quatenus ad liberandum 
complexos, et ad confortandum eos qui adhuc 

p. 360

in fide ac vestri nominis servitio perseverant, 
ad conculcandum rebelles, personaliter 
venire dignemini ad has partes, non minus 
celeriter quam potenter, et non conterriti 
exfortio nostro promisso, sed faciem 
vestram provinciae pereunti et nostris aspectibus 
ostendatis. Firmam enim vobis spem 
tribuo, quod in adventu vestro felici erunt 
prava in directa, et in vias planas aspera convertentur, 
[et aspectus vester] omnem utique nubilum serenebit.

Cap. LVI.

Universi de castro Viterbii, domino Imperatori 
super eudem.

Antiqui patres Christi adventum non expectaverunt 
ardentius, quam nos vestrum, 
ut desiderata facies Majestatis 
vestrae praeterita mala nostra leniret, dolores 
tolleret, et oppressos multarum tribulationum 
aculeis relevaret. Cum desiderantibus igitur 
prioribus patribus, desiderio ardenti 
precamur: Veni ad liberandum et laetificandum 
nos princeps virtutum: Ostende faciem tuam, 
et salvi erimus. Hoc est enim quod ingemiscimus, 
hoc est quod suspiria nostra quaerunt, 
sub umbra alarum tuarum ad tempus quiescere, 
et coram vestris desideratis aspectibus 
comparere.

p. 361

Cap. LVII.

Capitaneus mandat exercitum congregari, juxta 
mandatum Imperatoris sibi factum.

Cum ad expugnandum de syncero corpore 
Imperii rebellionis inveteratae fermentum, 
et infidelium reliquias conterendas, 
nos bellum indicere et exercitum congregare 
de jurisdictione nostra jusserit Imperatoria 
Celsitudo: ut ad secundum ejus 
mandatum nobis in brevi non praefinito 
tempore faciendum, contra rebelles suos 
cum victorioso exercitu in adjutorium Imperialibus 
viribus exeamus viriliter et potenter, 
oportet nos diem mandati subito praevenire: 
ut nos, et vos paratos hora inveniat jussionis. 
Et quanquam ad tam opus laudabile, 
fidelium solatium et quietem, vos sine mandato, 
vestra devotio animet et incitet nostra 
fides: nos autem circa ea, quae commissum 
nobis exposcit officium, et Imperialis 
programmatis mandat autoritas, inveniri 
nolentes in aliquo desides vel remissi: 
universitatem vestram affectuose requirimus, 
Imperiali, qua fungimur in hac parte, vobis 
autoritate firmiter et districte praecipiendo 
mandantes, quatenus in equis, armis tentoriis, 
tribochis et aliis necessariis, sic vos 
paretis celeriter et decenter, ut quandocunque 
nuncio seu literis [fueritis requisiti, ad nos 

p. 362

pro Imperialibus servitiis accedatis] in 
depopulationem infidelium animati: quorum 
terras secundum Imperiale mandatum, usque 
ad exterminium disponimus impugnare.

Cap. LVIII.

Vicarius respondet imperatori, de praedicta 
congregatione exercitus, et petit pecuniam pro 
stipendiariis, qui equos et arma obligarunt [pro 
defectu stipendiorum.]

Curam et sollicitudinem circa ea quae vestra 
Excellentia mihi iniunxit, et 
specialiter ad exercitum congregandum 
ex istis partibus quibus possum studiis, prout 
melius potero, habere curabo. Sed vestram 
non lateat Majestatem quod Theutonici et Latini, 
stipendiarii vestri, quod ad fronteriam 
urbis posueram in vetralla [quorum custodia 
et timore, imo divina et vestra faciente gratia, 
ab inimicis tuta erat regio, et specialiter 
ex parte illa, ita quod depredationis 
nisi furtivae nullatenus dispendium formidabant] 
per magnum tempus sicut dominus 
H. Tamburgensis commestabilis 
novit, stipendia sua non habentes, detenti 
pluribus mensibus verbis nostris: quibus pro 
redimendis eorum equis, et armis obligatis, 
pro transacto tempore sub usuris a nobis mittenda, 

p. 363

pro pluribus pagis stipendia pollicebar, 
dum non reperirent in meis promissionibus 
veritarem, quidam ex eis ad partis adversa 
transfugium, quibus eadem pars duplicata 
persolvit stipendia, confugerunt. Super quo 
Serenitatis vestra procedat provisio, prout viderit 
expedire.

Cap. LIX.

[Item super eodem vel quasi.]

Corda vestra, velut Imperii fidelium devotorum 
de prosperis novis contingentibus 
recreari volentes, de sinistro casu 
civitatis Parmensis, qui nuper accidit eorum 
malitia insurgente, ut una nobiscum proinde 
recreari ad exaltationem serenissimi patris nostri, 
et ad Parmensium ipsorum malitiam 
refrenandam, qui viam rectam vera fidelitatis 
obliti, in sinistram partem eorum pravos animos 
converterunt, assumptis viribus nostris 
ex aliorum Imperii fidelium jurisdictionis 
nostra, in manu forti viriliter procedere intendamus: 
vestra noscat syncera devotio, 
et commendanda fidelitas, nos a magnifico 
viro domino H. illustri rege Sardinia recepisse 
literas in hac forma: Nobili viro Friderico 
de Antiochia, etc. Henricus Dei et 
Imperialis gratia rex Turrium et Galluri, etc., 

p. 364

volentes igitur praedicta omnia cum celeritate, 
qua convenit, exequi, prout decet vos, pro 
parte serenissimi patris nostri instanter requirimus, 
et ex nostra rogamus attentius, et 
hortamur, quatenus statim receptis praesentibus 
more solito, fideliter et devota circa 
Imperialia obsequia, animorum vestrorum 
curam vigilem, adhibentes, armis et equis apparatum 
laudabilem faciatis: quemadmodum 
magnum et tam grande negocium exposcit 
ad praesens. Ita quod ad aliam requisitionem 
nostram, tam fideliter quam laudabiliter 
una nobiscum, si opus fuerit, 
pro praedictis, ut convenit, 
veniatis.

p. 373

Liber III.

Cap. I.

Principibus Alamanniae, quod 
veniant apud Parmam, celebraturi 
ibidem solennem Curiam.

Dum debitorum nostrorum Chirographa 
legimus, dum Calendarii nostri nomina 
diligentissime perscrutamur, et nos 
debitores aliis evidenter agnoscimus, 
et aliorum nos esse prospicimus creditores: 
hinc igitur pulsantis ad ostium justa 
nos urget instantia, ne foenore praegravemur: 
hinc ad exactionem debitorum nostrorum 
pericula, et immiscens sese negotiis 
mora nos provocat ne ipsae pereant exactiones. 
Ab illo namque bono patrefamilias, 
protinus et instanter a nobis exigitur debitum, 
qui peregre proficiscens, peculium suum sollicitudini 
nostrae supposuit, cui talenta quae tradidit 
reddere cogimur duplicata. Sed et versa 
vice nos excitat Caesareae fortunae fastigium, 

p. 374

ut ab eis, quos Romanae ditionis 
habet Imperium, subjectionis et obedientiae 
debitum exquiramus. Mirabile tamen 
utrumlibet conditionis est debitum, si subtiliter 
intuemur, cujus solutio debitoris emolumenta 
non minuit, auget fidem: imo solventi 
magis crescit incommodo, quam suscipienti 
proficiat in augmento. Caeterum si in 
eo, prout tenemur, satisfaciamus proponenti, 
et propositi diligenter officium impendamus, 
et temporalis honoris stipendia quaerimus, 
dum clarificamur in fama, et retributionis 
aeternae fiduciam capimus, dum proficimus 
in salute, in jussu dominico, quae sunt Dei 
Deo, et quae sunt Caesaris Caesari persolvendo. 
Emolumentum enim solutionis in tantum fere 
solventi relinquitur, dum recipienti etiam magis 
commodi et honoris acquiritur, quam vexationis 
et oneris aggregetur. Ea namque sunt 
omnia, si verum respicimus, subjectorum grata 
levamina, quae sunt etiam principatus: in 
hoc enim gratia regis extollitur, si in quiete 
pacis populum dirigat, et in justitiae 
vigore conservet. A quorum prima non 
sine regnantium salutis et vitae discrimine liberatur. 
Legimus namque plures pro quiete publica, 
populorum labores eximios assumpsisse: 
nec ex toto secura justitia: per reges et principes 
ministratur, qui dum inferiores indicant, 
ipsi superiori judicio reservantur. Et quanquam 

p. 375

tanti solicitudo mysterii, quibuslibet terrae 
principibus debeatur, Romani tamen Imperii 
veneranda sublimitas, quae in omnibus praesentium 
oculis, velut in speculo, collocatur, tanto 
perfectius zelari pacem compellitur, quanto 
tenet instantius vacare justitiae subditorum. 
Ut quam totius orbis ambitus quodammodo 
debita devotione deposcit, 
quasi a nobis praesentibus obtineret, cujus naturae 
tam spiritus quam effectus velut fidelis 
et prudens spiritu vivit Imperii, ut eo languente 
langueat, et ipso prosperante laetetur. 
Nec solum in temporalibus solatiis Christiani 
populi, tenebras Romani sceptri fulgor illuminat: 
sed et catholicae fidei fulcimenta non levia 
subministrat. Cum etiam matrem 
ecclesiarum omnium Apostolorum sedem, 
infra totius Imperii viscera collocatam, 
a qua ecclesiae urbium singularum, et locorum 
autoritatis insignia trahunt: exemplis 
haereticorum perfidis, vel aliquorum injuriis 
concuti non permittat. Propter quod 
gratissimum offerre vivo Deo putamus 
obsequium, si zelo laudabili et constanti proposito, 
ad totius Imperii statum pacificum, 
tanto libentius aspiremus quanto clariori 
praesagio hoc de coelesti colligimus voluntate. 
Nec enim ob aliud credimus quod providentia 
Salvatoris sic magnifice, imo mirifice dirigat 

p. 376

gressus nostros, nisi quod voluntati Dominicae 
dispositi, in votis ea perficere gerimus, 
per quae Christi sponsa, eradicatis zizaniis, salubriter 
gubernetur. Sic, quod dum 
ab Orientali zona regnum Hierosolymitanum 
Conradi charissimi nati nostri materna 
successio, ac demum regnum Siciliae, praeclara 
maternae nostrae Successionis haereditas, et 
praepotens Germaniae principatus, sic manu 
coelestis arbitrii nobis assistente, pacatis undique 
populis, sub devotione nostri nominis 
perseverant; sic illud ltaliae medium nostri 
undique viribus conculcatum, ad nostrae Serenitatis 
obsequia, et Imperii redeat unitatem: 
quod nihil vobis restat vel modicum peragendum. 
Nec in hoc providere tantummodo 
commodis nostris intendimus, sed in hoc crucis 
negotium directissime procuratur, dum rebellibus 
nostris circa partes Italiae in gremium 
nostrae gratiae revocatis, discordias multorum 
nobilium desiderato fine praecidimus: qui vota 
sua in adventu hujusmodi suspenderunt, ne 
crucis signaculo praesignitos, Christiani 
cruoris effusio, licet justa, ob debitum 
et honorem Imperii et regni Siciliae, macularet. 
Nos etiam, de cujus manu potissimum 
circa praedicta praestolatur praesidium, 
sine tacita saltem redargutione 
multorum relicta, in tam nobili regione Imperii 

p. 377

nostri corporis lacerati, dissimulata 
veteri rebellione rebellium, assumere tantum 
negotium non possemus. Desinente 
etiam ipsius Italiae supradicta discordia, ad 
honorem Dei et Imperii laudabili fine sedanda, 
grande producere speramus auxilium 
Terrae sanctae, quae velut incolis populosa, 
vicina maritimae, glebaeque cultu fructifera, 
et in opportunitatibus omnibus se utilem nimium 
exhibebit. Ad haec igitur omnia salubriter 
procuranda, nostris non indulgere 
laboribus, nec parcere sumptibus disponentes, 
aestate praesenti personaliter cum nostris principibus 
intrare condiximus Lombardiam. 
Ad haec considerationum nostrarum assiduos 
cogitatus potissime dirigentes, ut eradicata in 
Italia haeretica pravitate, jura Imperii reformemus 
ibidem: et ut pacem discordiarum schismatibus 
fatigatam, et quibuslibet passis injuriam 
sine acceptatione qualibet personarum, 
justitiae copiam ministremus. Scimus 
etenim, veritate testante, quod nihil malignum 
adversari poterit, dum justitiae solio praesidemus, 
ut ad expiandum inimicorum fidei 
peculiare flagitium in partibus transmaninis, de 
communi Transmontanorum et Italicorum 
consilio, votis communibus unanimiter 
aspiremus. Ad quod vestrum praecipue, et 
totius Christianae universitatis praesidium nostra 

p. 378

non tantum utilitas sed ipsa necessitas instanter 
invitat cum treugarum finis, quas 
nos in ipsis partibus existentes inivimus cum 
Soldano, fere in gremiis habeatur. Quare de 
nostrorum consilio principum, apud Parmam 
solennem Curiam duximus indicendam, ad 
quam ab urbe citra omnes urbium Italiae nuncios 
invitamus. Ibique quam plures nobiscum 
principes nostros habebimus in honorabili comitiva: 
legatos etiam omnium regum Occidentalium 
partium, quos fere omnes affinitatis 
nobis vinculum unanimes jam effecit, ibidem 
procul dubio nos credimus habituros; ut 
intentionis vestrae salubre propositum, 
quod de subsidio Terrae Dei, reformatione jurium 
Imperii, et Ecclesiae et Italiae, et statu 
pacifico regionis, pia mente concepimus, in 
solennem et publicam prodeat notionem. Etsi 
tanta rebellium fuerit inventa protervitas, 
quod nec ad Deum nec ad decus Imperii et 
Ecclesiae velint habere respectum, tam 
celebris tribunalis in eos materialis gladius 
exeratur: qui nullius appellationis remedio 
suspendetur, sed in rem transiens judicatam, 
effectum [dante Domino] debitum e vestigio 
consequetur: ut in omnibus antiquus et 
debitus mos, et honor Imperii conservetur. 
Ecce quod ante faciem nostram de principibus 
nostris aliquem praemittemus, cui plenariam 
dabimus potestatem, universitates quaslibet 
ac etiam personas seculares extra culminis nostri 
gratiam in partibus Imperii existentes, 

p. 379

in plenitudinem nostrae gratiae recipere, prout 
honori nostro, et Imperii viderit expedire. 
Illo praesentibus expressim inserto, 
quod nos promittimus inviolabiliter observare, 
et observari ab universis et singulis Imperii 
fidelibus et principibus faciemus, quicquid de 
restauratione gratiae nostrae cum quibuslibet 
universitatibus et personis per ipsum extiterit 
ordinatum: nec minus honori et voluntati nostrae 
satisfactum habebimus, quicunque, dicto 
principe mediante, gratiam nostram debita 
devotione deposcit, quam immediate 
si a nobis ipsam praesentibus obtineret. 
Tu vero velut fidelis et prudens, te ipsum 
veniendi ad Curiam supradictam honorifice 
praepares, potestatibus, consulibus, consiliis 
atque communibus Cumanis, 
Mediolanensibus, Pergamensibus, et Vercellensibus 
et Alexandriensibus, Brixiensibus et 
Laudensibus civitatum ex parte nostra praecipiens, 
ut Ambasiatores suos, civitatum ipsarum 
autoritate munitos, in dicta Curia ad nostram 
studeant praesentiam destinare: qui ex 
parte universitatum suarum, tam super Terrae 
sanctae negotio, quam super reformatione Imperii, 
et justo ac pacifico statu Terrae, nostris 
et Imperii se mandatis exponant. Scripsissemus 
itaque praedictarum universitatibus 
civitatum, nisi quod commune in 
posterum consilium principum crederet, ut 

p. 380

devotionem ipsarum Imperialium apicum 
scriptura praevenerit, nec nostra praescriptio literarum 
merito poterat illis gratiam nostram 
exponere, qui eam assequi non nituntur. 
Nos enim gratis auspiciis, in festo beati Joannis 
Baptistae proximo nunc futuro, Aquilarum 
victricia signa movebimus apud Augustam: 
subsequenter in festo beati Jacobi 
dictam regere Curiam disponentes, illo nobis 
viam feliciter ostendente, qui novit prosperum 
iter dirigere, ac facere quidquid volet.

Cap. II.

Magister Petrus de Vineis excusat se Imperatori, 
super eo quod accusatus fuerat a quibusdam 
aemulis suis.

Vobis, non alii [pie Caesar] cedit ad 
gloriam et honorem, quod me totiens 
redditis per vestras literas gloriosum: 
quasi dignus sim, quod de gloria vestra glorificer, 
et de prosperis successibus vestris exultem. 
Equidem nihil mihi sic optabile posset 
afferri, sicut incolumis status, felix processus, 
et insignis triumphus ejus, a quo sum, 
et sine cujus judicio nihil sum, sub cujus umbra 
vivo, magnificor et honoror. Haec inquam 
dum me contingunt, nihil ex me mihi 

p. 381

remanet, quod me beneplacitis vestris non 
obliget, et mandatis exponat. Et novit Altissimus, 
quod in his vivere, sub iis senescere 
cupio, et dum modo mori placeat concupisco. 
Ad haec [clementissime principum] ne 
celem in me quod vel data venia timens 
loquar, quod in literis vestris, quidam 
me favor terruit: videlicet, ubi dicit, hortando 
mandamus, quatenus circa servitia nostra, 
et maxime rationum nostrarum te geras more 
solito sollicitum, et attentum, quia licet 
tibi super iis socios adjunxerimus, Serenitas nostra 
tamen tibi tantummodo noscitur inhaerere. 
Fateor domine, quod ex verbis istis 
favor grandis resultat, nisi contrarium innuant, 
quod pigrum scilicet arguant, vel fereant 
negligentem. Ad quod si est delator, 
aggreditur vox libera innocentem, et si 
homo vel angelus est, qui sibi super his placuit, 
etiamsi nomen habuit, tamen anhelitum 
perdidit inter filios veritatis. Et certus 
sum, quod quantumcunque sit de latere, qui 
contra me lasciviat, si votis meis Altisssimus 
faveat, ut pedibus vestris assistam, iniquitas 
adversus me oppilabit os suum. Det 
aurem dominus et cito, vaniloquiis istis 
finem, ut visus eorum vos doceat, et 
relatus moram abbreviet, patrem ad filium 
benefactorem, et dominum ad fideles 
reducat.

p. 382

Cap. III.

Panormitanis, felicem statum suum, et 
quod de Lombardia rediit in regnum.

Innatum vobis placidae devotionis affectum, 
quem vestrarum literarum series perlecta descripsit 
ac providi viri vestrae voluntatis interpretes 
coram nobis secretius expresserunt, 
favorabiliter prosequi, fidelitatis autoritas illa 
vos allicit, quam generalitas antiquitus radicavit 
in Siculis: et specialiter gratifica 
propagavit in vobis. Et licet non expediret 
vestrae Serenitatis judicia literis aut nuncio 
vel voce depromere, quam servitiorum et 
operum rectitudo dilucidat, et gratiam nostris 
affectibus actualiter repraesentat eo tamen libentius 
ad universitatis vestrae commoditatem 
inducimur, quo zelo piae devotionis accensi, 
mandatis nostris semper annuitis, et 
semper de personae nostrae successibus exquiritis 
recreari. Ad hoc igitur, ne dum vos 
nostrum timere dominium, ed quod est in 
subditis virtus eximia, nostram vos affectuosius 
honorare personam probabiliter experimur: 
sicque ad nostra vos redditis vota perspicuos, 
quod per vos alios tanquam per debitum ac 
commoda nostra benevolos invocatis. Ecce 
itaque petitionibus vestris, consona votis nostris, 

p. 383

de statu nostro nova describimus, quod 
faciente dextera Regis regum, corporali gaudemus 
beneficio sospiratis, et corporis nostri 
membra, dudum in Italicis partibus laboribus 
bellicis fatigata, regni nostri quiete deliciose 
reficimus: et ad nostrorum detrimenta rebellium, 
statumque fidelium pacificum procurandum, 
continua, quin potius studiosa deliberatione, 
pensamus.

Cap. IV.

Omnibus civitatibus et fidelibus suis, de regno 
Siciliae, quod faciant ei subsidium, quando primo 
cum exercitu suo intrare voluit Lombardiam.

In invidiam omnium nationum, quae quibuslibet 
orbis regibus et terrae principibus 
sunt subjectae, non solum debitae fidei, 
sed innatae cujusdam affectionis zelum fideles 
regni Siciliae semper ad dominos habuerunt. 
Sed postquam ad regni nomen terrae tam nobilis 
ambitus, quam inter se per vicarias occupantium 
injurias Romanorum et Graecorum 
Imperia placidis finibus dividebant, virtuosa 
majorum nostrorum et prima consolidatione 
pervenit in tantum regiae dignitatis nomen, et 
solium dilexere regnicolae, ut eisdem antecessoribus 
nostris, ab eis in reges et dominos 
adoptatis, et fideliter acquisita defenderent, 
et virtuose subjicere populos barbaros conarentur. 

p. 384

Et, licet ex memoratae virtutis initiis 
progenitorum foecundata nostrorum satis extiterit 
generosa plantatio: hanc tamen sub creationis 
novae propagine, quae nascentibus in regno 
coaluit, nec inferiorem industria credimus, 
nec strenuitate minorem. Sane cum 
aetatem nostram divina potentia tanta felicitate 
dotaverit, ut ad regem nostrum vestrae 
dilectionis lacte nutritum, et vestris uberibus 
ablactatum, Romani culmen Imperii coelesti 
consilio pervenisset, vos strenue bellantes 
cum ipso ad subjugandum sibi perfidiae 
rebellionis audaciam, vires et animos assumpsistis. 
Cumque collisis multorum potentium 
viribus, qui non nobis, imo divino judicio 
nostram justitiam dirigenti, temerarie resistebant, 
ad obtinendam Romani Imperii Monarchiam, 
Italiae quaedam factiosa collectio, quae 
velut in granario lolium, et putredo remanserit 
in sentina. Nos, ad cujus expugnationem 
animosa Germania plene nostris exposita 
manibus, se satis viriliter et potenter accingit, 
expertes vos tantae victoriae fore non 
sinimus, nec judicamus indignos: maxime 
cum credimus, quod inter totius Imperii nostri 
praesidia haereditarii regni nostri nobis effectus 
lucidius debeat apparere, nec successionem nostram 
generositatis a jure sic volumus habere 
degenerem, ut ad conterendam perfidiam 
Lombardorum vos parentum vestrorum 

p. 385

vestigia subsequi non velimus, ut Aphricam 
aut alias exteras nationes praedecessorum 
nostrorum more, dicioni nostrae subjicere, qui 
nedum fortunae terrenae discrimina, sed 
et marinae navigationis ambigua tentaverunt. 
In illo veruntamen priorum nostrorum vias et 
semitas subsequi devitamus, quando innumerosa 
multitudine saepissime regnum in 
hominibus vacuabant: rerum non contentis 
subsidiis, sed fidelium corpora remotis plerumque 
fortunae dispendiis exponendo. Verum ut 
ipsorum intentio apud nos excusatione non careat, 
vobis hoc est non necessarium, sicut necessarium 
erat eis. Multas enim nobis personas 
Germania germinat, per quas vobis parcere 
possumus, ex quibus uti debemus secure 
in talibus non ignotis. Tacere veruntamen 
hoc sine conscientiae pondere non possemus, 
quod inter alios, quos nobis undique 
divinae potentiae dextera subiugavit, personas 
vestras nobiscum libentius haberemus: utpote 
qui de vestrae circumspectionis industria et fide 
probata fiduciam gerimus pleniorem. Deesse 
tamen propter vos nobis in hac parte libenter 
eligimus, indubitanter aestimantes, quod 
qui gratiose vobiscum vestris parcendo 
corporibus agimus, in liberali sustentatione 
rerum vestrarum, gratiae nostrae 
praemium hilariter repensetis. Denique cum 
hac vice congregatis undique viribus, cum tanto 

p. 386

exercitu Italiam ingredi disponamus, ut 
humiliata simul et semel protervia nostrorum 
rebellium, quietem nobis, et vobis ac posteris 
etiam praeparemus: cumque tam magnum 
negotium sine magnis expensis nequeat 
expediri, universitatem vestram tenore praesentium 
exhortamur, firmiter injungentes, quatenus 
ad mansuetudinis nostrae gratiam, quam 
in subministratione rerum pro personarum 
dispendiis permittamus, nec non ad magnitudinem 
tantae rei, in qua fere totus amoris nostri 
cumulus aggregatur, habendo respectum 
ad requisitionem, et ordinationem dilectorum 
fidelium nostrorum: haec in subventione 
pecuniae sicque honorifice atque magnifice providere 
curetis, ut vestrorum praedecessorum 
vestigiis inhaerentes, qui nos et praedecessores 
nostros tenerrime dilexerunt, laudabilis 
operis experimento probemini: nosque perspicaciter 
videamus vos bonorum nostrorum sollicitos 
et attentos esse amatores: et ut 
nobis praesentibus affectionis nostrae zelo valeamus 
ascribere, quicquid nobis absentibus 
nostrae personae reverentiae conferetur.

Cap. V.

Regi Bohemiae, principi suo, super diversis 
excessibus ducis Austriae.

Inviti trahimur ad tuam et aliorum notitiam 
principum, adversus Henricum ducem 

p. 387

Austriae materiam publicae quaestionis 
afferre cujus levitas ducta motibus 
inconsultis, adeo processit in publicum, et 
ejus temeritas contra honorem nostrum et 
Imperii dignitatem, verbo et opere attentata, 
nos tam graviter provocavit, quod transire 
non possumus ulterius incorrectos suae levitatis 
excessus. Revera quia dileximus patrem 
suum merito paterni servitii, cordi nobis 
est et curae in eundem Ducem et filium ejus, 
favorem paternae dilectionis effundere, et affectionem 
nostram juxta suum commodum, 
et honorem ostendere cum effectu. Itaque 
cum apud Ravennam Curiam indixerimus 
celebrandam, vocavimus ipsum, 
sicut caeteros principes, ut veniret, proponentes 
eum amore paterno recipere ac fovere. 
Sed majori parte principum, in 
multis laboribus et expensis venientibus a remotis, 
ipse, qui opportunus venire poterat, 
suum denegavit accessum. Deinde nobis transeuntibus 
Aquilegiam, cum eum ibidem videre 
vellemus, vocatus venire pueriliter recusavit. 
Quod et nos habentes respectum ad paterna 
servitia dissimulare voluimus, aetatis suae 
motibus ascribentes, quin potius, ut eo non 
recederemus inviso, contulimus nos personaliter 
ad terram suam portae Novae, quam 
habebat in foro Julii. Et ibi moram trahentes, 
misimus pro eodem, ut si molestum sibi 
fuerat, in civitaribus nostri Imperii nos vidisse, 

p. 388

ad terram suam pro nobis accedere non 
vitaret; quem venientem venerabili affectione 
recepimus, satagentes ei verbo et opere complacere. 
Tantam insuper sibi gratiam facientes, 
quod pro sopienda lite, quam in exactione 
dotis suae, filius noster Conradus contra 
eum jure et viribus attentabat, octo milia 
marcharum promisimus exhibenda: non 
omittentes ei satisfacere de pulchris equis, et 
aliis donativis, ac libentissime procurare parati, 
quae suis grata essent affectibus 
et accepta, ut eum redderemus nostris aspectibus 
gratiorem. Nuper autem in Alamanniam 
venientes, quia de ipso fiduciam habebamus, 
non dubitavimus personam nostram 
in terram suam Stiriae committere, ut 
ei daretur major de nostra gratia praesumptio, 
ac ipse ad nostra beneplacita se magis obsequiosum 
et benevolum exhiberet. Idem vero cum 
essemus in eadem terra sua, non erubuit duo 
milia marcharum a nobis exigere pro guerra tibi 
et illustri regi Ungariae facienda, quas, quia 
sibi non dedimus, dixit se nobis nunquam ut 
antea serviturum, ut quadam violentia non 
agnosceret dominum coram quo tam improbe 
loqueretur. Non tamen propter hoc moti nos 
fuimus, sed patienter juvenilem ejus dissimulavimus 
levitatem, habentes nihilominus in 
proposito sua commoda promovere. Indicta 
etiam Moguntina curia generali, convocavimus 
eum ad eandem Curiam termino 
constituto, prout generaliter et specialiter 

p. 389

singuli principum fuerant evocati. Qui cum 
praefixo termino convenissent, idem dux ne 
dum venire contumaciter recusavit: quin potius 
cum campestri exercitu, absque nostra licentia 
vel assensu terram regis Ungariae hostiliter, 
et violenter ingressus, adeo tantum principem 
provocavit, quod expeditione facta, 
Imperii fines intravit, non sine injuria nostra 
et Imperii laesione, humilians eum ad sua beneplacita 
et mandata. Interim etiam non contentus, 
quod conterminum sibi regem turbaverat, 
principes Imperii, videlicet Te regem 
Bohemiae, venerabiles Madeburgensem, Pataviensem, 
Ratisponensem, Brandenburgensem 
et Frigiensem Episcopos, Bavariae 
ducem, et Moraviae marchionem non 
dubitavit offendere, auferens eis jura et redditus, 
quae in Austriae et Stiriae ducatibus 
possidebant. Ad cujus debitam ultionem tanta 
moles principum irruisset, nisi quod pacem 
Imperii turbare vitantes, nobis et Imperio detulerunt, 
saepe coram nobis specialiter 
per literas et nuncios non leves quaerimonias 
deponentes. Delatae sunt etiam quaerelae 
multiplices coram nobis, pro parte hominum 
terrae suae, quod justitiam et judicium 
de terra sua proscripserit: et cum iniquitate foedus 
iniens, prorsus abiecerit aequitatem 
viduis et orphanis, quos jure fovere debuerat, 
molestus existens, divites opprimens, pauperes 
conculcans, humilians nobiles, et destruens 

p. 390

populares, diversis flagitiis afficiens 
subditos: nullam adversus eos aliam causam 
habens, nisi quod pium esse sibi credit 
et licitum quicquid libet. Ministeriales et 
alios infeudatos, quos ab Imperio tenet tanto 
graviori persequitur voluntate, quanto in 
odium nostrum et Imperii afflictos inaniter 
ab ipso percepimus, et quanto de ipsis 
cogitur dubitare. Data igitur per eum 
effreni licentia, luxui, et mente ipsius 
in omnem viam malitiae turpiter inquinata, 
deflorat virgines, et facit a suis complicibus 
deflorari, matronas venerabiles 
dehonestat, auferens filias patribus, et viris 
mulieres per violentiam. Et utinam 
his contentus, non excogitaret in patrum 
animas, et virorum: in quorum necem diversas 
species mortis exaggerat, quibus trucidet 
miserabilius innocentes. Pro quorum 
ineffabili malorum cumulo, mota fuit 
saepe nostra praeeminentia dignitatis. Sed 
nos paterni servitii memores, voluimus cum 
levitate procedere, intendentes a via mala virum 
impium revocare. Quapropter monuimus 
eum, benigne rogavimus, ut ad 
colloquium praeteritae Curiae, praeterita hyeme 
indicta Augustae, veniret, ibi 

p. 391

de restitutione status sui, et ipso comparandi 
cum praedictis principibus, atque tecum: 
et abolenda infamia supradicta eum alloqui, 
et cum eo disponere volebamus, pro visa ei, 
juxta requisitionem et velle suum, securitate 
conductus, de personis quas et quot voluit 
exegisse, illam eidem gratiam exhibentes, 
quod quia dubitabat pro hujusmodi 
queremoniis, diu morari, promisimus ei per 
nuncios suos, quod moram et reditum ad 
suam permitteremus fieri voluntatem, et 
quod eum super objectis ad justitiam nullatenus 
cogeremus, etiamsi deberemus offensis 
principum satisfacere per nos ipsos. Deinde 
quia apud Augustam Curiam venire voluit, 
supplicantibus nobis pro iterata citatione 
sua, dilecto principe nostro venerabili 
Saltzburgensi Archiepiscopo, et aliis 
nunciis suis et acceptantibus, ut apud Agamiensem 
nostram provinciam citaretur, 
indiximus sibi eundem locum et terminum 
competentem, in quo apud Agamiam 
ad nostram praesentiam se conferret, ibidem 
de bono statu et integritate famae suae disponere 
cupientes. Ipse vero cum non posset 
vulneratae conscientiae suae nefanda 
contegere, etsi saepius exposuit se venturum, 

p. 392

semper illusit, et potentiam nostram in 
superbia et abusione contemnens, datus in 
sensum reprobum, et penitus effectus ingratus, 
coepit contra personam nostram verbo 
et opere machinari ut praeter insidias quas in 
captione dum filii nostri H. in itinere 
manifeste proposuit. cum Mediolanensibus, 
et al iis inimicis nostris contra honorem 
nostrum et Imperii, moliretur. Sed nequiter 
contra animam nostram excogitans, misit 
nuncios suos ad seniorem Montanae, 
qui dicitur Assisinus, promittens ei pecuniam 
infinitam, ut nostram laederet Majestatem. 
Alio etiam spiritu suae fatuitatis inductus, 
quod nobis est valde molestum, non 
est veritus attentare sanctissimum in Christo 
patrem nostrum summum Pontificem, ut sibi 
esset favorabilis inducere satagendo. Praeterea 
nuncios nostros in securitate sua et conductu 
receptos spoliari mandavit. Xenia quoque 
per ducem Bossiae nobis transmissa, nunciis 
ejus in contumeliam et injuriam nostram, 
fecit aufferri. Castra autem quae Ratisponensis 
quondam advocatus Imperii, nobis et Imperio 
in sua morte legavit, non est veritus occupare, 
nec omisit cuncta praesumere quae nobis 
essent et Imperio nocumento. Qui, cum nec 
Deum timeat, sicut dicitur, nec terrenum 
velit dominum revereri, naturae reverentiam 
non observans, nobilem dominam 

p. 393

matrem suam suis bonis omnibus spoliatam, 
de terra sua turpiter efugavit: et si manum in 
eam mittere potuisset, uber ejus infelix 
homo praecidere minabatur. Et nisi ad Te dilectum 
principem nostrum et affinem habuisset 
confugium, cum consilio tuo postmodum 
ad praesentiam meam accedens, 
non haberet ubi caput tantae nobilitatis domina 
inclinaret, quae lachrymis apud Deum 
et nos clamore continuo querula, non cessat 
justitiam sibi, adversus tam improbum filium 
implorare. Nec possumus silentio praeterire, 
qualiter marchionem Misnensem, sibi sorore 
sua nuptui tradita, et in terra sua nuptiis celebratis, 
cum prima thori gaudia coluisset, 
aggressus est eos in lecto nudos, et surgere 
non permisit, donec eos in manibus ejus omnem 
dotem et jus de quibus tenebatur 
eis pro maritagio, respondere oportuit necessario 
remisisse: contra securitarem sibi promissam, 
quod nullam deberet eis petitionem facere, 
vel remissionem aliquam postulare. Metu 
insuper incusso ministerialibus suis, quod nullus 
evaderet nisi quicquid petierat compleretur, 
ut sibi et aliis suis intimis persecutor et tyrannus 
omnibus in communi operum judicio 
censeretur. Quibus omnibus lacessiti, 
cum tanta sit ipsius iniquitas, quod non possit 
veniam promereri, ad tot queremonias 
principum in nostra praesentia replicatas, ad 

p. 394

querelas et lachrymas matris suae petentis, de 
nostra sede judicium, ad lachrymosas voces 
nobilium, et popularium orphanorum et viduarum, 
et omnium inhabitantium terram 
suam, coram Deo et nobis clamantium, 
contra eum: attendentes insuper offensas 
nostras et Imperii, per eum nequiter attentatas, 
ad condignam correctionem, ejusdem 
exigente justitia, duximus insurgendum, responsuri 
studio secundum stultitiam suam, 
ne sapiens sibi videatur: sed discat per se ipsum, 
qualiter Deum timere debeat, ac nos et Imperium 
teneatur omnibus modis revereri. Quae 
omnia tibi et aliis principibus nostris duximus 
exponenda, ut rei certitudo ad ejus exterminium 
pateat universis.

Cap. VI.

Capitaneo, ut permittat judicem suum redire 
ad propria.

Intellecto nuper quod magister G. de N. 
qui tecum moratus est hactenus, valida 
nunc infirmitate deprimitur, volentes nihilominus 
aetati suae, quae jam declinavit in 
senium, nec non longae morae quam in partibus 
Alamanniae dudum traxit, benignius providere 
sibi ad lares proprios redeundi licentiam 
providimus concedendam: ut saltem natalis 
soli dulcedine recreatus, in suae salutis 
commodis intendat, et culmini nostro 

p. 395

devotius obsequatur. Quocirca tibi praecipiendo 
mandamus, quatenus eidem magistro G. 
licentiam tribuas ad propria libere redeundi.

Cap. VII.

Magister Petrus de Vineis, cuidam de reditu 
suo ad Curiam.

Praeteriti laboris angustias, quas patientibus 
nobis hactenus invida Roma 
suaserat, cum variae voluntates Imperio 
semper varientur, et actus Viterbiensis nequitia 
suggerente periculum, et laborem 
de alpibus Lombardiae de novo gustavimus: 
quibus divina Clementia, quae fessis dat requiem, 
licet ipsos per regni refrigerium crederemus 
reprimere, superatis, ad Curiam 
prosper reditus nos reduxit incolumes. Ubi de 
nostris renovari successibus expectamus.

Cap. VIII.

Ezelino, respondens super his quae sibi scripserat, 
ut ad eum mature veniret.

Si casum et causam tuae quaestionis discutimus, 
satis abbreviari posset invectio, 
quam in nos de non scripta tibi dudum, 
ut asseris, novae victoriae jucunditate componis. 

p. 396

Quid enim materiae querulae tibi debere 
conspicimus, si in mensa congaudii, de 
cujus quasi loco novissimo reclamator excuteris, 
in prima tibi sedulus invitator ad 
nuptias discumbendo sedilia collocavit. Sed 
dum causarum merita partium assertione panduntur, 
ludicris votis tuis alludimus, et 
corda quodammodo redolentia alacria, jocosi 
styli serie lucidamus. Statim siquidem, 
imo priusquam de prospera nobis deditione Faventiae, 
rei laetus eventus pectora nostra reficeret, 
laetitiae novae primitias desideriis tuis providimus 
deferendas: ut quem habuerat 
nostra Serenitas in hujusmodi festi tam celebris 
expectatione praecipuum, participem faceret felicis 
auspicii susceptione jucundam. Xenia 
quoque tibi per literas tempestive transmisimus, 
terra marique direximus nuncios: ut 
alterius elementi succedens habilitas, defectum 
alterius compensaret. Et utinam si potuisses 
effici lateri nostro vicinus ut nobiscum 
corporaliter, sicut paranymphus, commertiis 
exultasses, vel literarum ipsarum baiulis permisisset 
natura pennas adiungi volatiles, 
et suae relationis officium, cujuspiam relatibus 
praetulissent. Sed si casualiter et 
forsitan morbificatus itinerans, vel aura non 
succedente propitia navigans praepeditus, deberes 

p. 397

saltem in famam violentus argutor 
insurgere, et ipsam de motus cursilis, quam 
naturaliter induit, velocitate damnare. 
Nec in te modificare volumus intemperantiam 
gratulandi, cum tuae virtutis constantiam, 
ad haec et majora, sufficere confidamus. 
Propter quod magisterium in hac parte non 
approbes, ubi nullam, quam asseris, manus 
artificis causam dedit: nec propter hoc idem ad 
verecundiam notari te expedit, quam sumpsisse 
te etiam supervacuum arbitramur. Cum 
enim non nisi ex inferentis intentione procedat 
injuria, illatam tibi contumeliam frustra 
conquereris, quae ex nostra intentione non 
prodiit et in conjecturam audientium non pervenit. 
Sed si sumpta de prosperitatis hujusmodi 
novae trepudiis occasione jocandi, plausus 
tuos, quos justo te credimus exinde titulo 
possidere, vel quorum in te titulum redegit bona 
fides, caute ut scribis, admiscuisse te 
juvenibus potuisti: et profecto, de tam 
festiva jocositate relator existere, quem in senibus 
prudenter consiliis, et morum novimus 
gravitate completum. De felici vero 
adventu nostro ad partes ipsas, quem multis 
rationibus avidus et votivus exquiris, nihil tibi 
ad praesens certum rescribimus, cum N. et 
fideles nostros, quos e vestigio ad praesentiam 
nostram pro pecunia missuros te asseris, 
expeclantes: per ipsos tibi super hoc beneplacitum 

p. 398

nostrum exprimere disponamus. Tu 
vero de adventu tuo ad praesentiam nostram 
facias, quod per alias Majestatis nostrae 
literas tibi meminimus direxisse.

Cap. IX.

Florentinis, ut obediant filio suo, quem mittit 
eis in Potestatem.

Speciali quodam, inter tot et tanta negotiorum 
genera, quibus pectori nostro continue 
materia cogitationis infunditur, sollicita 
meditatione pensamus, qualiter sopitis 
quibuslibet inter vos praeteritae dissensionis 
erroribus, pax et justitia in vobis nova 
quodammodo plantatione succrescat: qualiter 
etiam voluntatis vestrae tam prompta devotio, 
quae quicquid sibi litigii sinistrae dudum causam 
superstitionis adduxerat, judicio nostrae 
provisionis exposuit, et in libra Caesareae definitionis 
appendit, in gratiae nostrae gremio pocula 
favoris inveniat, et familiaris aspectus 
nostri singulari privilegio potiatur. Ecce igitur, 
dilectum filium nostrum Fridericum de 
Antiochia, ad civitatis vestrae regimen, cujus 
inter omnes civitates Italiae attenta [nos cura 
sollicitat] et gratiae nostrae sibi plenitudinem 
specialius acquisivit, diligenti consideratione 
praehabita, providimus destinandum. Ex 
quo manifestis profecto patet judiciis, et 

p. 399

probabilibus ostenditur argumentis, quantae 
vos Imperialis autoritas dilectionis singularitate 
prospiciat, et quam sinceriori specialitate 
favoris statum vestrum pacificum amplectatur. 
Igitur dum humanitatis nostrae clementiam, 
per evidentiora signa videntibus 
ostendi non posse videamus lucidius, quam 
si filium nostrum ad vos tanquam imaginarium 
nostrae praesentiae destinemus: fuit haec 
siquidem salubris et tanta provisio, ut 
dum os de ossibus, et caro de carne nostra 
transmittitur, persona nostra per eum inter vos 
familiariter praesentata, sic civitatis vestrae regimini 
praesit, ut prosit: vos in bono 
statu protegat, et tranquillo conservet, et justitiae 
copiam, quam singulis propinari praecepimus, 
petentibus subministret: et fideles nostri 
devotae Florentiae, tam grati rectoris oculis 
refloreat novitate. Quem non solum 
potestate, quam caeteris officialibus Imperialis 
impartitur autoritas, volumus esse 
contentum: sed ut in facinorosos et insigniter 
seu contumaciter se gerentes, liberius 
animadvertere valeat, sibi concedimus vices 
nostras. Vos igitur purae fidei et sincera 
devotionis alumni, praesentibus nostrae 
Serenitatis apicibus animati, quos irrequisitos 

p. 400

libenter id facere pro certo confidimus, patris 
in filio praesentiam figurantes, ipsum quasi familiaris 
dilectionis eximium pignus, libenter et 
devote suscipite: et sibi, velut in quem transfundimus 
nostrae plenitudinem potestatis, in 
omnibus tanquam personae nostrae promptis 
affectibus, et hilariter obedite, ut devotionis 
vestrae constantiam, liberalitatis Augustae 
provisio, quae servitia novit remunerare fidelium, 
dignis proinde commendationis 
laudibus prosequatur: pro firmo scituri, quod 
obedientiae signa, quae sibi devotio vestra 
monstraverit, aequo favore gratiae prosequemur, 
ac si personae nostrae personaliter monstraretis. 
Et si forte, quod omnino non credimus, 
contra eum quisquam indevotionis 
calcaneum elevaret, transgressores hujusmodi 
acerbiori judicio prosequemur, quam si 
etiam in personam nostram haec, alicujus vel 
aliquorum temeritas, attentaret.

Cap. X.

Magistro Petro de Hibernia, de studio 
Neapolitano.

Noster instanter, quem in subditorum 
semper emolumenta dirigimus, sollicitatur 
affectus, qualiter regni nostri 
Siciliae praeclara possessio, sicut rerum ubertate 
victualium ad dispensationem divini nominis 

p. 401

natura profluente tripudiat, sic ad nostrae 
provisionis edictum, virorum perfectione 
scientium, fortuna favente, valeat foecundari. 
Ad quod, etsi progenitorum 
nostrorum nos memoranda prioritas invitet 
exemplo dum diversarum scientiarum 
doctores, dudum in regno comperimus, et 
multos artium liberalium beneficio munimentis 
provectos ad ardua, quos innata ruditas 
honoris et gloriae reddidisset indignos, 
sic nos super his et priorum tempora reviviscere 
volumus: ut quae per intervalla 
quantalibet quassata videntur, jam passa dissidia 
sub juventutis nostrae primordiis seniliter 
juvenescant: ac dum fideles nostri regnicolae 
paratam sibi mensam propositionis inspexerint, 
non solum supervacuum [sibi reputent 
aliena proinde flagitare suffragiu sed gloriosum 
existiment extraneos alios ad gratitudinis 
hujusmodi participium] evocare. Cumque 
civitatem Neapolitanam, antiquam utique 
matrem et domum studii, tam marinae 
vicinitatis habilitas, quam terrenae fertilitatis 
foecunditas reddant utiliter tanto negocio 
congruentem, generale studium in civitate 
ipsa mandavimus reformari: ut quam localis 
amoenitas, plenitudine rerum gratificat 
docentibus, et addiscentibus, undique collecta 
commoditas efficiat gratiosam. Te 

p. 402

igitur quem antiquae fidei praescripta sinceritas, 
et praestita dudum felicis recordationis 
domino patri nostro grata servitia nobis efficaciter 
recommendant: de cujus etiam experta 
scientia, probitate cognita, [et doctrina 
probata,] in conspectu nostro jam pluries 
multorum testimonia claruerunt: ad celebranda 
communis studii ejusdem festiva 
solennia hilariter providimus invitandum: fidelitati 
tuae praecipiendo mandantes, 
quatenus de favore et gratia nostra securus, 
ad civitatem ipsam, ob reverentiam Majestatis 
nostrae, personaliter recturus accedas. 
Et ut certam concipias de nostrae gratiae liberalitate 
fiduciam, firmiter te tenere volumus, 
quod in adventu tuo, in signum secundioris 
auspicii, de valore annuo 12. unciarum 
auri tibi faciat nostra munificentia 
provideri.

Cap. XI.

Invitat scholares ad studium Neapolitanum.

Deo propitio, per quem vivimus et regnamus, 
cui omnes actus nostros offerimus, 
cui omne quod agimus imputamus, 
in regnum nostrum desideramus 
multos prudenter et providos fieri per scientiarum 

p. 403

haustum, et seminarium doctrinarum: 
qui facti discreti per studium et per observationem 
justi Deo serviant cui serviunt 
omnia, et nobis placeant per cultum 
justitiae, cujus praeceptis omnes praecipimus 
obedire. Disponimus autem apud Neapolim, 
amoenissimam civitatem, doceri artes cujuscunque 
professionis, vigere studia: ut jejuni 
et famelici doctrinarum in ipso regno inveniant 
unde ipsorum aviditati satisfiat: neque 
compellantur ad investigandas scientias peregrinas 
nationes expetere, nec in alienis regionibus 
mendicare. Bonum autem hoc rei 
nostrae publicae profuturum intendimus, cum 
subjectorum commoda speciali quadam affectionis 
gratia providemus, quos sicut convenit 
eruditos puicherrima poterit spes fovere, 
et bona plurima promptis animis expectare: 
cum sterilis esse non possit accessio, quam nobilitas 
sequitur. Cum tribunalia praeparantur, 
sequuntur lucra divitiarum, favor 
et gratia comparantur. Insuper studiosos viros 
ad servitia nostra, non sine meritis et 
laudibus, convocamus, secure illis qui discreti 
fuerunt, per instantiam studii juris 
et justitiae regimina committentes. Hilares 
igitur et prompti satis ad professiones, quas 
scholares desiderant, animentur, quibus 
ad inhabitandum eum locum concedimus, 
ubi rerum copia, ubi amplae domus et 

p. 404

spaciosae satis, et ubi mores civium sunt 
benigni: ubi etiam necessaria vitae hominum 
per terras et maritimas facile transvehuntur, 
quibus per nos ipsos utilitates quaerimus, 
conditiones disponimus, magistros investigamus, 
bona promittimus, et eis, quos dignos 
viderimus, donaria conferemus. Illos siquidem 
in conspectu parentum suorum ponimus 
a multis laboribus liberamus, a longis 
itineribus et quasi peregrinis absolvimus: illos 
tutos facimus ab insidiis praedatorum et qui 
spoliabantur fortunis suis et rebus, longa terrarum 
spacia peragrantes, scholas suas levioribus 
sumptibus, et brevioribus cursibus a liberalitate 
nostra se gaudeant assecutos. De numero 
autem praelatorum, quos ibi duximus 
destinandos, mittimus magistrum 
[R. de Varano judicem et magistrum B. de 
Hybernia] fideles nostros, civilis scientiae 
professores, viros magnae scientiae, notae 
virtutis, et fidelis experientiae, quam nostrae 
semper exhibuerunt et exhibent Majestati: de 
quibus, sicut de aliquibus regni nostri fidelibus, 
fiduciam gerimus pleniorem. [Mittimus 
quoque in scientia etc. Volumus igitur et 
mandamus vobis omnibus, qui provincias regitis, 
quique] administrationibus 
praesidetis, ut haec omnia passim et publice 
proponatis, et injungatis sub poena personarum 

p. 405

et rerum, ut nullus scholaris legendi 
caussa exire audeat [extra regnum, nec infra 
regnum aliquis] addiscere audeat 
alibi vel docere: et qui de regno sunt, extra 
regnum in scholis sub poena praedicta 
eorum parentibus injungatis, ut usque ad festum 
S. Michaelis num proximo revertantur. 
Conditiones autem, quas scholaribus concedimus, 
erunt istae: In primis, quod in civitate 
praedicta doctores et magistri erunt in qualibet 
facultate. Scholares autem, undecunque venerint, 
secure veniant morando, stando, 
et redeundo, tam in personis quam in rebus 
nullam sentientes in aliquo laesionem. Hospitium 
quod melius in civitate fuerit scholaribus 
locabitur, pro duarum unciarum auri annua 
pensione; nec ultra extimatio ejus ascendet. Infra 
praedictam autem summam, et usque ad 
illam, omnia hospitia extimatione duorum 
civium et duorum scholarium locabuntur. 
Mutuum fiet scholaribus ab illis, qui 
ad haec fuerint ordinati secundum quod eis necesse 
fuerit, datis libris in pignore et 
praecario restitutis, receptis a scholaribus fidejussoribus 
pro eisdem. Scholaris vero qui mutuum 
recipiet, jurabit quod de terra aliquatenus 
non recedet donec praecaria restituet, 
vel mutuum ab eo fuerit exolutum, 
vel alias satisfactum fuerit creditori. 

p. 406

Praedicta autem praecaria a creditoribus 
non revocabuntur, quamdiu scholares 
voluerint in studio permanere. Item omnes 
scholares in civilibus, sub eisdem doctoribus 
et magistris debeant conveniri. Omnes igitur 
a modo, qui studere voluerint in aliqua facultate, 
vadant Neapolim ad studendum, et 
nullus ausus sit pro scholis extra regnum [exire, 
vel infra regnum] in aliis scholis 
addiscere vel docere: et qui sunt de regno extra 
regnum in scholis, usque ad festum sancti 
Michaelis proximum venturum, sine morae 
dispendio revertantur. De frumento autem, 
vino, carnibus, piscibus, et aliis quae ad victum 
pertinent, modum nullum statuimus, 
cum in his omnibus abundet provincia, quae 
venduntur scholaribus secundum quod 
venduntur civibus et etiam per contradam.

Cap. XII.

Capitaneo Siciliae, super reformatione studii 
Neapolitani.

Sollicitudo continua curas nostras exagitat, 
qualiter regnum nostrum Siciliae, naturaliter 
rerum victualium ubertate secundum, 
prudentum virorum copia nostris 
temporibus artificialiter decoremus: ut 
fideles nostri regnicolae scientiarum fructus, 

p. 407

quos indesinenter esuriunt, per aliena mendicare 
suffragia non coacti paratam in regno sibi 
mensam propinationis inveniant: et quos ingeniorum 
nativa fertilitas ad consilia reddit 
alta perspicuos literarum scientia faciat 
eruditos. Ad quod licet progenitorum nostrorum 
nos clara prioritas invitet exemplis, dum 
eorum temporibus sic diversarum scientiarum 
in regno studia floruisse comperimus, ut non 
solum ad incolas filios sed ad extraneos 
etiam extendisse probetur suavitatem odoris: 
nos tamen super hoc tanto libentius sine cujusquam 
inductione concurrimus, quanto 
per hoc utilius honori nostro consulere 
credimus, et exaltationem omnimodam regni 
nostri omni qua possumus diligentia procuramus. 
Volentes itaque super hoc antiquorum 
gratam renovare temperiem, et in regni 
nostri fastigia tripudialibus novitatis nostrae 
principiis augmentare, universale 
studium in civitate nostra Neapolis, consulta 
utique deliberatione, providimus reformandum 
ut civitas ipsa antiqua mater et 
domus studii, sicut puritate fidei et situs 
amoenitate praefulget, sic renovata quasi paranympha 
scientiae, et singularium hospitalaria 
facultatum, docentibus et addiscentibus se 
praebeat gratiosam. Ad hoc igitur tam salubre 
convivium magistros quoslibet, et scholares 
hilariter invitamus: fidelitati tuae mandantes, 

p. 408

quatenus praesens beneplacitum nostrum 
per jurisdictionem tuam solenniter studeas 
publicare, firmam singulis fiduciam oblaturus, 
quod immunitates et libertates omnes, 
quibus olim, tam in Neapolitani quam in Salernitani 
studiis, uti et gaudere sunt soliti, 
faciemus universis et singulis illuc ire volentibus 
inviolabiliter observari.

Cap. XIII.

Justitiario Terrae laboris, ut non impediat 
magistros legentes particulariter in Grammatica, occasione 
studii generalis.

Etsi ad perfectionem studii generalis, 
quod nuper in civitate Neapoli providimus 
reformandum, particularia studia 
ubique per regnum mandaverimus interdici 
nostrae tamen intentionis non fuit, sic 
loca quaelibet depauperare doctoribus, ut artis 
Grammaticae, rudimenta noviciis velut lactantis 
vestris ubera famelicis infantibus 
praecidantur: sed ad illos tantum extendi 
volumus vestrae Serenitatis edictum, qui 
auditoribus suis ruditate deposita, in facultatibus 
aliis ingenia potiora petentibus, cibos jam 
possint scientiae solidos ministrare. Propter 
quod fidelitati tuae praecipiendo mandamus, 

p. 409

quatenus magistris quibuslibet, qui per terras 
jurisdictionis tuae pueros in artis Grammaticae 
primitiis edocent, nullam occasione praedicta 
molestiam inferas: sed particularia eorum studia 
regere, sine impedimento quolibet 
patiaris.

Cap. XIV.

Baronibus suis, super scholis ratiocinii, in diversis 
mundi partibus dividendis.

Quantumcunque sibi litigiosa Liguria, 
nostri pars utique laboriosa dominii, nostram 
praesentiam vendicet, et exhauriat 
curas nostras, inest tamen nobis cura praecipua 
de regni, seu verius domus nostrae quantalibet 
utilitate tractanda, nedum procellas Imperii 
laboriose componimus, aliquid negligenter 
omittere circa domestica videamur. Nuper 
itaque non minus utili, quam necessaria deliberatione 
providimus, quod residentia nostra, 
licet sit Baroli discreta per scholas, 
nostris tamen est dispendiosa profectibus, et 
venientibus interdum a remotis ratiocinia posituris 
officialibus sumptuosa, sicque propterea 
ne fiscalibus obviet utilitatibus, et 
privatis, scholas ipsas pro concurrentium utilitate 
localiter recte providimus dividendas, 
usque cujuslibet vestrum officium infra decretorum 

p. 410

fines sibi justitiaria termini limitetur. 
Quocirca fidelitati vestrae praecipimus, 
quatenus receptis praesentibus nostrae Serenitatis 
apicibus, vos notarie Mirabilis, et magister 
Martine, scholam ratiocinii vestri 
Neapoli statuatis, moraturi ibidem, et officialium 
Justitiariatus Terrae laboris et Hydrunti 
ratiocinia recepturi. Tu judex Jacobe Symbaldi, 
scholam Melfiae decretis tibi 
similiter captivatae et basilicatae, Justitiariatibus 
studeas ordinare. Tu quoque judex [Petre, 
scholam tuam Caracciae deputes, et officium 
tuum in Justitiariaribus Aprucii, Terrae 
laboris et Principatus, tam sollicite quam 
fideliter exequaris, sigillum vestrum singulis 
decretum, cujuscunque roboratum signo, notanter 
habiturus. Cumque multa sit laus 
et salus, ubi multa sunt consilia, volumus et 
mandamus, quod vobiscum ad invicem 
super dubiis conferatis, quod de quacunque re 
magis expediens et salubre videritis, communi 
consilio discussuri. Mandata quoque generalia, 
quae communiter hactenus recepistis, ut 
particularis ex eis et integra nobis habilitas 
offeratur, authenticari per manum publicam 
faciatis, authenticatis taliter authenticorum 
robur penes quoscunque remanserint 
habituris, quod si notariorum singularitatem 

p. 411

insufficientem forte videritis, adjectione 
novorum, eorum insufficientiam utiliter suppleatis. 
Vos praeterea notarie Mirabilis et judex 
Bartholomaee, oculos apertos specialiter 
habere praecipimus, super pelago ratiocinii 
Thomae de Brundusio et Siclariorum Apuliae, 
ut per incuriam vestram in eos, nostra 
Curia non fraudetur.

Cap. XV.

Regi Cypri, recommendatio fratris Heliae.

Tanta est bonae fidei et devotionis probatae 
constantia, tantaque laudabilium efficacia 
meritorum, quam in provido viro 
fratre Helia, dilecto familiari et fideli nostro, 
semper et utiliter invenisse meminimus, 
quod ipsum jam a fructibus agnoscentes, 
personam suam domesticam, nostris 
servitiis libenter admittimus, et suae circumspectionis 
consiliis fiducialiter inhaeremus. Cum 
igitur eundem fratrem nuper ad partes transmarinas 
transfretare paratum, pro quibusdam 
arduis Excellentiae nostrae servitiis, in quorum 
executione personam ejus utilem et necessariam 
fore censuimus, a transitu ipso, 
praeter suae voluntatis propositum, providerimus 
retrahendum: et ipsum, licet invitum, 
quodammodo in Curia nostra propterea mandaverimus 

p. 412

aliquandiu moraturum: affinitatem 
requirimus, et rogamus attente, mandantes, 
quatenus negotia praedicti fratris in partibus 
ipsis habere velitis, sic efficaciter et utiliter 
commendata, ut dum idem sub protectione 
nostra consistit, ejusdem negotia votiva et 
continua suscipiant incrementa. Nosque vobis 
propterea, qui gratiam dicto fratri faciendam 
super hoc nobis ascribimus, diligentius 
obligetis ad grates: et fratrem eundem, 
qui famae vestrae vulgaris relator existit, devotiorem 
faciatis ad nostra servitia de devoto.

Cap. XVI.

Cuidam nobili de urbe, animans eum in fide.

Plene scimus, nec extraneas probationes 
testium exquirimus, quanta sit erga nostri 
nominis vel honoris augmenta 
tuae procurationis intentio, quantusque successive 
refloreat erga nostri nominis vel honoris 
fastigia, tuae devotionis affectus: dum, 
sicut ipsa rerum experientia docente colligimus, 
quae nostri honoris sunt, sollicite expetis: 
et factus quasi jam nobis, de nostrae felicitatis 
promotione, domesticus, negotia nostra 
magnifice et prudenter ubilibet, placida 
cordis et fructuosa operis attentione procuras. 
Ex hoc igitur nos facti tibi et tuis, quasi per 

p. 413

debitum, ad commoda quaelibet applicanda 
benevoli, etc. nuncios tuos viros providos 
et solennes, ex parte tui et Senatus populique 
Romani, nuper ad nostram praesentiam 
destinatos, gratanter recepimus. Qui dum 
suae legationis officium sollicite, diligenter 
et provide coram nostrae Serenitatis aspectibus 
implevissent, ecce super capitulis 
omnibus, quae ipsorum relatio patefacta continuit, 
expediti, gratiose per vos ad 
propria remittuntur. Cumque tam nuncii 
quam caetera, quae ex parte tua et Romanorum 
omnium, nobis successu temporis offerentur, 
tanquam eorum negotia, quae propria gerimus, 
gratissima sensibus nostris accidant: 
circumspectionem tuam, de qua toto 
corde confidimus, requirimus et hortamur 
attente, quatenus firmam fabricans in nostrae 
Magnificentiae liberalitate fiduciam, sic strenuos 
actus erga honorem nostrum prudenter 
accommodes, sic industriae laudabile principium, 
laudabilioribus continuationis semper 
in antea processibus prosequaris, ut sollicitudinis 
opera, tanti actoris fulta suffragio, 
erga te et tuos, amplissimae dexteram 
nostrae liberalitatis invitet.

p. 414

Cap. XVII.

Capitaneo regni Siciliae, ut firmus existat in 
fide, abjiciendo omnem rancorem, si aliqua frivola
 fuerunt ei relata.

Irati satis et moti quodammodo fuimus, 
unde potuerunt verba illa deformia, conscientiam 
tuam laesura, procedere, et tuae 
mentis stabilis sic subito turbare quietem. Sed 
gavisi multo magis fuimus, quod fidei tuae 
probata sinceritas, ad verba tam frivola flecti 
non potuit: sed quo magis hujusmodi verba 
sensit inania, eo plus in nostris servitiis, 
tua firma stat et fixa constantia, quam fidelitas 
incorrupta coadjuvat, et pro qua laudabilium 
operum experimenta perorant, et constantiae 
nostrae puritas, testis videlicet 
extraneo quolibet delatore solennior, interpellat. 
Namque posset aut deberet dici de nobis, 
aut inesse tibi dubietas, cum praeter affectionis 
occultae praesagia, quae videri non possunt 
ad oculum, sentias saltem ab experto 
fiduciam, dum negotia nostra tibi secure committimus, 
et tanquam alteri parti nostri corporis, 
fiducialiter inhaeremus. Omnes igitur, 
si quae tibi rancoris propterea remanserunt, 
expelle reliquias, et dubietatis cujuslibet 
abstersa caligine vel rubigine, de immutabilis 

p. 415

mentis nostrae stabilitate, confidas: ut 
sicut erga nos tuae fidei mutare constantiam, te 
non posse confidimus, sic erga te gratiae nostrae 
favorem posse non dubites, variari.

Cap. XVIII.

Invective scribit Romanis, qui receperant proditores 
suos, et ut ipsos expellant.

Ignominiosa vulgaris vestri nominis 
fama, quae non absque verecundiae maculae 
nota, urbem urbium jam infecit, et 
si non pontificum, suorum senatorum tamen 
maxime magnatum et virorum illustrium modernorum, 
debuisset corda ferire: dum tantorum 
nobilium successiva progenies omiserit 
aure surda, ipsius praedecessorum urbis nobilem 
nutrituram. Equidem mater ipsa priscis temporibus 
fideles lactabat filios, nutriebat providos, 
receptabat honestos, exulabat infidos, 
ejiciebat improbos, et impios perimebat: et 
sic tantis tunc illustrata luminibus, totius 
mundi regna tributaria erant sibi. Mirabilis 
non satis, imo ultra quam dici possit, miranda, 
tam excellentissimae urbis caecitas, et 
tantorum civium obscuritas oculorum, ut qui 
eam felicium deberetis antecessorum, hujusmodi 
antiquitatis dignissimae vitae, morumque 

p. 416

sequi vestigia: a semitis vestrorum laudabilium 
patrum improvide deviantes, non 
minus in vestrum quam culminis nostri praejudicium, 
proditores nostros favorabiliter receptando, 
honorabiliter confovetis: qui ad ipsorum 
interitum deberetis totis viribus, summo 
studio anhelare: velut hi, qui ab eorum infantia 
de limo terrae assumpti, paterna dilectione 
nutriti, [insigniti famosis honoribus 
ac libertatis nostrae dextera, multis in Imperio 
et] regno ditati muneribus, praefulgebant, 
percussi zelo principis tenebrarum, 
quod oculorum stupesecit visum, et auris 
auditum, quod multos multipliciter scandalizat, 
paratis latenter ipsorum in sanguine 
gladiis, dum nobiscum simul refecti cibo unanimiter 
conversarentur in aula, facinoroso 
nequitiae praeconcepto absynthio, dolose simul 
et dolorose procuraverant mortem nostram. 
Animadvertite igitur Romani populi, et videte, 
utrum pro collatis beneficiis per nos 
vobis, quibus semper nostrae liberalitatis magnificentia 
vos dotavit, a vobis tanquam 
a sacri Imperii nostri capite, tam ingratum 
imperiali excellentiae debeatur meritum? 
Ut hujusmodi gubernetis nequissimos proditores, 
qui non sine multiplici Christianitatis 
clade, nostrum sanguinem, utpote Romani 
Caesaris, Catholicae fidei defensoris, sic unanimiter 

p. 417

sitiebant. Cumque nefandissimi 
sceleris patrarores, inter vos de jure 
consortium habere nequeant vel favorem, ad 
ipsorum exterminium et confusionem taliter 
vestra providencia procedat, quod honoris 
vestri perpetuam cedit ad gloriam, et nostrae 
Magnificentiae ad vindictam.

Cap. XIX.

Domino Thomae Cardinali, refert grate de 
misso equo.

Equum Hispanum gratanter accepimus, 
ab experto probatum. Quem tanto 
chariorem habemus, quanto gratiora 
sunt munera sacerdotum.

Cap. XX.

Rex Conradus Panormitanis, de receptione cinguli 
militaris.

Geminari videntur in nobis augmenta 
congaudii, si festinos felicitatis nostrae 
successus ad fidelium nostrorum corda 
transferimus: [et in aures vestras, praecipue 
quas attentas laetitiae nostrae confidimus,] 
et ex fidei puritate devotas, novis tripudiis 

p. 418

derivamus. Illo nihilominus affectibus 
nostris inhaerente proposito, quod haec 
et alia quae scribimus quaelibet delectaret: 
nos potius vobiscum praesentes Serenitatis nostrae 
festa peragere, quam interpretis scripturae 
mysterio nunciare: ut et nos vestra vicinitas, 
diutius affectata, reficeret, et vos nostrae 
visionis indubitata placiditas refoveret. Sed 
pro firmo tenentes, quod in nobis velut in 
populo honorificato sit tanta devotio, quod 
apud vos celebres nostrae Serenitatis eventus, 
localis distantia nullo intercompede minuat, 
nec labentis protractio temporis interdicat: ad 
notitiam vestram perducimus, quod, licet ex 
generositate sanguinis, qua nos a primis componentibus 
natura dotavit, et ex dignitatis 
officio, quae duorum regnorum nos in 
solio gratia divina praefecit, nobis militaris 
honoris auspicia non deessent: quia tamen militiae 
cingulum, quod reverenda sancivit 
antiquitas, nondum Serenitas nostra susceperat, 
die praesentis mensis Augusti, cum 
solennitate tyrocinii, latus nostrum eligimus 
decorandum, ut ex hoc aetatis nostrae victoriosa 
floriditas, signa majoris strenuitatis 
induceret, et originalis nobilitatis gratiam 
renovaret novae militiae claritudo. 
Qua etiam die, ut honoris nostri solennia dignis 
militantium studiorum titulis ornaremus, 
praeter celebrata magnificae festivitatis insignia, 

p. 419

quae tanti boni jucunditas, et personae nostrae 
Magnificentia requirebat, ad locum victoriosi 
exercitus nostri castra perduximus; ut abinde 
sub felicitatis futurae praesagio, pace data, 
plene fidelibus contra hostes nostros continuatis 
gressibus procedamus.

Cap. XXI.

Regi Anglorum, significat quod vult ire in 
Italiam, dimittendo filium suum in regno vicarium 
generalem.

Dum perfectae dilectionis zelum, cujus 
indilsolubili nodo quodam Isabellam 
consortem nostram charissimam, vestrae 
affinitatis identitas lateri nostro conjunxerat, 
in tenacis memoriae libro 
perlegimus: dum amicitiae purae constantiam, 
quam ad vos et vestros amicabiliter gerimus, 
sollicita meditatione pensamus: ad H. dilectum 
filium nostrum, nepotem vestrum [cujus 
nomine regem Heinricum avum vestrum, 
meditatione gloriosae memoriae laudabiliter 
excitamus] quem tanquam durabile 
inter nos pignus amoris, foecunda nobis naturae 
provisio contulit, favoris nostri gratiam 
libenter extendimus, et gratiae nostrae favorem 
libentius propagamus. Ecce itaque pro arduis 
Excellentiae nostrae negotiis, ad repetendas 

p. 420

partes Italicas, tam magnifice quam potenter 
accincti: praefatum Heinricum, sacro fonte 
baptismatis tripudiali solennitate renatum, in 
regno Siciliae loco nostri ac velut vultus et 
potentiae nostrae speculum relictis sibi consiliariis, 
de quorum consilio toto regno disponat, 
provida nuper deliberatione praehabita, providimus 
dimittendum facto in solenni Curia 
generali mandato universis regni fidelibus ut 
eidem, quem inter eos velut imaginarium personae 
nostrae relinquimus, tamque personae 
nostrae reverenter obediant, et intendant. 
De cujus tam longa dilatione baptismatis, latere 
vos nolumus, quod ad preces quorundam 
amicorum nostrorum de papali Curia, 
quas obaudire nescimus, et ipsorum consilio 
fuerat hucusque dilatum, ut in reformatione 
pacis inter nos et Romanam ecclesiam, 
in cujus expectatione diutina nostra sunt et 
multorum jam vota frustrata, eo manifestius 
figna perpetui et constantis amoris 
ostenderet, quo traderetur solennius summo 
Pontifici baptizandus. Haec nos profecto vestrae 
Serenitati describimus, ut quantum vobis 
Magnificentia nostra placere desideret, 
vestra Serenitas a parte conjiciat et qualiter inter 
alios affines nostros, personam vestram tenerius 
diligimus, argumentis evidentibus 
apprehendat.

p. 421

Cap. XXII.

Regi Francorum, existenti in partibus ultramarinis, 
ut rescribat ei sui status et continentiam 
et processus.

Generali qua cunctos amplectimur fidei 
participatione Christicolas, sed speciali 
qua vestram pura diligimus affectione 
personam, inter diversa tot et tanta curarum 
genera, quae cogitationibus nostris indesinenter 
occurrunt, praecipua reddimur cordis 
anxietate solliciti, et affectamus instanter de 
vobis audire veridica nova, quae placeant, et 
scire plenarie in Terrae sanctae subsidium, vestrae 
peregrinationis eventum, velut qui [teste 
Summo judice] semper ipsam amore negocii 
desideravimus prosperam, et affectione personae 
semper votorum conformitate felicem. De 
cujus etiam aggressione negocii, velut in tam 
valida rerum et temporum tempestate tentata 
[res quippe solliciti plena timoris amor, quem 
ad progenitores vestros, et vos habuisse suaviter 
memoramur illaesum] timidos nos crebro 
reddit, et multotiens etiam dubitare coegit, 
ne votis communibus absonum infestis 
auspiciis exitum sortiretur. Inter has siquidem 
anxietates et sollicitudines, quas eventus 
futuri dubietas nostris affectibus ingerebat, 
volatilis famae garrulitas, variis discussa relatibus, 
supervenit: quae veritatis utinam vacuas 

p. 422

recitationes eructans, classis regiae castrum 
fidelium dudum sancto proposito non 
sine magnis laborum et sumptuum profusionibus 
congregatum, in tempestate maris et fluctuum, 
quibus non nisi dominicae potestatis 
auctoritas imperat, colluctatione ventorum asseruit 
disgregatum. Ex quo tanto vehementioris 
causam turbationis assumpsimus 
quanto personam vestram pro cunctis 
mundi regibus et principibus sinceriori charitate 
diligimus, et quanto per id multorum 
nobiscum vota fidelium intercessisse suspensa, 
Terrae sanctae subsidio, quae Gallicarum 
virium tam proximum subsidium 
expectabat, devotis affectibus condolemus. 
Ista tamen varia relatione perplexi, credere 
simpliciter loquacis famae relationi noluimus, 
donec super his veritas, quae dubietatis hujusmodi 
turbines abluat, nobis lucidior patefiat: 
propter quod latorem praesentium ut 
ad vos redeat vestri processus [utinam 
felicis] notitia instructus, ad vestram 
praesentiam duximus destinandum. Vellemus 
nihilominus fluctibus placatis Italicis, 
vobis esse locorum habilitate vicini, et 
qualitercunque res ipsa se habeat, opem 
non literis tantum, sed alio subsidio vobis 

p. 423

nostrae Magnificentiae dextera destinare: 
quae tamen in quantum negociorum et temporum 
qualitas patitur, non minus libenter vobis 
offerimus, quam nobis ipsis, aut uni quem 
chariorem habemus ex nostris filiis praesentamus. 
Dilectionem itaque vestram rogamus 
attente, quatenus de statu et continentia vestra, 
ac stolii vestri processibus anxia nostrae 
Serenitatis intrinseca renovetis.

Cap. XXIII.

Eidem, significat quod mittat dextrarios et 
victualia fratri suo, in subsidium Terrae sanctae.

Semper hactenus, ut loquamur ad literam, 
continua propositi tenacitate firmavimus, 
qualiter vos et vestros, quos purae mentis 
affectione diligimus, operis evidentis indiciis 
honorare possemus. In cujus propositi 
tanto fortius prosecutione persistimus, imo 
robustius animamur, quanto vos crucis 
negocium in Terrae sanctae servitiis [de cujus 
succursu celeri prae caeteris orbis terrae principibus, 
praecipua nos cura sollicitat] tam libenter 
quam viriliter assumpsisse videmus. Ad 
quod vellet personaliter et potenter una 
vobiscum ad praesens [teste supremo Judice] 
potentiae nostrae virtus insurgere, ut ubi 
maxime res nostra agitur, tantorum principum 
societate tam gratifica comitiva suffulti, 

p. 424

gaudere possemus, nisi concepta dudum 
vel antiquata, quin potius papae nostri 
nequitia, tam in his quam in aliis, 
prout universalis jam notio publicat, nostris 
desideriis obviaret vel repugnaret. Vellemus 
nihilominus, dum personalia non possimus 
adjuvamenta porrigere vobis et genti 
vestrae, de suffragiis aliis et opulentia regni 
nostri magnifice providere, si caristia victualium 
quae in regno nostro duobus jam praeteritis 
annis invaluit, et potestatem inclusit 
voluntati nostrae, quam super hoc promptam 
et paratam offerimus, non obstaret. 
Quanquam igitur vobis et vestris, ex causis 
quas diximus, nostrae Serenitatis affectio non 
valuerit, sicut voluit, amicabiliter providere: 
nihilominus tamen, vestra dilectione commoniti, 
et tam salubri commodo persuasi, 
maluimus nobis ipsis et fidelibus nostris regnicolis, 
in ipsa victualium subtractione deesse, 
quam vobis et fidelibus vestris, et aliis 
regni vestri nobilibus qui per regnum nostrum 
transitum habuerunt, in tam utilis 
et sancti propositi prosecutione deficere, 
in quibus vestris et eorum necessitatibus 
nostra si posset liberalitas subveniret: 
nunc etiam ad ostendendum purae dilectionis 
judicium, quam ad vos et vestros semper habuimus 
et habemus illaesam: Joanni de Loco 

p. 425

nuncio A. comitis Tholosani charissimi 
fratris nostri, mille saumas de victualibus Curiae 
nostrae: et 50. dextrarios fecimus 
liberaliter assignari dicto Comiti pro viagio 
suo, ex parte nostrae Celsitudinis praesentandos: 
concessa sibi nihilominus a Majestate 
nostra licentia, quae ad opus ejusdem Comitis 
necessaria, in regno nostro libere 
emere valeat, pro ipsius et familiae suae usibus 
opportuna.

Cap. XXIV.

Regi Franciae super eisdem.

Multa sunt quae vobis et vestris libenter 
placere nos admonent, dum multipliciter 
hactenus vos et vestros nobis 
placuisse recolimus, et placituros in antea firmiter 
arbitramur. Sed ex his debitum tantummodo 
mutuae dilectionis assumimus, ut a 
quibus nos amari conspicimus eos amicabiliter 
diligamus. Unum veruntamen nos excitat 
et quodammodo necessario nos invitat, 
quod dum H. iilustrem regem Francorum 
et alios filios nostros, quos pura mentis affectione 
diligimus, non sine providentiae 
vestrae consilio, quo salubriter regnum Franciae 
gubernatur, Terrae sanctae negocium tam 

p. 426

libenter quam utiliter conspicimus assumpsisse, 
ad praestanda sibi super haec munificentiae 
nostrae suffragia tanto libentius invitamur, 
quanto per id publico bono fidei 
Christianae consulitur, quantoque negotium 
ipsum nos prae caeteris orbis terrae principibus, 
quasi quadam specialitate sollicitat, ac etiam 
super hoc nostrum specialiter interesse versatur. 
Vellemus etenim [teste Deo] ad prosecutionem 
tam sancti propositi personaliter 
nosmetipsos adducere, ut qualiter et quantum 
nos ejusdem negotii cura perangit, 
tantorum principum comitiva suffulti, personaliter 
monstrare possemus. Sed concepta 
jam dudum, vel obstinata, quin potius Papae 
nostri durities, dirus Christianae fedis antistes, 
cui excidia tot et tanta vix displicent, dum eisdem 
voluntarius se immiscet, prout universalis 
haec nodo publicat, et vestrae serenitatis 
industria, sicut pro firmo credimus, non 
ignorat, impedimenta continua nostris processibus 
objicit, et expleri nostra desideria non 
permittit. Vellemus nihilominus, [ut, dum 
ad prosecutionem tanti negotii,] personalia 
non possumus adjuvamenta porrigere, 
rerum victualium possemus subsidio subvenire, 
nisi caristia victualium, quae duobus jam praeteritis 
annis in regno nostro invaluit, et praesentem 
etiam non omisit, nostrae provisionis 

p. 427

ordinem, quem semper super hoc liberalitas nostra 
libenter exposuit, praepedisset. Nec 
tamen propterea pati potuimus, quin vestra 
et filiorum nostrorum dilectione commoniti, 
et tam salubris negotii commodo persuasi, 
vellemus potius nobis ipsis et fidelibus 
nostris regnicolis, in ipsorum victualium erogatione 
deficere, quam praedictis filiis vestris 
et aliis regni vestri fidelibus, qui per se vel nuncios 
suos per regnum nostrum transitum habuerunt, 
in tam laudabili et felici peregrinatione 
deesse. Nuper etiam vestrorum interventu 
precaminum, quae nolumus nec 
novimus obaudire A. comiti Pictaviensi, 
filio nostro, per nuncios suos mille saumas 
frumenti, et totidem hordei de horreis nostris, 
et 50. bonos dextrarios, de liberalitatis 
nostrae munificentia duximus destinandos: 
concessa sibi nihilominus a Majestate nostra 
licentia, quod ad opus ejusdem comitis 
necessaria quaelibet in regno nostro libere valeat 
emere, prout suis et familiae suae usibus viderit 
opportuna. Ad haec profecto quae diximus, 
quae vestra et filiorum vestrorum augmenta respiciunt, 
quantum negotiorum, et temporum 
qualitas patitur, nos in antea votis ardentibus 
promptos et benevolos offeremus.

p. 428

Cap. XXV.

Pisanis, commendans eos, quod processerunt 
contra occisores officialis sui, promittendo eis suam 
gratiam.

Inter alia devotionis insignia, quibus erga 
progenitores nostros et nos probabiliter 
hactenus claruistis, illud specialiter nostris 
adhaesit affectibus, et fatis est suaviter memorialibus 
nostris impressum, quod, sicut veridica 
nuper relatione comperimus, excrescente 
favore fidei, quam in vos pia mater radicavit 
antiquitas, et grata novitas solidavit, ne de 
morte magistri etc. secretarii nostri Siciliae, 
honoris nostri fastigiis rubigo remaneret injuriae, 
seu nobis infamiae nubila superessent, ad 
sumendam de ipsius interfectoribus ultionem, 
devotio vestra non minus audacter, quam unanimiter 
assurrexit: ex quo sinceritatis vestrae, 
dum quod nobis in ipsius operis exhibitione 
complacuit commendamus affectum. 
Sed praecipue id gratum gerimus, quod conscientiae 
purae constantiam, quam de fide vestra 
jam dudum ex clara parentum vestrorum 
legatione concepimus, firmam semper et inviolabilem 
invenimus, proprer quod nostra sit 
exinde gratificata Majestas, ad vestri favoris 
gratiam nos invitat hilariter, ut si unquam 
retroactis temporibus, in praedecessoribus nostris 

p. 429

benevolentiae plenitudinem invenisse 
recolitis, apud nos pinguiorem semper, de 
bono in melius gratiam invenire, de caetero 
firmiter confidatis.

Cap. XXVI.

Regi Castelle cognato suo, conqueritur ei de 
filio suo, quod furtive recessit ab eo, existendo in 
Curia sua.

Vellemus potius tacere, quam loqui, 
cum sit quodammodo de plus quam civili 
bello materia, dum alienae culpae 
damnantes infamiam, genus nostrum utcunque 
notabile cernimus, et praeter verbalis plagae 
convicium, quod aliis damnantes infligimus, 
ex cujusdam identitatis lege, qua jungimur, 
in nobis relinquimus cicatricem. Sed 
ipsius casus instancia suggerente, silencia rumpimus, 
et ardui styli mysterio H. primogeniti 
filii nostri, nepotica vobis sorte conjuncti, a 
genere prorsus generosa degeneris, processus 
exponere cogimur, ac ejusdem ingratitudinis 
describere vitium, calami pungentis officio, 
quem non tanquam cujuslibet nota diffibulat, 
instanter urgemur. Est etenim, quod 
ignominiosa relacione describimus, in populi 
conversus infamiam, et quibus virtutum speculum, 
et morum norma fuisse debuerat, nunc 
imaginarium vitiorum, nunc vulgare ridiculum 

p. 430

publice praedicant: dum mandata nostra, 
quibus ipsum ex patris debito saepe 
pascebamus obaudiens, [dum mores et 
actus nobiles, quos sapere, natura suffragante, 
debuerat, post tergum etiam sibi injuriosus rejiciens:] 
dum honoris et loci, quibus in 
nostra Curia fruebatur oblitus: dum nec diversorum 
more nobilium, quibus ex praetorii 
nostri culmine influitur nec familiaritatis 
solitae, quae ipsum nostri lateris saepe 
participem faciebat, dignitate contentus, ad 
rebelles nostros et hostes, quibus ut hostis 
potius obstare debuerat: quibus etiam ipsum, 
ut sicut debitum ab aetate receperat, sic si qua 
virtus in ipso dormiret, ex otio armorum exercitio 
suffragante resurgeret, opponere stimulum 
nostra deliberaverat Celsitudo: personae 
propriae fur factus et praedo aetate succumbente 
malitiae fugitivus aufugit. Et sic datus vulgo 
ludibrium, infectione suorum operum perversorum 
cicatrices Augusti sanguinis ac regalis 
inficit. Videat igitur excellentia vestra 
regia, si paternis meritis ista rependere 
filius, si avunculi beneficiis, imo patris 
illa nepos debuit compensare. Attendat 
regalis industria, qualis eventus, qualisque fidei 
iam rudis, tam enormis in juventute processus, 
monimenta promittat, in senio qualis et 

p. 431

quantae [si vas tenerum tot patris monita, tot 
avunculi beneficia continere non potuit] continentiae 
futurae praesagia, vetustas temporis 
praefigurat. Ab ipsius denique fructibus 
manifeste cognoscitur, quale fuerit ejus praeconceptae 
voluntatis initium, quod tam vilis 
finis explicuit, qualis ejus praegnantis propositi 
rumor extiterit, quem partus tam foetidus, 
tam dolosus excludit. Ut super his igitur 
mentem vestram, quae cum ad utrumlibet sit 
auditus indifferens, sinistris forte relatibus rem 
aliter posset credere, quam veritas protestatur, 
rumoribus abjectis adulterinis, veritatis 
scopa mundificet, vel purificet, nuncios 
nostros latores praesentium, ad vestram 
praesentiam duximus destinandos, ut quantae 
dilectionis judicia erga eundem filium nostrum 
Magnificentia nostra semper ostenderit: quantum 
et qualiter ipsum benigne tractaverit: 
quantum per nos et nostros semper extiterit 
honoratus quam acerrime etiam, quam latenter, 
a latere nostro, et quam turpiter praesentiam 
subripuerit personalem, iidem nuncii 
nostri, tanquam ejus hactenus in Curia 
nostra continue participes et fideles interpretes, 
status ejus regalem animum sufficienter 
reforment.

p. 432

Cap. 27. deest in MS.

Cap. XXVII.

Senatoribus et populo Romano, confortans eos 
in fide sua.

Missos nuper ad praesentiam nostram providos 
universitatis vestrae legatos gratanter 
accepimus, hilariter vidimus, et 
propositionis eorum verba pleno collegimus intellectu. 
Quorum industria diligens et intercessio 
studiosa, recte ipsos tantae urbis nuncios 
fatebatur, dum ostendentes alta mittentium 
verbo et opere dignitatem, coram nobis suae 
legationis officium prudenter et fideliter impleverunt. 
Cumque tam ex ipsorum relatibus, 
quam ex ipsa experientia rerum, quae quorumlibet 
testium dispositioni praeponitur, firmiter 
Serenitas nostra comperit, quod purum geritis 
erga nos sinceritatis affectum, et honor noster 
in urbe continuis semper et fructuosis successibus 
procuratur: certos vos esse volumus, quod 
sic nos delectat generalitatis et singularitatis vestrae 
promovere compendia, sic stabili mente 
concepimus statum vestrum ubilibet ampliare: 
ut nobis ipsis retinere credentes, quicquid in 
vos honoris et commodi dextera nostrae liberalitatis 
effundet, voluntatem quam erga vos 
placidam semper habere volumus, gratis igitur 
inductionibus augeamus. Vos igitur viri fortes 
et nobiles, in quos vires et animos grata 
proavorum generositas propagavit, de potentiae 
vestrae felicitate confidite, et honorem nostrum 
qui vester est, clarorum operum affectibus 

p. 433

promovete: ut voluntates nostrae mutuis 
conceptae profectibus, sic in nobis vestrorum 
actuum claritate tripudient, quod in vobis 
de nostrae munificentiae generositate florescant.

Cap. XXVIII.

Cuidam Capitaneo, ut de partibus illis nunciet 
sibi aliqua nova.

Auditis et intellectis benigne rumoribus 
ipsarum partium, quos ad nos tua 
cautela perduxit, solicitudinem tuam generosam 
favoris affectione propterea 
commendamus: et quia in nostris exercitare servitiis 
ea contencione te volumus, ut a nobis 
digna pro meritis praemia retributionis obsequiosus 
expectes: devocionem tuam requirimus 
et rogamus attente mandantes, quatenus 
circa indaganda diligentissime nova singula, 
quae de partibus ipsis, et de aliis Italiae partibus 
digna relatu ad notitiam tuam potuerint 
pervenire, statim singulariter et distincte 
prout incoepisti, per fidos et frequentes nuncios 
tuos Excellenciae nostrae studeas renunciare, 
ut certificati per te exinde, sicut honori 
nostro convenit, et negocii qualitas exigit, 
super his procedere consultius valeamus. Firmiter 
enim et pro constanti tenere te volumus, 
quod sic fidem et servitia tua, dignae 

p. 434

retributionis examine nostra munificentia compensabit: 
ut merito nobis adhaesisse te gaudeas, 
et labores omnes, quos in te nostris 
fervitiis subire contigerit, reputes ad 
quietem.

Cap. XXIX.

Calojohanni, Imperatori Graecorum illustri, 
commendat ei quendam.

Scire potest vestrae serenitatis integritas, 
quod, cum inter nos et vos vigeat devotionis 
affectus, vestri honoris augmenta 
non minus quam propria, totis semper desideriis 
appetamus, ad nullius unquam supplicis 
movemur instantiam, vobis preces vel 
scripta dirigere, per quae forsitan, vel famae 
vestrae minorari praeconia, vel honoris vestri 
vastigio detrahi crederemus, utpote qui 
vestris auspiciis adjici ratione probabili reputamus, 
quicquid de vestris eventibus de gremio 
prosperae fortunae succedit. Credentes 
igitur fidelem nostrum dignum nostris 
apud vos precibus adjuvari, dum satis dudum 
vestris se asserit vacasse servitiis, et vestram 
meruisse gratiam, rogari nuper attente 
pro eo, affectionem vestram requirimus 
fiducialicer, et rogamus, quatenus si ejus 

p. 435

penes vos merita nostro rogatui non obsistant, 
uxorem et filios, quos in partibus ipsis habet, 
ipsos ad praesens sine impedimento transfretare 
vestra serenitas patiatur. Vel si forsan id 
exigente qualitate negocii voluntati vestrae non 
consonat, eundem paratum vestris inhaerere 
servitiis, ne culpae suae gravitas aditum procludat 
veniae, et reconciliationis unguenta respuat, 
post reatum, praesentis nostrae hortationis 
obtentu, et nostri amoris intuitu, 
ad vestri favoris gratiam revocetis.

Cap. XXX.

Cuidam fideli suo, ut in continenti veniat 
ad Curiam.

Praesentiam tuam, pro quibusdam Excellentiae 
nostrae servitiis, utilem reputantes, 
fidelitati tuae precipiendo mandamus, 
quatenus receptis praesentibus, in continenti 
ad Curiam nostram festinus accedas, 
in nostris servitiis moraturus.

Cap. XXXI.

Manuello et aliis fidelibus suis, ut non 
acquiescant inanibus verbis cujusdam infidelis sui.

Licet N. qui in nostra Curia moratus 
est, non suis meritis hactenus, sed fidei 
et servitiorum vestrorum intuitu, plenae 

p. 436

benignitatis affectum nostra Majestas ostenderit, 
et per evidentiam operum nostri favoris 
gratiam sibi essemus in antea liberaliter monstrare 
parati: quia tamen idem nuper insani 
consilii levitare deductus, de Curia nostra, 
nobis insciis invitis, inconsulte discessit: devotionem 
vestram requirimus et hortamur attente, 
quatenus benevolentiae nostrae favorem, 
quem ad vos gerimus, frivolis suis 
processibus proponentes, si quid idem vobis 
contra benevolenciam nostram temeraria 
forsan oblatione retulerit, devotionis vestrae 
constantia, de qua stabili mente confidimus 
relationi suae nullatenus acquiescat: 
sed de liberalitatis nostrae gratia, quam ad benemeritos 
libenter extendimus, certam 
fiduciam volumus vos habere.

Cap. XXXII.

Comiti Tholosano, affini suo, confortans eum 
ut assistat ei fidelis.

Tua nuper ad nos litera, partim munimine 
titulata laeticiae, quod feliciter agimus, 
sed per totum quasi murmuris obumbrata 
caligine, quod erga te silentio desides visi 
fuimus, hactenus extitisse, pervenit. Et 

p. 437

quidem si mentis nostrae constantiam diligenter 
attenderes, partes gessisset pagina 
singulas conformes principio, et in nullo venisset 
protinus rubricata querelis. Illum 
enim quem ad te semper habuimus dilectionis 
affectum, nunquam in nobis [teste Deo] variare 
posset alteritas, nec accidentium supervenientium 
qualitas minorare, qua propositum 
nostrum ea semper erga te regere intentione 
disponimus, ut doloris reliquias, si quae 
de obitu alumni tui domini conspersae remanserunt, 
tam honore quam beneficiis, quae 
subsidiosa tibi manu promittimus, a 
nobis merito sublatas agnoscas. Tu igitur 
quem sic novi thori mollities enervare non 
debuit, ut sic in totum labores solitos, ad 
quos te naturaliter exhibuisse debueras, hoc 
maxime tempore fastidires, de nobis puro corde 
confidas, et spe certa firmaque fiducia nutriaris, 
quod nos, qui te semper affectu paterno 
dileximus, effectum operis erga te curabimus 
adimplere.

Cap. XXXIII.

Duci Venetiarum, animans eum ut perseveret 
devotus in fide, numerando multa servitia 
impensa sibi per eum et Venetos.

Habet et merito nostrae benignitatis humanitas, 
unde tibi gratiarum rependat 

p. 438

xenia, unde favoris multiplicis gratiam 
repromittat, dum sicut de tuae strenuitatis 
actibus ad nostrae Majestatis auditum gratifica 
semper nova proveniunt, dum sicut jam saepe 
operum experimento probavimus, circa honoris 
augusti fastigium, et quae amici sunt 
amicabiliter promoves, et quae affinis naturalis 
suasionis inductione disponis. Nec 
mirum si talem exhibere te satagis, cum dilectio 
te nobis pura conjungat: nec mirum 
si te tanta virtute conspicuum praesentium 
negociorum et temporis habitudo concedat, 
cum dilectionis indicia, [quam ad te, 
tanquam amoris integritate praecipuum hactenus 
immaculatam habuimus, et habemus] 
sic de charissima consorte tua, nepte nostra, 
intercedente pridem affinitate concreverint: 
sic carnis identitas, quae primitus 
in voluntatis gratitudine fuerat, necessitatis 
quodammodo nexibus annodarit, ut versa 
jam grana voluntatis in debitum, et velit et 
debeat tui honoris auspicia nostra Serenitas 
laudabiliter promovere. Studeat igitur 
tuae circumspectionis industria, quam securis 
profecto verbis alloquimur, nobilitatis imaginem, 
circa nostra negocia laudabilium 
actuum operatione depromere: studeat ut 
amicitia prima florigera in affinitatis nostrae 
provectu fructificet: studeat ut sic te nobis 

p. 439

transcursus temporis affinem exhibeat, 
quod de nobis tanquam affinis stabili mente 
confidere videaris, cum praeter nostrae plenitudinem 
gratiae quam tibi favorabiliter pollicemur, 
te prae caeteris intimum tenere velimus 
amicum, et colere, velut charissimum 
desideremus affinem.

Cap. XXXIV.

Duci Venetiarum.

Praesto nobis est causa Pocer egregie, unde 
devotionis tuae sincerae constantiam, quam 
in servitiis nostris obsequiosus exerces dignae 
audis titulis, et gratiarum uberum 
relationibus prosequamur: dum praeter alia 
puritatis insignia, quibus te prae caeteris nostri 
honoris cognoscimus zelatorem, illud venit 
praecipue votis nostris accommodum, quod 
nuncios nostros per civitatem Venetiarum 
hinc inde transitum facientes, a te ac Venetis 
aliis favorabiliter comperimus honorari, et 
quam familiaritatem erga personam nostram 
ostendere, locorum intercompede praepediente, 
non potes, bonae voluntatis judicio 
praetendis in nostris. Cumque lex 
etiam Evangelica doceat, quod domino cedit 
ad gloriam, quicquid uni ex minimis ejus 
prona devotione confertur, favoris nostri 

p. 440

gratia tibi proinde grata cordis nostri affectione 
promittimus, et tuae sinceritatis obsequia, 
in retributionem nostrorum examine magnifice 
disponimus et munifice compensare. Tu 
igitur honorem nostrum ubilibet solida magnanimitate 
procurans, sic studeas futuros actus 
tuos continuare prae caeteris, ut gratiae nostrae 
fructum, quem erga te, de praecedentium 
servitiorum exhibitione [concepimus, in posterum 
ex prosecutione sequentium 
protendamus.]

Cap. XXXV.

Comiti super eodem vel quasi.

Inter gratitudines alias, quae votis nostris 
accedere potuerunt, illam habuit Serenitas 
nostra praecipuam, quod marchia Anconitana 
et Firmana praecipua civitas, quam 
aemulorum nostrorum falsa suggestio a beneplacitis 
nostris aberrare coegerat, tuae 
interpositione virtutis, ad viam rectitudinis, 
et ad cultum nostrae fidei se convertit. Ex 
quo praeter alia tuae devotionis obsequia, quae 
te in conspectu nostrae Majestatis clarificant, 
haec specialiter te clariorem efficiunt, et nostris 
obnixe visceribus impresserunt. Licet igitur 

p. 441

tuae devotae virtutis experientia sibi ipsa 
fit stimulus, nec extrinsecae motu exhortationis 
indigeat: devotionem tamen tuam monemus, 
et hortamur attente, quatenus processum 
ex praecedentibus actibus praesentibusque 
laudabiliter ad consummationis gloriam 
futuram continuando perducas: ut sicut in his 
quae tuae industriae commisimus, hucusque 
quievimus, fic in his quae facienda supersunt 
in posterum quiescamus.

Cap. XXXVI.

Fidelibus suis Terrae laboris, super constitutione 
civitatis novae.

 Fidelium nostrorum indefessa sinceritas, 
in beneplacitis et servitiis nostris, nullis 
torpens eventibus, eorum semper 
memorem nostram munificentiam sibi facit, 
ut nativa perseverantia gratiora beneficia mereatur. 
Ipsorum autem auxilia quanto 
constantius, sic eorum devotio pronior 
ad beneplacita nostra et devotior reperitur, tanto 
magis humanitatis nostrae clementia, licet eam 
frequenter negociorum diversorum pluralitas 
urgeat, in vita tamen multotiens patitur 
postulari. Inter arduas siquidem curas, quibus 
circa salutem nostrorum fidelium inclinamur, 
occurrit, nobis imperiali meditatione 

p. 442

praecipuum regni nostri pomerium omnium 
vallari munimine, quo ademptis aditibus 
hostium, fideles nostri ex omni parte 
pulchritudine pacis virentes, veprium laesione 
purgata, aemulorum jacturam non timeant, 
cultui nostro crescant, juxta morem fructificent, 
et antiqui fructus et puri pariant ubertatem. 
Ex quibus revera causa consurgat potissima, 
qua civitatem nostram flagellis 
ad flagellum hostium, in eo situ fundari providimus, 
quo infidelibus transitus habilior 
cernebatur: ut ex ea seras hostibus et hostium 
firmaremus, et in detrimentum eorum nostris 
fidelibus pronius refugium habeatur. Quam 
cum ad praesens munire moeniis nostra praecepit 
celsitudo, fidelitati vestrae firmiter et 
districte praecipiendo mandamus, quatenus 
vota nostra vestraque commoda in his fideliter 
prosequentes, executioni et ordinationi Rogerii 
de Canalibus, fidelis nostri, quem [de 
sui providentia et fidelitate confisi] super 
hujusmodi negotio providimus deputandum 
super constructione moeniorum ipsorum memori 
devotione ac fide solita pareatis, in his 
juxta ordinationem ipsius subventiones necessarias 
praestituri: ut pro indesinenter exhibitis, 
et devotius exhibendis, in praemii 
laudabilioris effectum, munificentiae nostrae 
gratia gaudeatis, dantes sibi ad requisitionem 

p. 443

suam consilium, auxilium, juvamen, 
ubicunque ei fuerit oportunum, et a vobis 
duxerit requirendum: ita, quod commissum 
sibi Curiae nostrae officium celeriter et efficaciter 
exequatur, et vos possitis per effectum operis 
merito commendari.

Cap. XXXVII.

Elegantissimum dictamen, inter magistrum 
Petrum de Vineis et dominum Johannem 
Archiepiscopum Capuanum. [Et primo conqueritur 
idem dominus Archiepiscopus, quod magister 
Petrus non visitavit ipsum per literas suas].

Absit mihi domestica vinea, quod ita sit 
sterilis animo, sicut verbo, quia si 
non esset tollerabilius suus non diceret, 
et ipsa vel ipse meus competentius taceretur. 
Hoc, inquam, absit remotius, ut 
suus non dicatur alteruter ex duobus: quos 
una provincia genuit, et una terra lactavit, et 
incrementis sequentibus non multum dispar 
provectus arrisit: et adhuc etiam absit et 
tertium, ut lingua non redoleat inter nos 
affectum, et haustus vocis non auriga sit operis, 
ut mutuo sui dicantur, nec sint. Haec inquam 
inter mores homines abdicant, 
et natura proscribit. In his itaque si Petrum 
aut Jacobum negligentia feriat, vel maculet 

p. 444

culpa perspicacitas vestra mundo jam experta, 
discutiat, nec quali patris verenda 
rideat, censuram restringat: non enim pudet 
argui sub patre filius, si peccavit. 
Reor tamen, quod me tuetur exceptio, quae 
tam peremptoriis, quam minoribus subducit 
aegrotos, et diem prorogat etiam, dum 
poenalis instantia moram accusat. Cum enim 
multis morer occupatus majoribus, qualem 
me dimiseritis oblivio non obduxit. Collectis 
ergo per calculos mensibus, usque num 
docebit vos veritas, qualiter non solum 
mihi, sed et multis in me mors remedium 
fuerit, et vita tormentum? Quid itaque mirum, 
si tunc non salutavi quem diligo? dum 
in me crebris accessibus pullulans sola desperatio 
vivendi viveret et salutis? Sic igitur in 
vos invehor dum accusor, et primo secundum 
evangelium infirmus fui, et non visitastis me; 
quod utinam in vobis senatus superior quasi 
culpam non arguat, vel neglectum solum 
adjudicans obstupescat. Ha fili, fili, quantum 
multis est amarum silentium, quorum 
loquela dulcescit, et probat regula: quid argumentatur 
per similia a simili, et assumitur 
secundum materiam quae tractatur: amaritavit 
me morbus dum fremuit, nec minus 
Petri scribentis officium adversus me, 
dum suspendit. Sermo tamen prolixior, quem 
posset materia texere, breviatur, et de culpa 

p. 445

vel offensa si extitit, pace data. Rogo quatenus 
de triumphalibus auspiciis domini, et 
prospero statu vestro patrem Petrus frequenter 
laetificer, nisi annectens excusatorium sic dicendo. 
Ha pater pater quem gaudia distrahunt, 
hunc alludere calamo non permittunt, 
fateor: sed tempus in hujusmodi non 
per momenta sic tollitur, ut quies vel otium 
non alternet, alioquin defectum concluderet 
ille versiculus:
«Quod caret alterna requie, durabile 
non est.»
Totum ergo remittitur, et nihil ex praeteritis 
imputatur, dummodo Petri per literas 
suus Jacobus confortetur.

Cap. XXXVIII.

Idem, eidem, et super eodem.

Semper crescit culpa, quamdiu differtur 
emenda, et mora quae ingruit, donec 
purgetur, morosior judicatur. Olim 
credo scripsi ne diutius sub hac mora languescere, 
et in vobis claustra silentii precatus sum 
reserari, quae mihi longo jam tempore dum 
ostiarius clausit patri, filius amarum vulnus 
inflixit, cui recta medela nunc paratur, 
ut praescripto silentio mutus hactenus 
jam loquatur.

p. 446

Cap. XXXIX.

Excusat se magister Petrus de Vineis, si non 
scripsit, eo quod idem Archiepiscopus sibi non scripserit, 
cum scripsisset aliis, ut petebat.

Fateor pater, quod juste redarguor, sed 
injuste condemnor, eatenus veruntamen 
justitiae nota porrigitur, quatenus efficacia 
justae petitionis extenditur. Sed et 
tolerandus est filius si peccavit, paternae decet 
condemnationis mole non obrui, quam, licet 
appellationis lima prompte non lateret, supportationis 
tamen remedio reverenter evitat. 
Etenim quod in taciturnitate filialis obsequii 
expergefacta memoria paternae dilectionis obstupuit, 
quam in oblivionem unius pauperis 
filii et devoti, oblectamenta nobilium, et sublimium 
amicorum deliramenta subduxerant stupentem 
patrem natura cogente non arguo, si 
somnolentus a filio voluit per frequentis vocis 
instantiam excitari. Crudelis tamen et impia 
conditio sequeretur, si severi patris judicium 
filius sentiat, quem justa timoris allegatio 
protegit, et ignorantia paternae voluntatis 
excusat. Quieti tamen natura, non homine 
terminum imponente, evigilatus est pater, 
filium pavidum et tacitum invenit, ac lacte 
paternae dulcedinis prae somni longitudine 
sitientem confortat, pavidum famelicum educat, 
sed tacentem accusat, paterna pietas reverentiam 

p. 447

arguit filialem; confortatus filius loquitur, 
timoris exceptione se protegit, redargutus, 
sed tamen a patre non respuit nutrimentum. 
Sufficitne nobis istud o pater? quod 
causam vestram ego ipse qui notor, pietate justificor. 
Quod me timoris ac reverentiae solum 
exceptione defendo; quod condemnationis 
paternae sententiam filiali supportatione devito. 
Dicet forte pater, non sufficit; sed mentem exiget 
a filio meliorem, ut forte culpam fore 
confitear, ubi culpa non subest. Quid faciam? 
cedam patri, culpam confitebor et dicam, peccavi 
pater in coelum et coram te. Sed, ut scelus 
omne proscribam, negligenter me habui: 
luxuriose tamen non vixi; sacra paternae reverentiae 
nullo meretricio pollui, quanquam obsequium 
filiale praestare devotius, prout pater 
existimat, debuissem; vestra pater est vinea, 
etsi dignemini non velle, contrarium dicetur, 
ad vineae vestrae palmites seu radices, nulla 
corruptionis mixtura pervenit; nullum saporem 
alteravit insitio; nulla colorem alteritas 
variavit. Talem vindemiam habetis ex 
vinea, [qualem plantationis materiam contulistis. 
Causamini pater quod vinea] vestra 
botros indebita quantitate non afferat, quod 
arefacta sit vinea. Respondeo; Et vos cur 
manum subducitis cultui, et fontis irrigui copiam 
denegatis? Causamini privignum in filio, 

p. 448

detrimentum in alumno; respondeo. Et 
vos cur lactis dulcedinem alumno subtrahitis, et 
cur in filium ita crudeliter novercatis. Excusationibus 
vestris, et incusationibus meis manum 
vestram somnolentam et debilem a scriptura 
abducitis propter morbum. Utinam, 
chare pater, nec mihi fuisset hactenus somnolenta, 
nec aliis expedita sed ut vidi frequenter 
et providi, dormitavit haec suo, sed aliis vigilavit. 
Super his omnibus, pace data, petiistis 
quod nullo praetextu excusationis proposito, 
prosperum statum meum [si tamen 
castra sequentem sequeretur prosperitas] 
et principalia principis nunciarem. Durum et 
impossibile petitur, quod me vestra redargutio 
sic prostratum, sic jacentem invenerit, sic relinquat, 
ut ad increpanda patris eloquia non 
assurgam. Pacem propterea nobis dare possumus 
invicem; sed nullatenus ego mihi et cordi 
meo, quin doleat, sed et oculis quod 
non fleant, dum subreptum mihi patris animum 
video et caussam ignoro. Vinea mea 
quid fecit vobis? vel nostra potius; quod irrigationem 
ejus ad aliam, quae demum vobis 
labruscas afferet, transtulistis? Denique quantumcunque 
dolentis ingenio dolor, et doloris 
materia seu justitia subtrahat voluntatem, imperio 
tamen patris obediam, et epistolae, quae 
postquam Germaniam circuivit, tandem 
ad me novissimo mensi Augusti fatigata pervenit, 
respondeo, quod corpore valeo; labore 

p. 449

tamen continuo laboro, dum inter Charybdim 
et Scyllam, inter Cardinalium scilicet et Lombardorum 
astutias, navicula filii tumidis fluctibus 
fatigatur. Caesarea gesta magnifica vos 
epistola principis frequenter edocuit, cujus 
chartam scribentis filii manus, nudam et vacuam 
aliquando tetigit, et ingenium virginem 
defloravit.

Cap. XL.

Item scribit ei dominus Capuanus, et ista epistola 
laudat eum, et postea mordaciter reprehendit.

Nondum me salutaverat epistola quam 
misisti, cum ex duabus missis a me non 
levis querela perstreperet, tanquam 
eas in incertum direxerim, ut per arida climata 
gelidum aera salutarent. Ideoque se 
relegatas potius causabantur quam missas, dum 
ab illo receperant legationis officium, cui sensus 
et probitas quietem invident, magisque sibi 
domesticant discursus, quam status; quem 
sic per vestigia sublimia distrahunt, quod 
modicum ex eo minoribus familiaritatibus 
relinquunt. Igitur dum querelis hujusmodi 
mentem divellerent, ac si mihi veris objectionibus 
conclusissent, tua subito responsalis se 
obtulit, et indicto silentio murmuri, spiritum 
in me pacificavit quieti. Nec mora, nexus 
tarditatis rumpitur, facies epistolae revelatur; 

p. 450

ridet species, quia nisi defuerit colorum 
varietas, figurabat picturam. Sed quam 
primum per clausulas diffunditur oculus, miratur 
legentis studium, si potuit in homine tale 
ingenium concipi, quod tantam 
verborum pareret majestarem. Volebam [fateor] 
turbam quae aderat postico fallere, ut 
familiarius mecum esset, ne tam dulciloquii vel 
stilla deflueret, quae legentis sensibus raperetur. 
Credis ne potuerim, quin citius 
odor vineae domum repleverit, quandoquidem 
in facie Jacobi, quam aliqui nondum viderant, 
Petri paginam jam legebant. Si conversus ad 
lectionem, urgeor, oblectat series, mulcetur 
auditor, sed sudant ingenia, dum satagunt 
provehi ad alta tribunalia styli, occurrit tandem 
ille versiculus: 
«Non cuivis homini contingit adire Corinthum». 
Sed beatus qui intelligit, neque curam negligit, 
sed dum vacat surculis inferi, et surculos sibi 
inserit ex electa vinea Petri; erit tandem 
ut talis insitio propaginetur invicem, quandoquidem 
ex magisterio Judicis quisquis familiariter 
legerit acinos, cito, certo certius 
germinabit racemos. Haec credo pauca 
sufficiunt, ne scribentis gloria penes me videatur 
neglecta, sive quod humiliatur ad veniam, 
ubi conscientiam non arguit culpa, sive quod 
in verbi cythara patrem filius, sanus languidum, 

p. 451

fortis debilem confortavit. In finibus 
tamen istis, quia metam sibi non assignavit 
epistola, forte gestiens calcibus lascivire, cogor 
longius progredi, ne mihi quid inhaereat 
ex illius scoria dicti; ubi scilicet durum 
et impossibile jactitas, ut ad increpanda patris 
eloquia, non exurgas. Pudet verbi, quo sibi 
contrarius pungitur et cum quisquis post 
veniam contumeliosus offertur, praesertim si 
patrem increpet filius, quae contumelia non redimitur 
hirco vel pecude, sed tanquam crimen 
maximum, corripitur morte. Et certe si terrerent 
plerosque filios tonitrua scripturarum, 
etiamsi facies eorum patres conspuerent, oculos 
irreverentiae non levarent. Redeat igitur 
ad se filius, et sic secum cognoscens, quod extra 
se lapsus eum linguae portavit. Hoc enim 
rectius esse potuit cordi flebile, et oculo lachrymosum, 
ne surreptum tibi patrem vana 
causaretur opinio, tanquam in te didicerim 
eventus secernere, ut plauderem prosperis, et 
terga darem adversis. Dic tamen, si recolis, 
hujusmodi scholae limina, sicubi videris 
plantis Jacobi trita? Audeo dicere, poterit 
in amicis ei specialiter in te, fili mi, de 
constantia crimen ingeri. Sed nunquid 
mutabilitas exprobrari? non credo talem 
imaginem quod de me sculpat veritas; etiamsi 
penes te mens ingeniosa coloret. Ideoque potuit 
sequens clausula de cordis atrio non 

p. 452

erumpere, ut irrigationem domesticae Vineae 
translatam in alias diceret, ex quibus sic 
labruscas colligo, quod de uvis famesco. Amen 
dico tibi tales nescio, quanquam ex labruscis 
non semper sit usus sterilis; dum vinum liquor 
colorat pallidum, et in floris substantia gratum 
saporat odorem. Caeterum non intelligo 
unde locus fuerit, tam gravi querelae, ubi nil 
sum conscius, quod inter amicos et proximos 
in me debilitaretur affectus, quin 
Jacobum Petri, et Petrum Jacobi profiterer. 
Quae sane professio firmis provecta radicibus, 
ita senuit olim in juventute, ut quotidie pubescat 
in sene. Valeat ergo Petrus meus, et Vinea 
mea, et quiescat in hoc calamus, ut inter 
amicos et proximos vel vicinos, Petrus apud 
me nulli scribatur secundus.

Cap. XLI.

In hac epistola magister Petrus de Vineis confitetur 
se culpabilem, unde petit veniam.

Pater mi, quam terribilia in verborum 
vestrorum sublimia mittis, quorum nec 
tactus ardorem manus sustinent, nec oculi 
possunt tolerare fulgorem, non sunt hominis 
oculi lintei, nec humeri gigantei, quod sermonum 
vestrorum profunditatem inspicere, et 
sententiarum pondera valeant sustinere. Vix 
aliquando postquam a vobis abfui, lingua vestra 
se mihi levem exhibuit, vix se manus vestra 

p. 453

pacificam, quin contentionem verborum 
proferret epistola, vel correctionem virgae dextera 
minaretur. O quam blandus et efficax fuit 
ille primus meae culpae delator? O quam 
veridici testimonii testis exceptione qualibet 
major? qui sic atrocem injuriam filii detulit, 
sic atrociter comprobavit, ut radicatam in fundo 
puri cordis offensam evellere filius, proh 
dolor! jam frustra laboret? Certe pater si vidissent 
oculi vestri coram se de filio, quod aure 
aliis dicentibus audivistis, non sic irremediabiliter 
visa visu colligere, quam audita concipere 
debuissetis auditu. Sed ut manifestissime 
pateat, nimis declivis et fluxibilis via est auris, 
nimis tenax, dum facile verbum ingreditur, 
et ingressum digeritur citius quam 
vomatur. Indulgeat ei Deus, qui patrem sic 
credulum commovit in filium innocentem, nec 
miremini, quod ignosco tam leviter circa me 
tam graviter delinquenti. Induxit hoc etenim 
non culpae vel veniae levitas, sed exempli cupido, 
quo potiri vos pater libentissime cuperem, 
ut sicut ego deferenti misereor, 
vos delato similiter ignoscatis, ac si forsan 
[quod absit] in tantum offensa circa cordis 
vestri nervos radicata convaluit, 
ut aliquatenus erui vel evelli non possit, utque 
quod est severius, defensionis copiam, quam 
nulla delatis calamitas abstulit, denegetis, in 
hoc saltem mihi vestra paternitas, licet irata 
consentiat, ut suppresso quantumlibet nomine 

p. 454

delatoris, cujus aut quorum non sum 
ego prorsus ignarus, delati criminis qualitas 
detegatur. Et si de me licet taciti quaeritis, 
quid exinde postquam scivero, nisi causam 
amaritudinis consequar. Respondebo. 
Quia vel in vero motus vestri laudabo justitiam, 
quanquam forsan veniam laudare non 
possim, vel in falso meam innocentiam commendabo. 
Consequar etiam adhuc aliud, quod 
cum audita commissi facinoris qualitate, 
vel desperabo de venia, vel satisfactionem quamlibet 
imparem reputabo; nec vobiscum postea 
sed mecum ipse confligam, et pugna vestra, 
etiam me jacente, desideratum victoribus 
exitum sortietur. Desinetis postmodum aures 
meas verborum vestrorum tonitruis propulsare, 
nec voluntatem meam accusabitis amplius, 
nec provocabitis voluntatem, dicentes; quod 
sive velim sive nolim patrem compatriotam, 
concivem vos habeam, dominum et amicum; 
nec praesenti sub virga non diceretis 
hoc filio, quod absenti per literas intonatis. 
Dicite mihi quaeso pater et domine, 
quando et qualiter ego unquam hoc volui, 
quod beneficium patris, conversationem civis, 
et puritatem amici, si placet vobis hoc 
scribere, recusarem; imo si in aliquo patri 
dicenti liceat contradicere filio prorsus, et 
prorsus contrarium procuravi adeo, quod de 
hoc solum vereor, ne me apud vos amici mei 

p. 455

vel inimici potius detulerint, quod circa me 
patris affectum, concivis gratiam, et amici 
puritatem a diebus aliquibus circa aut enervatam 
invenerim, aut [ut mihimet blandiar] 
retardatam. Finiam igitur, et jucundiori 
fine perficiam quam [incoepi, veniam 
expeto si loquendo profusius, si scribendo] 
forsan amarius dolentis fui et innocentis 
conscientiae vena defluxit; et aperta voce 
clamabo, quod vos me habere patrem oporteat, 
[concivem expediat] et delectet 
amicum.

Cap. XLII.

In hac epistola concludit dominus Capuanus, et 
consolatur, laudando eum de dictamine.

Inter nos jam sufficit verbis agi, Petrus sit 
Jacobi, et Jacobus Petri; imo sic sit 
utriusque alteruter, ut prospera dum contigerint, 
quasi plena promptuaria eructent ex 
hoc in illud, et inter unum et reliquum 
verus amor dividat per semissem. Super 
his hactenus lusit invicem calamus, sed lyra 
dulcisona juvenis, psallere senem fecit, per 
quod patris discussit rudia, filii docta manus. 
Sint igitur haec inter nos, quasi terram cordis 
praesciderit verbi vomer ad cultum, semenque 

p. 456

sparserit affectus ad fructum, ut herba 
deinceps coalescat in segetem, et in culmo spica 
proficiat, ut gravescat. Fient autem 
haec, si suscipiat formam materia, et 
circa nos si quis esurit, spicam quam produximus, 
colligat, qua fruatur. An non 
sic habet scriptura, qui frumentum abscondit, 
male dicetur in populis? Absit ergo quod Petrus 
vel Jacobus, ut frumentum favoris et operis 
cum alteri expedit alter obtegat sub aristis, 
quae sunt detractionum aculei, et mendacii 
punctiones. Stillent ergo montes dulcedinem 
quasi tales fecerit nos Deus in nostris, 
quia lac et mel colles fluent, si ex nobis, quos 
caro proximat, carnis debitus vigor alat. 
Salva tamen fide per omnia, ne quid voluntatis 
pereat, nec quid de jussis praetereat 
dominantis, contra quem si quis impetit, 
mundi et sanguinis necessitudo pellatur 
pro Deo, fili, quia Deo servies, nullus 
apud te, qui meus es, scribatur extraneus.

p. 457

Cap. XLIII.

Capitulum Capuanensium regratiatur magistro 
Petro de Vineis, quod aliquid petit ab eis, et 
recommendat se sibi.

Utinam in magnis a nobis gratiam sentiretis, 
quam in minimis ex innata vobis 
benevolentia memoratis. Bonarum 
quippe mentium est, non quid fiat, 
sed quo animo fiat attendere, et obsequentium 
debitum gratiam reputare. O quantum 
debet vobis Ecclesia; o quantum vobis civitas 
Capuana tenetur; quia non a civitate vel 
provincia laudem, sed civitati et provinciae 
laudis titulum acquisistis; ut jam non Petrus 
a Capua, sed a Petro Capua latius agnoscatur. 
Felix radix quae fructiferum protulit 
palmitem, felix vinea quae vinum praecipuum 
germinavit. Grates ergo vobis referimus, 
quod a nobis requiritis gratiam; et quod mandastis, 
implevimus gratiose rogantes ut Ecclesiae, 
matris vestrae, non sitis immemores. 
Cujus vos in sacramentis ecclesiasticis ubera 
lactaverunt.

Cap. XLIV.

Magister Petrus de Vineis cum magnis praeconiis 
extollit nomen Imperatoris.

Quaestionis arduae petita responsio, in 
quantum respondenti permittitur, enodatur. 

p. 458

Grandis namque progressus materiae, 
infinitis terminandae limitibus, 
rancoris propinat judicia, et ex telae diffusae 
contextu, quae de praeconio Summi Caesaris 
hostes cedentes orditur, ne quid ex contingentibus 
obmittatur, manus scribentis tremescit 
et stupet. Quis enim posset amplo famine 
praepotentis tanti principis insignia promere? 
in cujus pectus confluunt quicquid virtutes 
habent, quem nubes pluerunt justum, 
et super eum coeli desuper roraverunt. 
Non Plato, non Tullius, non filii tenebrarum, 
qui ex ore sedentis in trono, in generatione 
sua prudentiores lucis filiis nuncupantur. 
Hunc siquidem terra, Pontus, 
adorant, et aethera satis applaudunt, utpote 
qui mundo verus Imperator a divino provisus 
culmine, pacis amicus, charitatis 
patronus, juris conditor [justitiae conservator,] 
patientiae filius mundum perpetua 
relatione gubernat. Hic est de quo Ezechielis 
verba proclamant. Aquila grandis 
magnarum alarum, longo membrorum ductu, 
plena plumis et varietate multiplici. Hic 
est de quo loquitur Jeremias; Replebo te hominibus 
quasi botro, et super te celeuma 

p. 459

cantabitur. Talis ergo praesidio Principis 
protectus mundus exultet, talem namque 
totus orbis vocabat in dominum [talem requirebat 
justitiae defensorem,] qui in potentia 
strenuus, in strenuitate praeclarus, in claritate 
benignus, in benignitate sapiens, in sapientia 
providus, in providentia foret humanus. 
In eo denique insita forma boni, tanquam 
livore carens, climata ligat, et elementa 
coniungit; ut conveniant flammis frigora, 
jungantur arida liquidis, planis associentur 
aspera, et directis invia maritentur; sub 
ejus namque partibus destruuntur fomenta 
malitiae, virtus Securitatis inseritur; itaque 
gladii conflantur in vomeres, pacis foedere 
suffocante timorem, et ejus metus instinctu 
quicquid libertas negligit et licentia moderata 
praesumit, victoriae censura 
castigat. O miranda divina clementia, fastum 
compescere prompta, perituro mundo 
de tam mundo Principe tam consulte 
quam utiliter providisti, qui ex omni parte 
beatus, strenuus, in toto cujuslibet turbationis 
pacator justissimus, sine cura populi solus 
esse nesciret, quem supremi manus opificis formavit 
in hominem, ut rerum habenas flecteret, 
et cuncta sub juris ordine limitaret. O 
utinam divina provisio, per parenthesin dierum 
nostrorum numerum resecans, et Caesareae 

p. 460

manui fulcimenta contribuens annos 
Augusti regnantis augeret. O naturae 
felicitas, quanti privilegii praerogativa Principem 
ditasti felicem, concedens aliis quod deficit 
in te ipsa. Hunc trames rationis antistitem, 
hunc exigebat justitiae defensorem, quae 
congruam servans utrobique temperiem, 
conatus cupiditatis infringeret, et ejus morsus 
illicitos refrenaret. Cui jam virtutum 
incipiunt mysteria invidere; ea videlicet invidiae 
specie, quae non ardore livoris aemulantis 
destruit animum, sed in suavitatis odorem flatibus 
incitat charitatis. Vivat igitur, vivat 
sancti Friderici nomen in populo, succrescat 
in ipso fervor devotionis a subditis: 
et fidei meritum, mater ipsa fidelitas, in exemplum 
subjectionis, inflammet.

Cap. XLV.

Magna laudum praeconia, de bonitate magistri 
Petri de Vineis.

Satis praeclaros alumnos longe lateque 
per orbem naturae praegnantis peperit uterus, 
et plurimorum pectoribus partem 
suae fecunditatis infudit; sed propter communem 
opinionem omnium, in singulari subjecto 
congerens, quicquid contulerat universis, 

p. 461

magistrum Petrum de Vineis cunctis peperit 
clariorem. Nec sine merito sic ipsum sua liberalitate 
dotavit, cum virtutum congeriem, 
personarum varietas saepe confunderet, sententiarum 
erraret autoritas, et jura prompta 
solvere, buccis lacerata domesticis, ordinarium 
judicem non haberet. Multum etenim 
ut requiem quaereret sapientia felicis ingenium, 
et in gyro coeli, et abyssi profundo 
circumquaque vagaverat; sed in hoc demum 
sua fixit tentoria, in hoc sui motus circuitum 
limitavit; cum quo factum cor unum, et anima 
una; in eo ferrum de terra transtulit, et lapidem 
calore resolvit, ut quicquid esset terrena 
grossities, in doctrinae substantiam verteretur. 
Per cujus namque virtutis instinctum 
justitia mortificata resurgeret et eclipsati 
juris qualitas suae discretionis industria supplementa 
sentiret? qui velut novus legifer 
Moyses de monte Synai, legum copiam concessam 
sibi coelitus hominibus reportavit; ut 
quorum noxius appetitus per lustra devia oberrarat 
ad industriae fabricam, qua imposita 
quaelibet diriguntur, ejus luce praevia dirigatur. 
Hic est siquidem alter Joseph, cui tanquam 
fideli interpreti, ejus studio magnus 
ubique Caesar [de cujus potentia sol et luna 
mirantur] circularis orbis regna gubernanda 
commisit; qui tanquam Imperii claviger 
claudit, et nemo aperit, et nemo claudit: 
cujus eloquentiae tuba dulcisonans, orationis 

p. 462

voce mellifluae audientium corda demulcet, utpote 
cui quicquid erat sub pallio Solis absconditum, 
praeter clausi libri septem signacula divinus 
intuitus revelavit. Ipse est etenim Petrus 
fundatus in petra, ut caeteros fidei stabilitate 
fundaret, et sinceritatis soliditate firmatus, 
foret aliis fundamentum. Relictis quidem 
retibus, princeps Apostolorum, Petrus 
ille piscator nimirum, secutus est 
Deum. Sed Petrus hic legifer a sui domini 
latere non discedit; curam gregis dominici, 
pastor ille curabat antiquus; sed 
iste novus athleta juxta latus summi principis 
virtutes inserens, et errores extirpans, in 
statera justitiae ponderat, quicquid dicit. Galilaeus 
ille tertia dominum sua voce negavit; 
sed absit quod semel abneget Capuanus. O 
felix vinea, quae felicem Capuam tam suavis 
fructus ubertate reficiens, Terram laboris irradians, 
et remotos orbis terminos instantia 
tuae foecunditatis irradiare non cessas: a 
cujus stipite palmites non discrepant. [Ex te 
namque prodiit hic Petrus, quem commendabiliter] 
ejus effectus laudabilem exhibet, 
eo quod habuit tam nobilissimum creatorem, 
et quem ornavit qualitas habitus, ipsum 
amictu decoris adornat. Nam legis 
armatus peritia, digesta digerit, et Codicis 
scrupulositates elimat, dum in quadrigis sedens 

p. 463

Imperii, super emergentes quoslibet casus 
et causas in libro judicii, quotiens ponderat 
et appendit, toties eos dirimit et decidit, 
quasi veritas sub nube non lateat, quae 
videntibus non celatur, angelum se fore sanctum 
lucidius repraesentat. Haec fuit itaque 
vinea, quam philosophiae manus multo sudore 
plantavit, et coluit, ipsam suae irriguitatis 
amoenitate foecundans; in qua tabernaculum 
eruditionis erexit, ut ex eo mentes indoctae 
doctrinae reciperent spiritum, et ex ejus 
fructu mellifluo biberent sitientes. Haec est 
vinea, cujus radices grandis aquila, in terra 
negociationis de Libano asportatas secus 
decursus aquarum, cum diligenti prudentia 
transplantavit ad cujus virtutes eximias 
explicandas etiam lingua Tullii laboraret, ne 
forsan balbutiens in prosequendo deficeret et 
sic displicendo placeret. Telae finis imponitur 
quam stupendo contexuit Nicolaus.

Cap. XLVI.

Reprehenditur amicus, qui promissum ensem 
non dederat.

Amico vocali amicus realis salutem et fidem 
sine operibus non valere: quod 
illa dilectionis imago, quae per sinceritatis 
aenigma vigere facietenus in vobis hactenus 
videbatur, in subjecto peccaverit, 

p. 464

ex studiis vestris fructus colligitur evidenter, 
et ex opere probatur satis efficax argumentum: 
dum immodico polliciti rupta promissio 
minus in multis fidei praedicat, et nihil 
in similibus repromittit. Et sic nedum amicum 
efficit in amore retrogradum, sed praeter 
omne fiduciae meritum turbationis judicia provocat, 
et odium cum foenore recompensat. 
Scire potestis enim, et scire debetis, quanto 
cordis affectu quantoque animositas inconstantia, 
de ense mihi per vos praegnans facta 
extitit promissio, quae a praegnantium similitudine 
discrepans, nec diem produxit foetui, 
nec horam partui commodavit; imo [ut loquela 
sit verior] ex promittentis desidia, sicut 
pro firmo creditur, abortivit. Frater, cur 
evanuit sic illa promissio? Cur amicum praecipuum, 
qui propositum in ense firmaverat, 
sic per frivola verba deduxit? Nunquid ensis 
potui esse retributor? Nunquid ad simile respondere? 
Considera igitur frater, et pensa 
quid feceris, ut si amicum, qui fidem ex 
fide promissa conceperat, decepisti, nunc te 
ipsum sentias redargutum.

Cap. XLVII.

Regratiatur communi Mutinensi, dolenti de 
casu regis Sardiniae.

Ex relatione literarum vestrarum, quas 
super eventu H. regis Sardiniae, dilecti 

p. 465

filii nostri, nuper nostro culmini destinastis, tanto 
clariorem novimus fidem vestram, quanto 
per evidentiora signa cognovimus, non minus 
de casuum nostrorum adversitate, vos deprimi, 
quam de successuum prosperitate laetari. 
Haec sunt etenim devotionis judicia, quae 
mater fidelitas requirit in subditis, ut qualitercunque 
fortunae dubietas successura proveniat, 
qualitercunque tempora promittentur, fidelium 
semper corda sint eadem, et in laudabilium 
jugiter operum exhibitione persistant. 
Sinceritatis itaque vestrae constantiam proinde 
laudum titulis eo libentius extollimus, quo 
plena de vobis votis nostris respondente fiducia, 
vos ad nostra servitia promptos semper 
et benevolos invenimus. Licet igitur casus 
ipse, si casus dici debeat, ex quo negotia nostra 
non cadunt, fabulose gravis et vulgariter 
horridus videatur nos tamen ipsum pro levi 
seu minimo reputantes, altitudinem mentis 
nostrae propterea in nullo defleximus, nec ulla 
vel modica causa nos proinde turbationis 
affecit. Sed cum bellorum facta sint dubia, 
et Serenitatis nostrae gremium abundet 
copia filiorum, aequanimiter hujusmodi 
nova suscipimus, et nostrae potentiae dexteram, 
tanto propterea fortius in rebellium nostrorum 
excidium incitamus, et erigimus 
ad vindictam, quanto propter hoc videntur 
apertius inanis gloriae ventum et frivolam resistendi 
materiam assumpsisse. [Cumque casus 
hujusmodi gladium nostrum potenter acuerit, 

p. 466

et in detrimenta nos hostium ardentissime 
provocarit;] devotionem vestram hortamur 
attente, mandantes, quatenus rancoris 
cujuslibet speciem abigentes sic more solito 
circa nostra servitia laudabiliter insistatis, 
quod spem, quam de vobis stabili mente concepimus, 
sentiamus in nobis in opere 
commodosam. Nos enim temporis habilitate 
captata, sic ultimae depressioni 
rebellium, apertis thesauris nostris, et fidelium 
nostrorum subsidiis aggregatis vacare 
disponimus, quod nedum cogantur a 
coeptis inviti desistere, sed potius poeniteant 
incoepisse.

Cap. XLVIII.

Quod regnicolae qui regnum exiverant, et in 
Imperio commorantur, securius revertantur.

Innata cordi nostro benignitas, circa fidelium 
nostrorum compendia continuis intenta 
vigiliis, tanto majori cura de non 
minuendo, quin potius augendo regno nostro 
Siciliae nos semper sollicitat, quanto regnum 
ipsum prae caeteris augustae fortunae bonis 
carius aestimamus. Audito igitur quam 
plures regnicolas de propriis profectos jam laribus, 

p. 467

in locis ignotis et peregrinis affligi, et 
fortasse dubitantes de reditu, dum timorem 
eis incutit, quae potuit oriri suspicio 
de recessu; nos pietate solita eorum in hac parte 
formidinem submoventes, omnibus praedictis 
redeundi ad propria licentiam indulgemus. 
Illis tamen praesentis indulgentiae nostrae 
gratia carituris, quos vel participatio 
nuper in personam nostram concepti sceleris, 
vel alias in Majestatem nostram commissa 
vel tractata proditio, cum istis, nedum 
patria, sed cunctus terrarum etiam claudendus 
sit orbis, irremediabiliter de patria profugavit. 
Illis etiam veniae praesentis beneficium denegamus, 
quos propter praeteritam vel praesentem 
inter nos et Papam discordiam, perversorum 
operum nobis judicia manifesta notavere 
perfidia; vel nostrae Celsitudini fecere suspectos; 
vel post nimis obduratam ipsorum 
contumaciam, ex maleficiis aliis forbannitionis 
sententiam incurrerunt. Quapropter villicationi 
tuae mandamus, quatenus omnibus 
de regno, quos in quibuslibet iurisdictionis 
tuae partibus inveneris receptatos, praesentis 
indulgentiae nostrae seriem facias 
publicare.

p. 468

Cap. 49. cum sequentibus usque ad 61. desunt 
in Manuscripto.

Cap. XLIX.

Cuidam communitati, commendatio de servitiis 
exhibitis, et ut credant nunciis.

Gratum gerimus et acceptum, et vestrae 
devotionis studium favorabiliter commendamus, 
quod sicut ex insinuatione 
Friderici de Antiochia Sacri Imperii in Thuscia, 
et ab Amalia usque Cornetum et per totam 
Maritimam vicarii generalis, charissimi filii 
nostri, nostra nuper Serenitas intellexit, quod 
ad depopulationem nostrorum rebellium Perusinorum, 
et Castrorum districtus devote, et 
concorditer ad ipsius requisitionem viriliter 
processistis. Ut igitur fidelitas nostra per effectum 
operum, de bono in melius clareat incessanter, 
devotionem vestram sollicitandam duximus 
et hortandam, mandantes, quatenus 
ad executionem servitiorum nostrorum, et depressionem 
rebellium, et specialiter ad Perusinorum 
proterviam edomandam, ad requisitionem 
et ordinationem praedicti sui nostri, juxta 
solitum vires et animos unanimiter assumatis, 
et sic ad honorem nostrum, et Imperii et 
vestri favoris augmentum, prosequamini viriliter 
et potenter, ut quod in ipsius exhibitione 
servitii laudabiliter incoepistis, laudabilius finiatis. 
Praeterea, quia T. de N. et judicem R. 
de N. fideles nostri, super quibusdam negotiis 
pro bono et salubri statu vestra, ad honorem, 

p. 469

et fidelitatem vestram vobiscum tractando, 
prout in capitulis, sub sigillo eis a Majestate 
nostra commissis, plenius continetur, ad vos 
nuncios destinamus; fidelitati vestrae mandantes, 
quatenus ea, quae idem nuncii nostri super 
his oretenus ex parte nostri culminis vobis 
retulerint, firmiter credere, tanquam ab ore 
nostro prolata, et efficaciter ob nostram reverentiam 
adimplere curetis ur devotionem vestram 
quae semper beneplacitis nostris se promptam 
exhibuit, proinde merito commendemus.

Cap. L.

Respondet cuidam nobili fideli suo, super 
petitis.

Benignitate solita recepit nostra Serenitas literas, 
quas nostro culmini destinasti, et 
quae continebantur in eis intelleximus diligenter. 
Ad quorum significata, devotioni 
tuae taliter respondemus, quod quia de sancto 
Jacobi de N. per alias sacras vestrae Majestatis 
literas tibi scripsisse recolimus, nostrae beneplacito 
voluntatis expedire non videmus, ad praesens 
aliud exinde dare responsum. De alio vero 
quod scripsisti te juxta mandatum nostrum 
filiam tuam Marchioni de Homburg, per conjugalem 
copulam tradidisse, vestrae satis complaceat 
Majestati.

p. 470

Cap. LI.

Capitaneo, ut concedat licentiam Abbati vendendi 
de bona sui monasterii, pro debitum monasterii 
exolvendis.

Pro parte Abbatis et conventus monasterii 
sancti Severi de Ravenna, nostrorum fidelium, 
nostrae fuit Celsitudini humiliter 
supplicatum, ut quia ipsum monasterium plurimorum 
debitorum oneribus praegravatur, 
cum ratione collectarum, quas ob vestrae reverentiam 
Majestatis, de mandato nunciorum et 
officialium nostrorum ipsarum partium, ipsis 
nunciis nostris, ad opus nostrae Curiae, hactenus 
se asserunt persolvisse; tum ratione aliarum 
expensarum, pro ipsorum, et ipsius monasterii 
necessitatibus multipliciter solutarum per 
eos, de vendendis et alienandis ex possessionibus 
ejusdem monasterii, pro ipsorum debitorum 
satisfactione, modo debito facienda, de 
nostra gratia concedere dignaremur licentiam 
specialem; praesertim cum pro parte ipsorum, 
Abbatis, et Conventus, in nostra praesentia 
proponatur, per te dudum ipsis fore prohibitum, 
de ipsis possessionibus nullatenus detrahendis, 
sine mandato nostrae Celsitudinis speciali, 
nos ipsorum supplicationibus benignius 
inclinati, fidelitati tuae praecipiendo mandamus, 
quatenus pro eisdem debitis exolvendis, ex quibus 
facta tibi fuerat plena fides, et quae pro 
ejusdem monasterii utilitate, et ipsorum, Abbatis, 
et conventus, necessitatibus sint contracta, 
usque ad eorum debitorum exonerationem, 

p. 471

praefatos, Abbatem et Conventum, de 
possessionibus antedictis, juris solennitate servata, 
vendere et alienare permittas: ne ipsius 
monasterii bona ulterius ab usurarum voragine 
incumbente, inutiliter lapidentur.

Cap. LII.

Rescribit quibusdam fidelibus suis, commendans 
eos de praeteritis, et animans ad futura.

Fidelitatis vestrae literas benigne accepimus, 
et ipsarum tenorem intelleximus diligenter, 
fidelem solicitudinem et probatam diligentiam, 
quam in nostris servitiis, per easdem 
literas vestras accepimus, et per rerum 
evidentiam habere vos scimus, non immerito 
commendantes. Propter quod grata servitia 
quae multipliciter erga Majestatem nostram geritis, 
incessanter alta mente concepimus: in 
firmo gerentes proposito, ea vobis dignis meritis 
compensare. Volumus itaque, ut in defensione 
fidelium, et offensione nostrorum rebellium, 
more solito, tam fideliter quam viriliter 
intendat vestra devotio cum effectu; ita, 
quod ipsa semper operum efficacia patens, praesens 
et continua devotio, vos in Excellentiae 
nostrae oculis commendabiles repraesentet. Et 
ecce, quod ad oppressionem et exterminium 
nostrorum rebellium, et defensionem nostrorum 
fidelium ipsarum partium, H. Illustrem 
regem Sardiniae, dilectum filium nostrum, ad 
civitatem Ravennae providimus destinandum.

p. 472
Cap. LIII.

Rescribit ad votum cuidam nobili, petenti filium 
suum captum inter Parmenses protinus liberari.

Fidem solitam et devotionem evidentem, 
quam ah experto in nostris servitiis te habuisse 
incessanter habere cognovimus, merito 
commendantes, ad futura culmini nostro 
commendanda obsequia, animare sic te volumus 
cum affectu, ut tam de praeteritis gratis 
servitiis, quam de futuris, tuae devotionis studium, 
hilariter dignis retributionibus compensemus. 
Super liberatione vero filii tui, qui 
pro fide Majestatis nostrae servanda, cum quibusdam 
aliis nostris fidelibus captus detinetur 
in Parma, pro quo liberando, culmini nostro 
humiliter supplicasti, scire te volumus, quod 
cum firmum propositum habeamus eundem filium 
tuum, et alios fideles vestros, per Parmenses 
proditores nostros detentos, in proximo 
liberare, sic evestigio pro ejusdem filii 
tui liberatione favorabiliter intendemus, sicut 
de reliquo alio, quem chariorem nobis existere 
reputamus.

Cap. LIV.

Rescribit cuidam nobili, petit certificari de 
quibusdam.

Solita benignitate recepit Serenitas nostra literas, 
quas tua devotio nostro culmini destinavit, 
et ipsarum tenorem intelleximus 

p. 473

diligenter, super eo vero, quod in literis continetur 
de facto Castrorum Episcopatus Aquensis, 
quae munita dicis per N. electum Episcopatus 
ipsius; ecce quod per P. de Cyra fidelem 
nostrum intimasse tibi recolimus, nostrae beneplacitum 
voluntatis. Et quia per te certificari 
volumus, qui fuerunt illi nuncii, de quorum 
voluntate et licentia electus ipse Episcopatum 
Aquensem dicitur intravisse; fidelitati tuae 
praecipimus, et mandamus, quatenus de praedictis 
nunciis, per quos praedicta sunt acta, 
tuis literis nostram quam citius poteris, instruas 
Majestatem.

Cap. LV.

Rescribit Capitaneo, et redarguit eum de simplicitate, 
quia detinuit quendam vocatum ad 
Curiam.

 Literas tuas, nuper nostrae Majestati transmissas, 
benigne recepimus, et ipsarum 
tenore diligenter attento, super eo quod 
R. de etc. fidelem nostrum, tam pro custodia 
Castri clausi, quam pro montanis Aretinis defendendis, 
ad nostram Curiam accersitum detinuisse 
te dicis, quod in detentione ipsius te 
simpliciter gesseris, simplicitatem tuam duximus 
arguendam; fidelitati tuae mandantes, quatenus 
postpositis omnibus, dictum R. debeas ad 
nostram Curiam destinare.

p. 474

Cap. LVI.

Mandat expresse cuidam nobili, quod veniat 
ad eum, sicut alias multotiens sibi scripsit.

Satis potest tua devotio manifeste perpendere, 
quod nisi praesentia tua foret nostris 
instantibus servitiis plurimum opportuna, 
Celsitudo nostra scripta tibi totiens non 
utique direxisset. Cum igitur instantium negotiorum 
qualitas hoc exposcat, fidelitati tuae iterato 
firmiter et districte praecipiendo mandamus, 
quatenus sicut felices processus nostros 
diligis, et gratiam nostram charam habes, 
statim receptis praesentibus, qualibet mora et 
occasione cessantibus, ad personam nostram 
festines venire, a facie nostra citius et hilaris 
recessurus, etc.

Cap. LVII.

Communi Papiensium, ut non gravent concives 
suos, existentes in servitiis Curiae.

Supplicavit Excellentiae nostrae R. de Papia, 
fidelis noster, quod, cum ipse de mandato 
nostri culminis speciali, in regimine 
Parmensium, fidelium nostrorum, qui sunt 
extra terminos Papiensium, pro nostris servitiis 
existat ad praesens, secumque quosdam alios 
Papienses, fideles nostros, sicut dicit, velut 
necessarios officiales retineat in officio antedicto, 
vobis mandare de nostra gratia dignaremur: 
quod tam ipsum, quam praefatos ad dicta 

p. 475

officia et servitia cum ipso morantes, ab 
exactione dictarum collectarum, et aliorum 
servitiorum communis ejusdem, sicut alios cives 
Papienses, qui in similibus regiminibus extra 
civitatem Papiae hoc tempore morantur, 
haberetis immunes. Nos itaque supplicationibus 
ipsius benignius inclinati, fidelitati tuae 
praecipiendo mandamus, quatenus memoratum 
R. fidelem nostrum, et praedictos concives 
suos, quos secum necessarios retinet, ad regimen 
praelibatum, ab exactionibus et praestationibus 
civitatis, quibus alii Papienses in simili 
regimine commorantes, per nos sunt exempti, 
ulterius habeatis immunes nec ea occasione, 
quousque cum praefatis Papiensibus officialibus 
suis, in regimine remanserint supradicto, de 
mandato nostri culminis speciali, domos, familias, 
et bona eorum non gravetis vel patiamini 
per ordinarios Communis ipsius indebite 
molestari.

Cap. LVIII.

Cuidam Communitati, ut credant nunciis, 
quos mittit pro arduis negotiis.

Magnum nimis, novum et arduum est 
negotium, pro quo legatos et literas ad 
vos compellimur iterare. Cum igitur 
judicem R. de N. et Notarium C. de etc. pro 
praedicto ad vos negotio, praesentialiter destinemus; 
fidelitati vestrae praecipiendo mandamus, 
quatenus ea, quae praefati nuncii nostri 
vobis ex parte nostri culminis duxerint exponenda, 
ac si nos ipsi praesentialiter diceremus, 

p. 476

indubitabiliter credere, et pleno debeatis effectui 
mancipare. Scientes, quod nisi congregatio 
exercitus, ad cujus accelerationem intendimus, 
obstitisset, nos ipsi ad vos, pro eodem 
negotio, personaliter venissemus.

Cap. LIX.

Item eidem, super eodem, vel quasi.

Quanquam fides et devotio Pergamensium, 
nostrorum fdelium, in conspectu nostri 
culminis se claram ostendat; eorum tamen 
operam nunquam sine nostris hortamentis 
et studiis, erga nostra servitia magnifice recolimus 
prodiisse. Cum igitur magistrum Ja. et 
R. fideles nostros, pro magnis, arduis et novis 
negotiis, ad Communem et consilium Parmense, 
et ad vos praecipue duximus destinandos, 
fidelitati vestrae praecipiendo mandamus, quatenus 
ea, quae praefati nuncii nostri vobis, ex 
parte culminis nostri, duxerint exponenda, 
ac si nos praesentialiter diceremus, indubitabiliter 
credere, et pleno debeatis effectui mancipare; 
scientes, quod nullus unquam casus se 
nobis obtulit seu offerre poterit in futurum, in 
quo, sicut in isto, Celsitudini nostrae servire 
ac placere possitis.

Cap. LX.

Item cuidam super eodem, reprehendit eum, 
quia negligenter se habuit.

Nuper Papiens. ex parte nostri culminis requisitis, 
obtinuissemus ab eis votum nostrum, 

p. 477

si tu per te ac tuos super eodem negotio 
non tepide processisses. Ut igitur negligentiae 
praeteritae culpam redimas solicitudine virtuosa 
fidelitati tuae praecipiendo mandamus, 
quatenus ad requisitionem judicis Majoris de 
Juvenatio, magnae Curiae nostrae judicis, et 
notarii R. fidelium nostrorum, quos pro magno, 
novo, et arduo negotio, ad consilium 
civitatis Papiae, et ad te praecipue destinamus, 
circa obtinendum a consilio ipso quod volumus, 
in praesenti prudentem diligentiam solicitus 
et vigil apponas; ita, quod diligentiae 
tuae studium dignis praemiorum laudibus 
prosequamur.

Cap. LXI.

Regratiatur cuidam Comnuinitati, de oblata 
pecunia, et vult quod cedat in collecta eis 
imposta.

Nuper ad audientiam nostram, R. comitis 
Casertani, dilceti generi et fidelis nostri 
nunciatione pervenit, quod vos zelo 
purae devotionis accensi, praeter universitatis 
vestrae gravamina, quae pro nobis continue 
prompta mentis alacritate suscipitis et praeter 
labores innumeros, quos animorum clara semper 
affectione portatis, solitae devotionis affectum, 
quem ad Excellentiam nostram vos gerere, 
sine cujuslibet verbo vel literis plene 

p. 478

scimus; nuper fructiferis proficientes judiciis, 
pro restauratione Camerae nostrae, 
quam pridem casus ille nobis [ut creditur] horridus, 
repente surripuit, de bonis vestris, 
quantitatem nobis placitam, promptis affectibus 
obtulistis. De quo fidei vestrae constantiam 
eo laudibus gratiosis extollimus, quo 
super his voluntatis vestrae promptitudinem experimur. 
Volentes itaque vobis super hoc, 
quorum sumptus et onera passiva quodammodo 
participatione sentimus, gratiam facere 
specialem ecce oblata per vos pecunia pro 
receptis habuimus; quam sic vobis cum 
gratiarum placida relatione remittimus, ut in 
nostris cessisse profectibus videantur. De quibus, 
si quid jam voluntatis ardore suggerente 
solvistis, in quantitate generalis collectae, vobis 
nuper impositae, si minor vel aequalis est 
oblatio, volumus computari. [Quod si 
oblatio generalis forte collectae superet quantitatem, 
eam occasione oblationis hujusmodi 
nolumus solvere vos teneri]. Vos igitur 
praesentem munificentiae nostrae gratiam suscipientes 
hilariter, firmam spem fiduciamque 
concipite, quod de rebellibus nostris, quos habemus 
in manibus, votiva nobis proveniente 
victoria, nostris vestrisque laboribus, sumptibus 
et sumptuosis laboribus, finem laudabilem 
imponemus.

p. 479

Cap. 62. deest in Ms.

Cap. LXII.

Cuidam Communitati, commendatio de devotione, 
cum insinuatione prosperi status.

Devotionis tuae literas, quas nostro nuper 
culmini destinasti, benignitate recepimus 
consueta. Per quas, quia nostram 
conscientiam instruxisti de rumoribus 
quos intellexeras de Theutonicae partibus, affectionem 
et industriam tuam plurimum commendamus. 
Et quia te ad servitia nostra 
promptis affectibus obtulisti, fidem tuam digna 
prosequimur gratiarum actione. Insuper, 
quia de felicitate Majestatis nostrae, per easdem 
literas recreari devotius postulasti, licet 
per longam seriem prosperitatem nostrorum 
successuum tibi, tanquam speciali fideli nostro, 
duxerimus describendam, tua tamen noviter 
sincera fidelitas, per praesentes nos tam felicitate 
propria, quam nostrorum proditorum oppressione 
optata, juxta votum [per Dei gratiam] 
congaudere; nec non et Theobaldum 
Franciscum, omnesque alios proditores 
nostros, qui se in castro Capuacii temerarie 
intruserunt, velut coactos se poenae et non misericordiae 
reddidisse. Quorum poena docebit 
atrocitatem criminis, quod conjurando in necem 
nostram temerarie, imo nefandissime commiserunt. 
Propter quod statu regni nostri in 
omni quiete et tranquillitate disposito, juxta 

p. 480

votum liberi reddimur; et resumpta victoria 
fortiores ad negotia regni nostri sic magnifice 
promovenda, quod omnium rebellium 
contumacia ad ima deflexa, plena pax et tranquilla 
quies nostris fidelibus ministretur: et 
qui sedem ab Aquilone ponere nititur spe frustratus, 
in irritum deducatur. Et dum causam 
nostram Rex regum, et Dominus virtutum, 
et justitia defensabunt, per Majestatis 
nostrae potentiam, noster convictus adversarius 
comprimetur. Supplicationi vero tuae, 
quam pro liberatione R. de Placentia Excellentiae 
nostrae tuis literis obtulisti, taliter respondemus: 
Quod cum tractatus quosdam 
prae manibus habeamus, honori et profectui 
nostro plurimum fructuosos, propter quod 
liberatio praedicti R. Curiae nostrae nullatenus 
expediret, ad praesens non ferat aegre tua devotio, 
si nunc preces tuas ex causa praedicta 
duximus suspendendas.

Cap. LXIII.

Capitaneo, quod mittat nomina Potestatum, 
Vicariorum et Castellanorum suae jurisdictionis, 
et salaria eis debita annuatim.

Contigit interdum, dum quod servitia 
grata fidelium praemiorum retributione 
prosequimur; dum terris nostro 
dominio subditis, ad eorum salubre regimen 
de rectoribus providemus, beneficia nostra 
quo debent, et volumus eventu non gaudent; 

p. 481

dum frequenter magna promeritus ad parva 
praeficitur, et minus idoneus ad majora plerumque 
levatur; locorum etiam quandoque 
regimina provisionis hujusmodi perplexitas 
saepe confundit, dum indignis digna 
rectoribus debita dignitate falluntur, et ad minus 
digna digni aliquando deputantur. Illud 
inelegans etiam persaepe contingit, quod de 
ejusdem loci regimine a nobis provisioni factae 
per nostros vicarios inscios, et per eos nostri 
processus ignaros, pro eodem tempore simul 
et semel diversis rectoribus providetur; 
sic, quod dum non sine laboribus 
et expensis ad regimen quis paratus accedit, 
ad propria confusus revertirur, dum locum 
ab alio reperit occupatum. Cum igitur 
non ex alia causa, si diligenter advertimus, 
hujusmodi morbus invaleat, nisi quod fidelium 
qualitates, et nostrorum officialium gesta sunt 
vobis incognita, ac locorum conditiones 
et circumstantias ignoramus salubri quadam 
consideratione providimus, ut loca quaelibet, 
vicarios seu potestates habentia, et quae 
sint salaria singulorum in quaternionibus nostrae 
Curiae debeat annotari, ut nobis de hujusmodi 
dubietatis involucro facta fide, cautius 
in antea beneficia metiamur in subditis; 
et in terris regimina discretius moderemur. 
Mandamus igitur fidelitati tuae quatenus terras 

p. 482

quaslibet jurisdictionis tuae, vicarias seu 
potestarias habentes, et salaria singulorum 
qui, quot, et quales sint, et in 
quibus vicariis, videlicet potestariis et 
castellaniis, sub quibus salariis vel expensis 
officiales hactenus extiterint ab eo tempore, 
quo Capitaniam ipsam in illis partibus 
exercuisti; potestates etiam terrarum omnium 
jurisdictionis tuae, quae de manio nostro 
sunt, salaria statuta, quibuslibet et quibus 
temporibus removentur, fideliter et sigillatim 
sub tuo sigillo Curiae nostrae scribas; 
ut ad exemplar scripti, quod inde direxeris, 
mandemus, praedicta omnia in quaternionibus 
nostrae Curiae annotari. Volumus 
etiam ut in locis, quae, prout superius dictum 
est, tua fidelitas Celsitudini nostrae descripserit 
amodo praeter speciale nostrae serenitatis oraculum, 
potestates seu quoscunque vicarios nullatenus 
ordinare praesumas; verum, cum pristinum 
Majestatis nostrae mandatum non fueris executus, 
iterato fidelitati tuae praecipiendo mandamus, 
quatenus forma et tenore subscripti nostri 
mandati, diligenter et fideliter observatis 
per singula ipsum mandatum diligentius exequaris 
tandem exinde seriatim Excellentiam 

p. 483

nostram tuis literis edocturus, cavens, ne de 
negligentia secundi mandati valeas 
reprehendi.

Cap. 64. 65. 66. desunt in Ms.

Cap. LXIV.

Magistris rationalibus suis, de executione mandatorum 
et aliis rationibus sui officii, ab officialibus 
exigendis.

Inter accidentium multiplices diversosque 
modos, qui regnantes insigniunt, adest 
de magis participantibus provida modestia 
mandatorum. Nam sive pro mera gratia, 
quam aliquibus conferant, vel mixta justitiae 
mandata, per literas dirigant ad subjectos motum 
interioris hominis [quo medio in actum, 
velut de potentia singula prodeunt] literis credita, 
metallo vel cera figurata, mandantis species 
authorizat. Quantumcunque veruntamen 
dominantis exornat mandata modesta directio, 
accidit praecipue adesse domini fidelis et diligens 
executio eorundem, a quibus tutius creditur, 
et minus indecens reputatur quod imperantes 
abstineant a mandatis, quam per patientiam 
nullius executionis eorum, indebite 
vel improvide se eludant. Considerato propterea 
verecundiae notam culmini nostrae Majestatis 
incurrere, quam regnantes debere prospicimus 
quoslibet evitare, dispositionis rectae 
materiam in hoc singulis tradimus, dum haereditarium 
regnum nostrum Siciliae, parere nobis 
in his, sicut in quibuslibet aliis omnium 

p. 484

genere devotionis obsequitur, ordinamus. 
Quanquam autem dum pridem feliciter ab eodem 
regno secessimus, evidentis utilitatis gratia 
Germaniam revisuri, officiales omnes et 
Capitaneos per nostram Excellentiam ordinatos, 
post depositum commissae sibi administrationis 
officium, in magna Curia nobis feliciter 
in regno praesentibus, vel in absentia nostra 
coram eo, qui vices nostras ibidem pro 
tempore gereret, jusserimus praesentandos; ut 
super executionibus mandatorum, quae ad eos 
fiscali vel privatorum utilitate poscente, officio 
durante pervenerant, ponerent rationem, prout 
ex literis nostris ad H. dilectum filium nostrum, 
et ipsius olim consiliarios destinatis, 
quas per ipsos per totum regnum publicare 
mandavimus, ad vos conjicimus pervenisse. 
Quia tamen temporis ac rerum varietate poscente, 
quibus oportet captari consilia, fortunae 
nostrae felicitas prorogato itinere ad Germanos, 
in Liguriae partibus nos aliquandiu 
moraturos instituit; ut Augustae potentiae novi 
triumphi materia non deesset, ex praedicti filii 
nostri consiliariis, coram quibus officiales 
comparere propterea debuissent, aliquibus in 
alleviatione nostrorum onerum, ad nostram 
praesentiam evocatis, et quosdam alios aliis 
nostris servitiis duxerimus promovendos; cum 
fidelibus nostris regnicolis solitam Excellentiae 
nostrae mansuetudinem exercentes, veniendi 
propter hoc ad partes Imperii ea necessitate 
submovimus, ne damnosa sibi propterea nostrae 
Majestatis officia reputarent. Vobis igitur, 
de quorum experta fide confidimus; quorum 
industriam in aliis experimur; quos examinatores 

p. 485

esse volumus de praedictis, praesentium 
autoritate praecipimus mandantes, quatenus 
ut quamprimum officiales transacti temporis, 
per Excellentiam nostram principaliter 
ordinati, posituri rationem de gesto per ipsos 
officio; vel se nobis ultroneos offerent, vel 
ad id vocati, se etiam praesentabunt: tactis 
sacrosanctis Evangeliis, corporale praebeant sacramentum, 
quod mandata omnia et literas, 
quas a Majestate nostra, propter officium creditum 
exercendum receperant, vobis debeant 
integre praesentare. Quibus exhibitis coram 
vobis quantitatem omnium mandatorum et 
responsalium, sicut ad quemlibet singulis mensibus 
sunt directa, discretis, his quae fiscalia 
mere continent a privatis faciatis, officiali 
praesente, in quaterno aliquo memorialiter annotari. 
Sicque instanter, si hora vel tempus 
patitur, et alia nostra major utilitas non repugnat, 
legatis cum summa diligentia literas quae 
ad officiales specialiter pro nostris servitiis sunt 
directae; ordine mensium, sicut diximus, ordinato, 
vel officiali praesente, de executione 
illorum, quae videritis per nos mandata fuisse, 
per literas exquirendo; quae si videritis per eum 
executioni debitae demandata, commendetis 
eundem; et bonum processum ejus, in speciali 
quaterno, quem facere vos inde praecipimus, 
redigi faciatis, nostrae conscientiae postmodum 
applicandum. Quod si vobis de ipsorum executione 
idonea non constaret, requiratis ab 
eo, quare hoc potuerit accidisse. Qui si justam 
excusationis suae causam praetenderit, 
audiatis eundem et similiter annotetis; si vero 
non justam, aut nullam excusacionem praetendere 

p. 486

poterit, in peccato, negligentia vel 
culpae suae sive defectus per vos nostrae conscientiae 
applicetur; ubi vero damnum evidens 
fuerit per officialis defectum, nostrae Curiae 
vel privato, inflictum; illud per officialem 
eundem, tam fisco quam fidelibus nostris laesis, 
volumus restaurari. Sicque discussis mandatis 
et responsalibus, primo quae fiscalia mere 
continent, idem vos facere volumus de nostrae 
literis Majestatis, quae ad eum privatis 
supplicationibus sunt directae; responsalium ad 
hoc nostrarum tenore et verbis diligenti provisione 
pensatis, quae multa vobis de commodis 
nostris aperient; praesertim in notificationibus 
expensarum, et in aliis offlcialium nostrorum 
processibus, de quibus vobis aliter 
in processu ratiocinii non constaret. Generalia 
vero mandata nostra, quae specialiter in 
favorem fiscalium, contra suspectos nobis aliquando 
proditores nostros, et eorum consanguineos, 
qui in Majestatem nostram noviter 
deliquerunt, direximus, super inquisitionibus 
faciendis de fidelitate illorum, quibus literae a 
nobis de mera gratia impetrantur, de ordinatione 
feudorum; de tenendis, et reddendis jumentis 
de immunitatibus, quae anno proximo 
praeterito indultae sunt a Majestate nostra 
Ecclesiis, et praelatis; et de maneriis, qualiter 
sunt solvendae; et super actionibus; de inquirendis 
et revocandis stabilibus et mobilibus 
proditorum, in Curiae nostrae praejudicium occupatis; 
de forma et locationibus fiscalium, 
et armis etiam; et de quibuslibet aliis quae a 
nostra Curia emanaverunt, et in fisci nostri 
vel fidelium nostrorum favorem generaliter duratura; 

p. 487

excepto etiam de aliis, sicut ad quemlibet 
novorum oficialium dirigenda videritis, 
auditis et admissis justis et moderatis expensis, 
si quas in eorum executionibus debitis, 
officialis ad quem directa sunt, se fecisse monstrabit, 
ad officiales nostros, circa portas Roseti, 
ut eorum tempore, ea similiter exequantur, 
mittere non tardetis. Quibus etiam per 
literas patentes injungimus, quod a vobis ea 
recipiant, et ipsa tanquam ad eos directa clausa 
retineant, et fideliter exequantur. Post exquisitam 
vero plene rationem super executionibus 
mandatorum, super residuis inveniendis, 
quod est Curiae nostrae perutile, servata forma 
vobis anno praeterito per Curiam nostram data, 
cujuslibet ratio civium ad Curiae nostrae 
praefectum, et fidelium nostrorum expeditionem, 
sicut officium vestrum decet, studiose 
discutite, ac discussum et expeditum finaliter 
iuxta solitum in describendo nostro culmine 
terminate, praedictis omnibus usque ad aliud 
mandatum nostri culminis duraturis, et a vobis 
annexa superius, sine alio speciali mandato 
nostro, annis singulis, quibus officiales mutari 
mandavimus efficaciter servaturis. Ne autem 
officiales, de quibus superius diximus, si 
de mandatis nostris vel responsalibus aliqua retinere, 
vel potius occultare non exhibendo 
praesumpserint, post praestitum juramentum, 
fraudem vel eorum malitiam transire se gaudeant 
impunitam, officialem qui Curiae nostrae 
registra, quorum exempla semper habebitis, 
obtexerit, prudentiae vestrae committimus 
puniendum.

p. 488

Cap. LXV.

Eisdem, super ratiociniis ab officialibus exigendis 
vel audiendis.

Ad expeditionem celerem nostrorum fidelium, 
ratiocinia ponentium coram nobis, 
ut fisci nostri profectus in eis facilius 
et celerius procuretur, utiliter et necessario 
providimus statuendum, ut omnes simili 
distinctione temporis non attenta super recipiendis 
ratiociniis instanter et efficaciter intendatis; 
ut ibi sit multa salus, ubi multa consilia, 
ne aliquid inexpeditum pertranseat, seu remaneat 
imperfectum, ex multarum perspicacia 
mentium, et intuitu quam plurium oculorum. 
Quocirca fidelitati vestrae firmiter et districte 
praecipiendo mandamus, quatenus non obstante 
quod quosdam ex vobis pridem mandatum 
nostrum ad audiendum ratiocinia certi et determinati 
temporis spatium deputaverit, simul 
amodo et communiter incitandis ab omnibus 
officialibus ratiocinia posituris, et eorum ratiociniis, 
tam novis quam veteribus audiendis, 
prout melius poteritis et salubrius intendatis, 
super eorum decisione celeri, quantumcunque 
poteritis solicitudinem impensuri. Caeterum 
post collationem in talibus habitam, unusquisque 
vestrum, cum uno notario per se, et 
singuli sigillatim eadem ratiocinia plene discutiant 
ut ex hoc celerior expeditio procuretur. 
Super qua si dubitatio ulla emersa, ad alterutrum 
recurret, et communiter conferatur, secundum 
quod inter omnes convenerit terminando. 

p. 489

Si vero super aliquo vos omnes dubitare 
contigerit, Curiam nostram per vestras literas 
consulatis, receptis dudum sigillatim per 
duas ex vobis ratiociniis, et per vos similiter 
coram quibus acta sunt hactenus finiendis.

Cap. LXVI.

Magistro Massariorum suorum in Apulia, de 
ipsorum reformatione.

De tua fidelitate, prudentia et studio confidentes, 
te provisorem Massariarum 
Curiae nostrae infrascriptorum locorum, 
scilicet N. et N. duximus statuendum; tibi 
praesentibus committentes, quod recepto exemplo 
quaterni, quod est in Camera nostra de 
Massariis ipsis, pro servitio nostro recepto, a 
tempore quo facta sunt inventaria in eisdem, a 
procurationibus Curiae nostrae in Apulia praesentibus 
et futuris; et exemplo eorum quae receperunt 
et recipient, de eisdem dederunt et 
dabunt etiam annis singulis, mensis Octobris 
annuatim, donec placuerit nobis durare praesentem 
commissionem, exinde tibi factam instrumentis 
confectis de processibus eorundem, 
et inventariis factis solenniter de singulis rebus 
in Massariis ipsis, a tempore habitis, et inventis 
inventariis, et quaternis redactis ad nostram 
Curiam destinandis, videbis et considerabis, in 
quibus eorum Curia nostra augmentum seu diminutionem 
receperit. Ut de augmento quod 
Celsitudini nostrae scribi volumus, cujuslibet 
diligentia commendetur; et si diminutionem 

p. 490

inveneris in eisdem indagabis quare contigerit; 
ut ubi forte peste adveniente acciderit, procures 
ad id debitum et possibile remedium adhiberi. 
Quod si diminutionem eandem culpa 
seu negligentia Massarii, qui praeest, reperieris 
contigisse, studeas eum inde convincere coram 
aliis Massariis convicinis, judice loci, ubi Massaria 
fuerit, si habetur, vel judice vicini castri 
seu loci in defectu praedicto, et coram aliis bonis 
hominibus praesente altero de magistris procuratoribus 
Curiae nostrae, in provincia constituto, 
si ejusdem culpae qualitas convinci Massarii 
non poterit in praedictis. Videas etiam et 
diligenter inquiras de qualitate et quantitate famulorum, 
quos singuli Massariorum retinent, 
ne insufficientes habeant, vel superflua multitudine 
delectentur; item, si sunt bonae famae, 
fideles et soliciti circa servitia sibi commissa 
fideliter exercenda; et, ne forte consanguinei 
sint Massariorum et, ne prodigalitate 
utantur; et, ne defraudent Curiam 
nostram in rebus vel animalibus quae custodiunt, 
et eorum proventibus; vel, ne proventus 
possessionum vendant, vel aliis largiantur; 
vel ex cambio mala pro bonis recipiant in Curiae 
nostrae damnum. Videas praeterea, ne Massarii 
ipsi possessiones nostrae Curiae, suae Massariae 
proprie debitas ufurpane praesumant: si 
conventitias integre solvant; si possessiones excoli 
faciunt temponibus opportunis; si eorum 
fructus bene reponunt. Exquiras etiam a singulis 
eorundem de quantitare seminis, et victualium 
recollectorum; ut sciatur per te, si 
labores fructibus compensentur; si vinum in 
mundis et bonis vascellis et aptis reponunt: si 

p. 491

domus procurantur, et conservantur ut decet, 
et si reparacione indigent. Et si egent, instes 
apud Massarios, quod Massarias faciant reparari. 
Si Massariae ipsae munitae sunt lignis, palea 
et foeno; si sunt in eis loca fertilia; si habetur 
in eis sufficientia de apibus; si de surco, 
avena, milio, panico, spelta aliisque leguminibus, 
bombice, et canabe, de quibus placet 
nobis ut in singulis Massariis debeant seminare; 
si de anseribus, gallinis, columbis, anetibus, 
caponibus et pavonibus similiter competentem 
sufficientiam habeant. Si de pennis ipsarum 
avium Massarii faciunt fieri lectos, et quod per 
singulos requiras, insuper eos de plantandis vineis, 
olivis et aliis arboribus fructiferis in aptis 
locis Massariarum ipsarum. Quod faciant fieri 
castratos, arietinos, caprinos et bovinos; et 
de fructibus quos habent faciant impinguari, 
ut si praesentes in regno aderimus, ipsorum 
carnibus Curia nostra vescatur, vel nobis absentibus, 
ex venditione ipsorum, nostrae Curiae 
utilitas procuretur. Generalis autem defectus, 
qui suppleri per Massarios non valebunt, 
significes per literas tuas magistris procuratoribus 
nostrae Curiae in Apulia, fidelibus nostris. 
Quibus ex ipsis supplendis ad requisitionem 
tuam, mandatum nostrum per literas destinamus. 
Pro praedictis autem omnibus implementis, 
sic fidelem et studiosum exhibeas, 
ut proinde a Majestate nostra digna beneficia 
merearis.

p. 492

Cap. LXVII.

Mittit magistris et scholaribus Bononiensibus libros 
Aristotelis, de Graeco et Arabico in Latinum 
per eum noviter translatos.

In extollendis regiae praefecturae fastigiis, quibus 
congruenter officia, leges et arma communicant, 
necessaria fore credimus scientiae 
condimenta: ne per hujus mundi suaves 
et mulcebres semitas, nube ignorantiae 
commiscente, vires ultra licitos terminos 
effrenate lasciviant, et justitia circa debiti 
regulas diminuta languescat. Hinc nos profecto, 
qui divina largitione populis praesidemus, 
generali qua omnes homines naturaliter scire 
desiderant, et speciali, qua gaudent aliqui 
utilitate proficere, ante suscepra nostri regiminis 
onera, semper a juventute nostra quaesivimus, 
formam ejus indesinenter amavimus, et 
in odore unguentorum suorum semper aspiravimus 
indefesse. Post regni vero nostri curas 
assumptas, quanquam operosa frequenter 
negotiorum turba nos distrahat, et civilis sibi 
ratio vendicet, solicitudinis nostrae partes, quidquid 
tamen temporis de rerum familiarium occupatione 
decerpimus, transire non patimur 
otiosum: sed totum in lectionis exercitatione 
gratuite libenter expendimus, ut animae 
clarius vigeat instrumentum in acquisitione 

p. 493

scientiae, sine qua mortalium vita non 
regitur liberaliter. Dum librorum ergo 
volumina, quorum multifarie multisque modis 
distincta chirographa, nostrarum armaria 
divitiarum locuplerant, sedula meditatione revolvimus, 
et accurata contemplatione pensamus, 
compilationes variae ab Aristotele aliisque 
philosophis, sub Graecis Arabicisque vocabulis 
antiquitus editae, in sermocinalibus et mathematicis 
disciplinis nostris aliquando sensibus 
occurrerunt. Quas adhuc originalium dictionum 
ordinatione consertas, et vetustarum 
vestium, quas eis aetas prima concesserat, 
operimento contectas, vel hominis defectus 
aut operis, ad Latinae linguae notitiam non 
perduxit. Volentes igitur, ut veneranda tantorum 
operum simul authoritas, apud nos 
non absque commodis communibus, vocis 
organo traducere innotescat ea per viros electos 
et in utriusque linguae prolatione peritos, 
instanter jussimus, verborum fideliter servata 
virginitate transferri. Quia vero scientiarum 
generosa possessio, in plures dispersa 
non deperit, et distributa per partes minorationis 
detrimenta non sentit; sed eo diuturnius 
perpetuata senescit, quo publicata foecundius 
se diffundit; hujusmodi celare laboris emolumenta 
nolumus, nec aestimavimus nos 
eadem retinere jucundum, nisi tanti boni nobiscum 
alios participes faceremus. Considerantes 

p. 494

veruntamen, quorum conspectibus, quorumque 
judiciis operis coepti primitiae possent 
detentius deputari; ecce vobis potissime, velut 
philosophiae praeclaris alumnis: de quorum 
pectoribus promptuaria plena fluunt: libros 
aliquos, quos curiosum studium translatorum 
lingua non potuit fidelis instruere, consulte 
providimus praesentandos vel destinandos. 
Vos igitur viri, qui de cisternis 
veteribus aquas novas prudenter educitis, 
qui fluenta melliflua sitientibus labiis propinatis; 
libros ipsos tanquam exennium amici Caesaris, 
gratanter accipite; et ipsos antiquis philosophorum 
operibus, qui vocis vestrae ministeriis 
reviviscunt, quorumque nutritis 
famam, dum dogmata sternitis sapienter 
ut expedit, aggregantes eos in auditorio vestro, 
in quo gratia virtutum fructificat, erroris rubigo 
consumitur, et latentis scripturae varietas 
aperitur, cum mittentis favore commoniti, 
tum clari transmissi operis meritis 
persuasi, ad communem utilitatem studentium 
et evidentis famae nostrae praeconium, 
publicetis.

p. 495

Cap. LXVIII.

Reprehendit Justitiarium et acerbe minatur 
eidem, quia nimis tepide se gerit in officio sibi 
commisso.

Ut justorum et delinquentium merita digni 
censura judicii tractarentur, providit ex 
alto justitia, reges et praesides orbis terrae 
actibus humanis praeficere, ut justis per retributionis 
tramitem responderetur ad gloriam: 
et delinquentibus, qui juris regulas abdicant, 
responderetur ad poenam. Igitur divinae bonitatis 
arbitrium dissolutum hactenus, regni regimen 
digne comitans, ipsius praefecturae 
fastigium in nobis, velut in successore legitimo, 
collocavit; ut transgressorum insolentias 
potestas nobis tradita flecteret, et puniret, ac 
subditorum fidelium, qui a semita mandatorum 
nostrorum non deviant, obsequia, dignae retributionis 
commercio compensaret. Cumque 
ad id exequendum non possumus per universas 
mundi partes personaliter interesse; licet 
simus potentialiter ubique, nos providimus 
tamen de felicioribus regni aliquos, 
velut nostri membra regiminis, determinatis 
et certis provinciis praesidere, ut quod in 
potentia gerimus per eos velut ministros, justitiae 
deduceretur ad actum. Nuper enim exclamantium 
et conquerentium fidelium nostrorum 

p. 496

ad audientiam nostram sedulo clamore 
pervenit, quod in decreta tibi provincia juris 
ordine non servato, et timore nostrae Majestatis 
abjecto, excessus perpetrantur illiciti, 
et transgressionum insolentiae assiduae committuntur, 
status regni pacifici dulcedine lacessita. 
Estne istud de laude providi praesidis? quod 
nunc provincia cui praeficeris praedicat, quod 
stratae violantur et praedia, homines occiduntur, 
committuntur et furta, moventur rixae, 
excitantur et jurgia, die noctuque perpetrantur 
enormia, feruntur et arma, nec 
per te plectuntur exinde transgressores imo, 
ut auribus nostris innotuit, cum ad te deferuntur 
scelerum patratores, hujusmodi reservantur, 
et qui personali supplicio sunt plectendi, pecuniario 
apud te interveniente suffragio a poena 
pro commissis sceleribus debita liberantur. Ad 
quorum exemplar alii elationis spiritum sumentes, 
in viros justos desaeviunt, et pacificos 
indesinenter offendunt; dum impunes transire respiciunt, 
quos ad personalem poenam juris sanctio 
merito condemnaret. Certe si honorem 
tuum attenderes, si beneplacitum nostrum observares, 
procederes solertius in praedictis, et 
in commisso tibi regimine accuratius vigilares; 
attendendo, quicquid inde laudis tibi acquiritur, 
quod praemium a dextera nostrae Majestatis 
expectas? cum te incrassante, in civitate 
qualibet jurisdictionis tuae, ubi viget fertilitas 
et victualium copia affluenter exuberat, per 
partes alias jurisdictionis ejusdem scelerum nequitia 

p. 497

perpetratur. Deponas nempe nutrire 
cutem et Epicuri studeas vitam ejicere. 
Et ut ad exercendum tibi commissum officium 
fias agilior, postponas etiam quae corpus nutriunt 
ad quietem. Cum non sit quiescendum 
praesidi, sed continue sit agendum. Et sic commissum 
tibi modicum regimen vigilanter et prudenter 
exerceas, quod in decreta tibi provincia, 
praemissae transgressiones et vitia depellantur. 
Quare fidelitati tuae, sub obtentu 
nostrae gratiae, firmiter et expresse praecipiendo 
mandamus, quatenus per partes provinciae jurisdictionis 
tuae sine dispendio morae discurras, 
tam provincialibus quam indigenis singulis, 
quam advenis et concurrentibus universis justitiam 
ministrando; et sic a praefatis transgressoribus, 
provinciam ipsam optime purgare 
procures, et exinde tributos laesionis evellere, 
quod praefata facinora et transgressionum 
enormitas deleantur, transgressores, homicidas 
et fures, ac publicorum violatores itinerum, 
ac armorum illicitorum etiam delatores, tam 
praeteritos quam futuros, ultionis debitae gladio 
audacis, more praesidis, viriliter puniendo. 
Ut per te hucusque commissa 
injuria, per curae solertiam redimatur; et soporis 
hucusque habiti abjecta gravedine status pacis 
et justitiae, per vigilantiae solertis excubias 
reformetur. Sic autem te gerere studeas 
studiose solicitum, quod ex effectu laudabilium 
operum, in conspectu nostro commendandus 

p. 498

occurras. Sciturus, quod si aliter inde feceris, 
praeter indignationem nostri culminis quam incurres, 
sic contra te ad inflictionem poenalem 
nostra procederet autoritas, quod dolore 
merito poteris, nostrum te sprevisse mandatum, 
et tantae negligentiae inertiam 
commisisse.

Cap. LXIX.

Responsiva Justitiarii ad imperatorem, et exscusat 
se de objectis.

Debita reverentia Majestatis vestrae receptis 
et intellectis apicibus, in quibus 
evidentem innocentiae meae caussam 
perpendi, negligentis injuriae perniciosis 
maculis obfuscatam, statim obstupui. 
Sed stupore tractu temporis, exposcente veritatis 
indagine, ab irreptione corporis recedente 
aliquantulum meus animus respiravit: 
sic, quod inflictae maculae cogitationis 
opacae cumulum subiens, non nisi 
conquestionis materiam potuit eructare. En 
per vestrae Majestatis apices est assertum, 
quod in regenda provincia ociosum inertemque 
me gero, tepidum pariter et remissum. 
Sicque pervigil cura mea dormienti cessit 
incuriae, solicitudo cessit inertiae, quieti labor 
cessit continuae, dum praetensae incuriositatis 

p. 499

opaca caligo luculentam mei laboris operam operit, 
et falsae accusationis objecto 
veritatis instantiam obfuscavit, de quo si dicere 
liceat, nulla labis contagio polluit 
nec secreta cordis offensio me remordet. Vellem 
itaque [quod si relata veritatis fulcimento 
quomodolibet fulcirentur,] quod severus 
juris aculeus aequa lance judicii percurreret 
mentem meam; nam quod de jure venit supplicium 
leviter est ferendum. Sed quia teste 
vero Dei judicio, nulla macula negligentiae 
aspersus, de neglecta cura decretae mihi 
provinciae nulla justa caussa suadente percutior, 
dolore satis admoneor, et pro tanta calamitate 
doloris attributae mihi sine caussa desidiae, 
compellor emittere spiritum rationis, nisi forsan 
hanc tantum dixero ultimam esse adversae 
fortunae sarcinam, quia dum miseris aliquod 
crimen infligitur, quae sine caussa 
perferunt, meruisse creduntur. Scio quod 
ipsa rerum necessitate cogente, nec minus divinae 
provisionis instinctu principes gentium 
sunt statuti; quo vitae necisque arbitri gentibus, 
super quas quisque fortunam, sortem statumque 
habet, alios velut executores divinae 
scientiae stabilirent; quod ubi personaliter 
esse non possent, adesse potentialiter crederentur 
per loca remota sui regiminis officiales idoneos, 
quos sui lateris comitatus illustrat 
quasi partes sui corporis destinarent. Per 

p. 500

quos purgarentur commissa facinora: contentiosa 
coartarentur, et jurgia iniqua supplantarentur, 
excessus, eorumque fautores, 
actores, et complices, personarum et criminum 
qualitate pensata, pena debita damnarentur, 
et traderentur morti, potissime publicorum 
itinerum aggressores; cum intersit 
Reipublicae secure quemlibet per itinera publica 
commeare. Convenit enim ut in deliquentem 
pro qualitate delicti sententia tribuatur, 
ne si delinquentibus indulgeatur ex indulgentia 
crimina subleventur. Et est a summo 
praeside summa humanarum atque divinarum 
rerum data nobis instructio, ut iniquis hominibus 
impium non remaneat praesidium, nec 
quis peccandi locus delinquentibus relinquatur 
sed ille servetur innocens, qui revera 
innoxius est in colpa, nec reputetur improbus, 
si quis proba se possit allegatione 
tueri quid pro puritate praetendens. Nec 
ignoro similiter, quod cum ex alto justitiae solio 
media statera judicii actus filiorum hominum 
compensabit, nec boni praemiis, nec 
carebunt suppliciis malefactores. Scio etiam 
quod officiales qui scelera reperta non judicant, 
vere conscii velut criminosi festinant, et in eos 
merito severus exercetur gladius ultionis, ut 
in sua nequeant nequitia gloriani. Cum igitur 
unusquisque bene judicet, quae cognoscit, et 
horum judex optimus censeatur, qui discussione 
debita non omissa, sub diligentis examinis 
lima legitimo testimonio comprobatur, miror 

p. 501

tam instructum judicem tam leviter commoveri, 
ad tam levem delationem, qua de malorum 
deliberatione describor, et de funesta pecuniae 
praeceptione compulsor; ut sic vendere 
precio justitiae mysterium asseveror, ut 
veri judicium circa mundi limites, relegetur. 
Siquidem hoc in me concurrente in 
ea sententia condemnarer, quia ipse contra 
me testis et judex existerem, et locus testibus 
exteris laxaretur. Est itaque nequaquam facile 
credere, quod quis sibi fodiat foveam, in 
quam cadat; judex contra se ferat sententiam, 
et in sui dispendium sic terribile testimonium 
introducat. Quod idem ipse fecissem, 
si criminis objecta potentia, veritatis fomite 
foveretur. Discutiat ergo, si placet, vestra 
serenitas, juxta quod jacet ipsius rei veritatis 
effectus. Circuivi etiam continua discussione 
decretam mihi provinciam, et ipsam 
malis hominibus expurgavi, stratas inveni 
tutas, et praedia tutiora, et tutissima corpora 
civitatum, et nunquam adeo inter vestros subditos 
decretae mihi provinciae, quietis et pacis 
vidi stare concordiam; armorum cruenta 
spectacula cerno quiescere, quae in ipsius officii 
mei principio effervebant. Supplex igitur 
quaeso, quod delata non placeant, videlicet 
quod frequentavi loca fertilia, sterilia vero sicco 
pede transivi, cutem colere non postposui, 
nec esse desii de genere Epicuri, quia 
nunquam fui de tali schola discipulus, nec de 
tali disciplina magister. Nam quis rei posset 

p. 502

esse finalis exitus quem nullum principium 
antecedit, quis desperat posse desinere quod 
non coepit? aut quis asseritur ah eo incipere in 
quo finitur? saeviat in delatores tam improbos 
ira Dei, et detrahentes mihi non pertranseat 
furor vester. Et quia conscientiae 
meae sinceritas puritatem lucis desiderat clarioris, 
Majestati regiae humiliter supplico consternatus 
ad pedes, quatenus diligentis 
inquisitionis officium objecta discutiat, per 
quam contra me si probationis argumenta 
praevaleant, vindictam poenae non fugio, 
cui voluntate spontanea me submitto. Praesto 
sum etenim, si quid impium indebite gesserim, 
corporalibus expiare piaculis, et quodcunque 
per improvidentiam sensualitas 
attulit rationis imperio reformare. Quod si 
delatorum labia, quae ardentis invidia livor 
exacuit, falsitate farcita veritas ipsa monstrabit, 
cum se tristi supplicio dignos effecerint, 
regalis indignationis fulmine feriantur, etc.

Cap. LXX.

Panormitanis fidelibus suis significat laeticiam de 
nato filio.

Expectationum vestrarum votis, libenter 
et saepe successiva nostrorum successuum 
insinuatione concurrimus, crudele 

p. 503

non minus, quam inelegans aestimantes, 
si nos, qui prosperitatis gustu reficimur, 
vos odore laetitiae fraudaremus. In paticipium 
igitur gaudiorum nostrorum vos gratanter 
assumimus, et ex charissima consorte nostra 
natum nobis nuperrime filium, duodecimo 
scilicet praesentis mensis Februarii, sub felicis 
auspicii sidere, vestris desideriis nunciamus. 
Quod quanquam vobis solummodo 
nunciare videamur ad gaudium, rectius tamen 
et dignius refertur ad commodum communiter 
omnium, per quod vobis salus 
promittitur, et posteris; dum foecunditate 
propaginis nostri regiminis solium roboratur. 
Etenim si regnorum omnium status et demolitiones 
attendimus, profecto videbimus quod 
statum cujuslibet servat et roborat regiae sobolis 
continuata successio, per quam provenit 
populis perpetua tranquillitas, et successorum 
defectus regna comminuit, et imperium demolitur. 
Laetare igitur regum patria, terra 
dulcedinis, experti dispendii vita periculum, 
spes vos pulcherrima foveat; quod dum 
serenitatis nostrae gremium numerosae prolis 
foecundat editio, dispendiosam jam pati 
penuriam de regibus non possitis. Ad vos 
denique gratissima veniat praesentis insinuationis 
epistola, quae vos in gaudiorum nostrorum 
consortium evocat, et vestrum vobis in 
solidum commodum repraesentat; imo si verum 
inspicimus et subtiliter intuemur, ex nostra 

p. 504

nativitate filii, vos a nobis uberius 
commodum, et fructum percipitis ampliorem, 
nobis enim et caeteris orbis terrae principibus, 
filii nascuntur ad gaudium, sed subditis 
ad salutem. Subest tamen adhuc communis 
et ultima causa laetitiae, quod dum sub victoriae 
nostrae tempore, quam de publicis hostibus 
et aucta discordia gladius imperialis obtinuit, 
de naturae gremio summa provisio prodiit, 
hominem victoriosum nobis filium, et 
vobis regem et dominum repromisit. Votis 
igitur omnium exorabitur divina clementia, 
ut quem nasci praestitit, diu vivere praebeat; 
et cui vivere contulit, conferat et virtutes.

Cap. LXXI.

Eisdiem de nata filia, etc.

Communem et debitam omnium populorum 
regiminis nostri laetitiam, expectationum 
vestrarum votis specialiter 
deducentes, ad vos imperialium apicum certa 
descriptione deferimus, quod ad aliorum notitiam, 
fama tantummodo, veritatis aliquando 
nescia, nunciante defertur. Singularis tamen 
et purus nostrae familiaritatis affectus, quem 
ad vos velut ad nostrum populum specialem, 
et peculiarem habemus, non injustam 
caeteris causam invidiae de nobis vel admirationis 
adducit. Vos etenim clarissima praedecessorum 
nostrorum haereditas, successorum 

p. 505

indubitata patria aula regum, vos 
exultationis nostrae fidele principium, et 
sublimationis processus egregius, praecipuam 
gratiam meruistis. Propter quod sicut de manu 
Domini continuantur nobis bona continue, 
sic prospera prosperis successive succedunt. 
Sicque desideria vestra provide merito 
recreamus, de charissima consorte nostra natam 
nobis nuperrime filiam, votivis expectationibus 
vestris hilariter nunciantes: utpote 
qui felicitatis nostrae, nec minus vestrae laetitiam 
vobiscum volumus domestica participatione 
sortiri. Inter caetera namque, de quibus 
divina potentia gratificari se nobis communiter 
eodem beneficio posset, et vobis nullum 
munus communi voto communius, nullum 
nostris et vestris profectibus efficacius 
arbitramur, quam cum nostrae foecunditatis 
gremium prolis novae foetu multiplicat, 
cum qua tranquillitatis vestrae status 
secundiori robore nostri dominii roboratur, 
et petita pax vobis et posteris confirmatur. 
Hinc quippe est regnorum omnium salus, 
hinc vita pacifica populorum, cum regalis 
mensae circuitus legitima sobole circumdatur. 
Haec sunt affectionis certissima pignora 
principis ad subjectos, cum circa latera 
filiorum generosae propaginis suae incrementa 
circumspicit, quibus fidem et gratiam praeparat 
subditorum. Nam cum vitae propriae 

p. 506

terminos finiri praecogitat, propagari gaudet 
in sobole gratiam principatus. Et quanquam 
in prole foeminea regnorum jura et regnantium 
solia non quiescant, grata tamen 
haec filia debet esse cum masculis; quae velut 
tempestiva paranympha sequentium, et ara 
certissima masculorum, ex imperatricis novae 
consortio indubitatam nobis et vobis [Domino 
faciente] de regibus copiam repromisit.

Cap. LXXII.

Senatori et populo Romano, ut mittant proconsules 
suos ad eum, quibus honores et officia 
vult conferre.

Ardens semper fuit cor nostrum ab aetatis 
nostrae principio, postquam regalem 
indolem illustris natura Caesarum 
de virtute contingente praevenit; et eadem 
continuata voluntas cum dignitate succedente 
concrevit, sicut nuncii vestri ad nostram frequenter 
praesentiam destinati [cum quibus de 
corde puro et constantia non ficta contulimus] 
potuerunt ad publicam vestram notitiam 
pertulisse nostrum constans propositum 
et affectum; ut autorem pariter et auctricem 
Imperii Romani reformaremus Romam, in 
statum dignitatis antiquae, ac proceres ac cives 
suos, cum quibus Respublica consuevit 
hactenus longe lateque magnificis titulis 
exaltari, ex commisso nobis Imp. honoris 

p. 507

onere, non indigne ad partes solicitudinis 
vocaremus quosdam praeficientes circa 
latus nostrum publicis officiis aulae Caesareae; 
quosdam ad praesidiatus regionum pariter et 
regnorum ac provinciarum administrationes 
et regimina statuentes; aliis per diversa officia 
praefecturarum prout nobilitas exigit, et industria 
singulorum, propensiori studio deputatis; 
ut quae in principem Rom. cuncta 
officia et sua transtulerat, eadem felix Roma 
nihilominus particeps onerum et laborum 
coadiutrix accedat, nec sit expers honorum 
quorum ipsa contulit incrementa. Non patientes 
igitur conceptae voluntatis commoda 
diutius prorogati, sed ut ad decus et 
honorem urbis nobiles Romani praesideant officiis, 
et dignitatibus illustrentur; universitatem 
vestram monemus, sollicitamus, et hortamur 
attentius, quatenus proconsules nostros, 
Nepuleonem Joannem de Polo, Ottonem 
Frangepanem et Anglum Malabrancham, dilectos 
nostros, absque difficultate morae ad 
nostram praesentiam transmittatis; honores et 
onera subituros, quibus singulos eorum duxerimus 
deputandos, ut felici nostro tempore 
in urbe Romana Romulei sanguinis honos appareat, 
Romanum diadema vel idioma 
praefulgeat, et antiqua renovetur dignitas Romanorum, 
et fiat nexus indissolubilis gratiae 
nostrae inter Romanum Imperium et Romanos; 

p. 508

nos quam nos et nostra tota Caesarea 
successura progenies, circa Romani status honorificentiam, 
et augmentum teneamur perenniter 
ampliare. Caeterum quae Theodemus 
judex Curiae nostrae fidelis noster, ex parte nostra 
vobis dixerit, credere debeatis fideliter.

Cap. LXXIII.

Significat quibusdam magnatibus se cito iturum 
ad partes eorum, corroborans eos in fide 
sua.

Quanta fit fidei vestrae constantia, quam 
erga nos, et Imperium prompta mentis 
alacritate protenditis, evidentibus operum 
experimentis agnoscimus, et crebra 
Richardi comitis Th. fidelis nostri relatio patefecit. 
Ex quo sinceritatis vestrae zelum tanto 
faecundioribus titulis laudum extollimus, quanto 
praesentium negotiorum et temporum qualitate 
pensata, gratiora nunc nostrorum fidelium 
obsequia reputantes, devotionem vestram 
sinceram in nubibus firmiorem prae aliis in fide 
nostri culminis experimur. Cum igitur in 
partibus Pedemontis, ubi terram Marchionis 
Montis ferrati, proditoris nostri, quam continuae 
depopulationi subjicimus, ut singula 
nobis ad placitum grata successione respondeant, 
expeditis in proximo quibusdam arduis 
et magnis sacri Imperii negotiis, pro quibus 
ibidem moram necessario hucusque protraximus, 

p. 509

considerationis nostrae intuitus dirigatur, 
partesque ipsas victoriose repetere firmiter 
disponamus; fidelitatem vestram, de qua plene 
confidimus, monemus attente, mandantes 
quatenus de felici adventu nostro, quem vobis 
proximum pollicemur, firmam fiduciam obtinentes, 
sic interim in fide nostra vires et animos 
augeatis, quod vobiscum placida visione 
praesentes, devotionem vestram pro meritis 
prosequi valeamus affectibus, et ad statum vestrum 
dignis beneficiis ampliandum, quasi per 
debitum invitemur.

Cap. LXXIV.

Significat Cremonensibus fidelibus suis processum 
suum de regno in Romaniolam, et se liberatum 
ab infirmitate.

Tantus nos amor et cura Italiae sedandae 
sollicitat, tanta solicitudo comitatur et 
pervenit curas nostras de fidelibus nostris 
a persecutione hostium relevandis, 
quod nullae regni nostri delitiae, nulla quies, 
nec aliqua poterunt nos solatia detinere; 
quin expeditis in regno cum constantia et 
anxietate magnis negotiis, quae tanto expetendo 
et expediendo negotio congruebant, ad 
egressum regni celeriter properantes, omissa 

p. 510

quiete motibus nostris infesta aestivis caloribus 
et Castrensi pulveri nos daremus; personae 
vestrae ac fidelium nostrorum periculis non 
parcentes ut inter palustres oras montium orbe 
circumdatas, depopulationes et caedes hostium 
agerentur, nobis ad salutem et quietem 
fidelium dirigentibus deliberato consilio gressus 
nostros. Accidit igitur inter occupationes et 
curas publicas, quibus invitus curarum animus 
non potuit obstitisse, personam nostram prae 
infirmitate corporis incurrisse discrasiam, 
quam cum virtute sic vicimus, ut imperialiter 
existentibus nobis in castris, die cretica terminata 
victoriosum processum et felicem victoriam 
Caesaream non praesumeret ulterius impedire 
etc. Quapropter authore Domino, qui 
regibus et principibus dat salutem, in pristinam 
convalescentiam restituti, fortiores facti, 
et timores aestivi temporis contemnentes 
coeptum iter adductis viribus et undique potentia 
nostra congregata, prosequimur; et in Romaniolam 
procedentes, quocunque rebelles 
occurrerint, per nostram potentiam sub pedibus 
nostris oppressuri. Et ut vos omnes et 
singuli, tam de resumpta convalescentia quam 
de successibus subsecutis confortari velitis plenius 
et laetari, istud vobis significamus ad 
omnem dubietatem penitus amovendam, 
quia [Rege regum cum suo misericorditer Principe 

p. 511

dispensante] optata salus et sperata 
hostium victoria subsequuntur.

Cap. LXXV.

Regratiatur civitati, quod suum familiarem in 
Potestatem eligentes multipliciter honorarunt.

Pura fides et experta devotio, quibus inter 
alios Imperii Romani fideles clarius in 
conspectu nostrae Celsitudinis praefulgetis, 
argumentum nobis firmae fiduciae praebuerunt, 
ut in omnibus quae decus Excellentiae 
nostrae respiciunt [vos securissime requirentes] 
de vobis amodo firmius et fiducialius confidamus. 
Latere namque conscientiam nostram, 
vel a tenacitate memoriae nostrae nullatenus cecidisse 
credatis, qualiter vos prae caeteris Arelatensibus 
regni fidelibus, H. de Ravello, 
seneschallum nostrum et ipsius regni vicarium, 
ob honorem culminis nostri gratius et honorabilius 
pertractastis, exhibentes vos eidem in 
omni sinceritate devotos, quae grata nobis extitit 
et Imperio fructuosa. Nec nos praeteriit, 
quod T. de etc. militem Papiensem, et nobis 
tam probabili praesumptione fidelem, rectorem 
vestrum anni praeteriri, de nostra familia provide 
recepistis. Ex quibus omnibus laudabiliter 
informati, quod vos inseparabiliter voluistis 
nobis glutino devotionis et fidei glutinari, 
ad vos oculum providentiae nostrae versa vice 
dirigimus, de prospero statu vestro, nec non et 

p. 512

de salubri regimine praecipua solicitudine cogitantes. 
Et cum inter curas solicitudinis nostrae 
revolvimus, qualiter per nos vobis posset 
in ipso salubrius et cautius provideri, illud 
tandem tenaci meditatione tanquam honorificentius 
nobis et vobis duximus eligendum, 
quod ad hoc vires et potentiam nostram vestris 
profectibus strictius et peculiarius obligetis. Ad 
quod, prout perspicaciter intueri potestis, nulla 
nos inducit ambitio, quod curam regiminis 
civitatis unius quantumcunque nobis sinceritate 
experta fidelis assumere cupiamus, qui fere 
totius orbis habenas universaliter moderamur: 
sed ut affectionis nostrae zelum vobis singulariter 
ostendamus, et ut ad considerationem 
omnium manifestissime deducatur; quod dum 
humeris nostris sarcinam regiminis vestri libenter 
imponimus, regi vos provide ac salubriter 
affectemus, ut sine culminis nostri laesione laedi 
per aliquem non possitis.

Cap. LXXVI.

Communitati, quod parent nuncios mittendos 
Cremonam, ubi intendit Curiam celebrare.

Qualiter jura Imperii pro varietate temporis 
praecedentis conculcata jaceant et 
depressa, qualiter ejus tranquillitas fuerit 
olim et sit usque ad haec felicia nostra 
tempora [quod anxie dicimus] perturbata, universi 
de Imperio cujuscunque officii, vel conditionis 

p. 513

in oppressionibus propriis personarum, 
et rerum dispendiis senserunt, et sensunt incessanter. 
Nec immerito membra in capite 
patiuntur, sine cujus integritate, sicur ab experto 
cognoscitis, nequit membrorum compago 
illaesa servari, et vix sperant reformacionem 
admittere sui status nisi redintegratio 
praeparetur capiti, a quo subsistentia virium 
recipiunt firmitatem. Sic enim est per 
fas et nefas deductum Imperium, sic est nequiter 
deducta conditio subditorum, ut 
expediat penitus illicitos excessus, aliquando 
nobis videntibus perpetratos, conniventibus 
oculis pertransire; et, quod omnino est gravius 
ab imminentis ruinae periculo nonnunquam 
abstinere licitum, velle quod nolumus 
cogeremur. Volentes itaque jura Imperii 
in statum optimum reformare, subditorum 
oppressionibus condolentes, apud Cremonam, 
proximo die festivitatis Resurrectionis Dominicae 
nunc instantis, de consilio principum Palatinorum 
solennem induximus Curiam celebrandam. 
Quapropter vobis sub debito fidelitatis, 
quo nobis astricti tenemini, firmiter et districte 
praecipiendo mandamus, quatenus vestros 
milites armis et equis, qua convenit diligentia, 
praeparetis, ut quum ad finitimas partes 
Imp. noveritis nos feliciter dirigere iter nostrum, 
eosdem ante nostram praesentiam transmittatis; 
de condigna retributione securi, quia 
nobis et vestris benemeritis curabimus 
respondere.

p. 514

Cap. LXXVII.

Rex Conradus significat adventum suum de 
Alamannia in regnum cuidam Magnati.

 Volentes devotionem tuam felicibus nostrae 
Majestatis recreare processibus, fidelitati 
tuae duximus ad gaudium intimandum, 
quod de negotiis omnibus in partibus Alamanniae 
et subsequenter in Lombardia, pro voto 
dispositis, et ad honorem culminis nostri salubriter 
ordinatis, die lunae quarto instantis 
mensis Decembris gressus nostros feliciter de 
Verona moventes, apud Lugnaniam die ipso 
venimus pernoctare; sequenti die Martis Vicentiam 
accedentes; et exinde versus portum 
Pisanii continuatis processuri dietis, die lunae 
11. Mensis ejusdem felici agmine galeas intrabimus 
in haereditarium regnum nostrum Siciliae 
evestigio accessuri. Ubi applicantes Deo duce 
salubriter, quam jam per praecedentes indiximus 
Excellentiae nostrae literas, in festo Nativitatis 
Dominicae proximo veniente, pro reformatione 
ipsius provinciae, et fidelium nostrorum 
statu salubri, apud Foggiam tenere proposuimus 
Curiam generalem. Quare fidelitatem 
tuam hortamur attentius et mandamus, quatenus 
felicium successuum nostrorum votiva recreatione 
laetatus, circa Majestatis nostrae negocia 
vel servitia more solito, sic laudabiliter et 
strenue ac devote te geras, ut in conspectu nostri 
culminis gratiosus appareas, et commendabilis 
praesenteris. Nos enim alta mente concepimus, 

p. 515

tam de servitiis quae divae memoriae 
genitori nostro nobis et Imperio, tua incessanter 
fidelitas contulit fideliter et gratanter 
quam de his, quae vestrae te speramus Celsitudini 
gratiosius in antea collaturum, devotionem 
tuam dignis extollere praemiis meritorum.

Cap. LXXVIII.

Idem significat se iturum contra rebelles, et 
animat in fide fideles narrando magnitudinem 
sui exercitus.

Fidem et devotionem nostrorum fidelium, 
et quondam felicissimi patris nostri [divae 
memoriae] recolendam, quam post 
ejus obitum inviolatam permansisse cognovimus, 
et ad prosperum honorem nostrum 
nostraeque sublimitatis augmentum, placidae 
successionis ordine ardentius anhelare volentes, 
et eorum bonis exigentibus meritis ad statum 
pacificum et magnificum promovere, ut 
perseverantiam fidelitatis vestrae nobis gratam 
et vobis utilem cognoscatis; ecce quod ad partes 
Imperii pro exterminatione hostium vestrorum, 
nostrorumque rebellium qui 
maxime Celsitudini nostrae spontanei noluerunt 
subjacere, nec assistere nobis pro tranquillitate 
durabili conquirenda, cum felici et innumerabili 

p. 516

exercitu nostro festini dirigimus 
gressus nostros. Quare dilectionem vestram 
monemus attentius et hortamur, quatenus vos 
armis et equis et aliis exercitui necessariis, prout 
tanti negocii cura deposcit, laudabiliter 
praeparetis non tamen necessitate aliqua exigente, 
sed ut propriis manibus de inimicis 
nostris, in eorum pertinacia commorantibus 
gaudeatis ad vota recipere ultionem: procul 
dubio cognoscentes, quod si quos mandatorum 
nostrorum invenerimus contemptores, 
de adventus nostri terrore duntaxat eos dispergi 
poteritis intueri, nec non qui a primo evasionis 
nostrae impetu evadere viderentur, receptaculis 
in quibus latent penitus destituti 
spiritu, animata corpora pro volatilium 
et ferarum esca tanquam cadavera derelinquent, 
nisi divina potentia aliquo insperato casu [quod 
absit] nostris processibus opponatur. Praeterea 
de potentia nostri exercitus, non ampliato 
nomine veritatis, sed potius angustato 
volentes vos reddere certiores, ut in fidei verbo 
teneatis quod nostrorum agminum fortitudo, 
20. milia militum electorum, quantumcunque 
fortius possent obsistere, non 
timeret.

p. 517

Cap. LXXIX.

Idem significat Cremonensibus se regnum pacifice 
possidere, et se iturum in Lombardiam, et 
ut pareant vicario.

Frequenter vobis describere volumus altitudinem 
status nostri, ut dum in prosperis 
successibus, quos divina nobis largitur 
potentia, vestra devota fides et fidelis devotio 
glorietur nobis etiam fuerint ipsa gaudia 
gratiora, si vobiscum participamus eadem 
quos in exaltatione nostra pro certo novimus 
exaltari. Accedat ad vos igitur praesentium 
verborum compages, vestris sensibus firmiter 
relatura, quod H. comite Cafertano, dilecto 
sororio nostro, una cum civitate Capuae, 
ad mandata nostri culminis jam converso, 
totum regnum habemus pacifice: ita, 
quod nostro dominio taliter conculcatum nihil 
ibi jam superest nostrae contrarium Majestati, 
nihil ibi resistit de caetero votis nostris. Ideoque 
collecto robore, viribus undique congregatis, 
resumpto spiritu fortiori, tota mente 
proponimus intendere negotiis Lombardiae; et 
personam nostram, regna, divitias, et thesauros 
exponere pro nostris rebellibus edomandis. 
Ad cujus propositi finem votivum, ut 
possimus salubrius pervenire, ad vestram et 
aliorum fidelium salutem perpetuam, nostramque 
gloriam et honorem, illo proditore 

p. 518

nefario Marchione vocato Lancea damnato 
finaliter et in conditione publica forbannito, 
missisque in exilium suis omnibus qui morabantur 
in regno; fidelem et solicitum virum, 
qualibet suspicione carentem, de qua sicut de 
nobismetipsis confidimus, Ubertum Marchionem 
Palatinum, dilectum familiarem et 
fidelem nostrum, a Papia superius, sicut inferius 
per totam Lombardiam statuimus in officio 
vicariae. Fidelitati vestrae firmiter injungentes, 
quatenus eidem tanquam personae nostrae, 
nostram in eo potentiam figurantes, ad 
honorem et fidelitatem nostram intendere ac 
parcere curetis. Praecipue autem diebus 
istis in defensionem civitatis nostrae Terdonensis, 
et requisitionem et mandatum ipsius 
ostendere vos benevolos, et paratos, ut 
civitas ipsa posse fidelium defensa, offensam infidelium 
non formidet. Amen etc.

Cap. LXXX.

Civitati, ut faciant guerram Mediolanensibus, 
donec iverit ad eos, cum paratus sit ad iter.

Expectantes expectastis, et desiderio desiderastis 
hactenus, ut in manu forti Italiam 
ingredi personaliter deberemus. Ecce 
venimus, et tam cum honorabili militum 
comitiva, quam a longe retroactis 

p. 519

temporibus Romani principes in Italiam non 
duxerunt. Propter quod non injuste credidimus, 
ut nostri Imperii rebelles, ad jura, nec 
minus ad vires nostras respectum habentes, 
mandatis nostris exponere se deberent; qui tam 
antiquae spiritu rebellionis assumpto, nostris 
contradicere viribus moliuntur. Et quia pugnae 
discrimine campestria bella nobiscum 
aggredi reformidant, per locorum angusta et 
fluminum vada victoriosi exercitus nostri transitum 
praepedire nituntur, armatorum suorum 
globos militibus nostris objicere molientes; 
ut ad commune certamen liberum et expeditum 
nequeant habere progressum. Mediolanenses 
praeterea, qui inter caeteros rebelles 
nostros, contra nos et Imperium nostrum vexillum 
sibi nequitiae erigere praesumpserunt, militum 
suorum turmas, per singula loca iter nostrum 
debilitatum describunt, per quae ad 
nos habere transitum deberemus, praepedientes 
in hoc vires Imperii, et nostras, quas 
saltem vicinatione locorum formidare deberent, 
nihilominus contemnentes. Cur igitur firmi 
nostri propositi fit, cum felici exercitu nostro 
ad partes ipsas accedere, ut serpentis nequitiam 
non in cauda, sed in capite conteramus; devotioni 
vestrae mandavimus, quatenus, 
sicut honorem Imperii diligitis, et salutem nostram 
optatis, contra Mediolanenses et eorum 
sequaces alios, qui sic in dedecus et laesionem 
nostram, nostrorumque fidelium effrene vagantur, 
ad guerram evestigio resurgatis; ut sic 

p. 520

ipsos, qui contra nos et Imperium et in fideles 
nostros alios lascivire nituntur, ad defensionem 
domus propriae necessario revocetis: 
quod multitudinem devotionis vestrae, quam 
in auribus nostris retroactis temporibus spondebatis, 
in oculis Excellentiae nostrae, nos 
experiri viriliter videamus.

Cap. LXXXI.

Magister Petrus de Vinea significat magistro 
Rofredo ut vadat ad Curiam.

Suo magistro Rofredo de Benevento, suus 
P. de Vinea novae relationis gaudium et 
veteris devotionis affectum. Adventum 
vestrum ad Curiam, ante vocationem expedire 
credimus. Nunc autem credimus oportere, 
ne vocans in vocato contemptum, et imperans 
per vocationis literas habeat se deceptum. 
Igitur, ut breviter me expediam, vel 
venire socerum expedit, vel generum non remitti 
etc.

Cap. LXXXII.

Aretinis fidelibus suis, ut parent se armis et 
equis, cum expeditis jam nogociis Lombardiae 
intendat ire in regnum.

Ut vestrae devotionis integritas, quam nostrae 
prosperitatis avidam fore confidimus, 

p. 521

firmam de felicis nostri vicinitate 
fiduciam, et plenam de nostrorum 
grata dispositione processuum causam jucunditatis 
assumat; ad notitiam vestram praesentium 
tenore perducimus, quod negociis superiorum 
parcium Lombardiae, in quibus nos hactenus 
necessaria et utilis causa detinuit, salubriter 
ordinatis ad votum, jam Cremonam 
advenimus, ubi jam Ezelinum de Romania dilectum 
filium nostrum, cum nepte sua Heinrico 
regi Sardiniae, dilecto filio nostro, matrimoniali 
commercio copulanda; nec non Ambasiatores 
civitatum a Papia inferius, quos celeriter 
ad nostram provinciam venire mandavimus, 
pro regionis hujusmodi negociis disponendis 
utiliter, de die in diem continue expectantes, 
ad partes Thusciae, continuatis dietis, 
constanter intendimus dirigere gressus 
nostros. Volentes igitur, ut status ipsarum 
partium, quas, velut charum et nobile 
membrum Imperii, quadam affectione praecipua 
serenitas nostra videre desiderat, in felici 
adventu nostro, quem vobis in proximo 
pollicemur, tam viriliter quam provide reformetur; 
ut incauta nostrorum corda rebellium, 
de quibus finalis et desiderata victoria 
nostrae potentiae gladio reservatur, sicut in absentia 
nostra gloriati sunt hactenus, sic ex vicinitate 
nostrae potentiae terreantur: fidelitatem 
vestram, quam semper invenimus ad beneplacida 
nostra paratam hortamur attentius 
et mandamus, quatenus ad requisitionem Friderici 

p. 522

de Antiochia, sacri Imperii in Thuscia 
vicarii generalis, dilecti filii nostri, sic in equorum 
et armorum apparatu continuo persistatis, 
ut in adventu nostro, civitatis vestrae 
subsidio magnifice nostris viribus aggregato, 
[ad confusionem nostrorum rebellium 
intendere valeatis.]

Cap. LXXXIII.

Eisdem, ut mittant quatuor de sapientibus viris 
suis ad eum, super petitis consilium impensuris.

Grata satis est in conspectu nostro fidei 
vestrae constantia, quam erga Majestatem 
nostram clara semper operum exhibitione 
praetenditis, et prompta devotionis 
alacritate portatis, de qua praestantia laudum 
praeconia testimonia quae veridica nostrorum 
fidelium relatione suscepimus, et nos 
ipsi jam multotiens experimento manifesto 
per opera, sine quibusdam relatibus, 
certi sumus. Ex quibus sane digna commendatione 
vos prosequimur, et benevolentiae 
nostrae gratiam tanto vobis favorabilius pollicemur, 
quanto devotionem vestram fructuosiorem 
in nostris servitiis experimur. Cumque 
pro quibusdam Excellentiae nostrae negotiis 
quae honorem nostrum et commoda nostra 
[respiciunt universitatis vestrae consilium 

p. 523

utile reputemus; fidelitati vestrae praecipimus, 
quatenus, sicut honorem nostrum et utilitates 
nostras] appetitis, statim receptis praesentibus, 
quatuor de sapientibus viris vestris 
plena vestrum authoritate suffultis, ad Majestatis 
nostrae praesenciam destinetis.

Cap. LXXXIV.

Capitaneo respondet, commendans eum de processu 
habito per eum, et instruit qualiter sit 
processurus.

Consueta benignitate recepit Excellentia 
nostra literas, per te nostro culmini destinatas 
et vidimus ipsarum continentiam 
diligenter. Super eo sane, quod scripsisti, 
te propter quaedam diversimode intellecta de 
statu civitatis Thaurini quae tibi videbantur 
obliqua, cum magna militum et peditum comitiva, 
personaliter ad terram ipsam gressus 
tuos cum festinantia direxisse, et ibidem hincinde 
diligenter exquisitis, et caute, quae ad 
cautelam servitiorum nostrorum exquirenda 
pensasti, quosdam, qui videbantur magis esse 
suspecti, per personas capi statuens, ipsosque 
faciens cum diligentia custodiri: tuum 
exinde studium, et industriam evidentem, 
quae circa nostrae Celsitudinis augmentum, in 
his et aliis te apponere cognoscimus, non 
immerito commendamus. Verum cum tam 
propter rebellium nostrorum depressionem, ad 

p. 524

quam efficacius inferendam te studiosum fore 
credimus et attentum, quam propter fidelium 
nostrorum salutarem defensionem, milites tuae 
jurisdictionis dudum suppositos, equis et 
armis volumus esse munitos, ita, quod per defectum 
armorum et equorum, servitia nostra 
non remaneant imperfecta; devotioni tuae 
praecipiendo mandamus, quatenus sic instanter 
procures et facias, quod omnes tuae jurisdictioni 
subjecti, qui equos retinere debent et 
arma, sint ipsis ut convenit sine mora 
qualibet praeparati, ad nostrum servitium 
tecum laudabiliter processuri. Super aliis vero 
quae scripsisti Celsitudo nostra providere curabit, 
prout honori nostro viderimus expedire. 
Tu autem in his et aliis servitiis nostris, et 
maxime circa diligentem custodiam civitatis 
Thaurini, taliter praevigil et studiosus intendas, 
quod ipsa operum patens efficacia, in 
Excellentiae nostrae oculis te, juxta solitum, 
commendabilem repraesentet.

Cap. LXXXV.

Vicario, ut diffidat Januensibus rebellibus 
Imperii, qui mentiti sunt fidem quam 
promiserant.

Venientibus ad praesentiam nostram pridem 
nunciis Januensibus, et pro parte 
totius communis eorum latis literis, 

p. 525

ac authoritate ipsorum promittentibus 
et jurantibus fidelitatem nostram servare 
ac nostris stare beneplacitis et mandatis; nos 
et imperialis clementia dignitatis, qua tam 
gloriosum repetamus misericorditer 
subditis ignoscere et eos in nostra gratia 
reformare, quam eorum desiderare vindictam, 
per eosdem nuncios, et pro parte communis 
[eorum praestitum juramentum benigne recepimus; 
ad civitatem ipsam, speciales nuncios 
cum literis nostris benignius transmittentes, 
qui recepto, sicut moris est, fidelitatis ab 
omnibus debito juramento, eos restitutionis 
gratiae nostrae certos efficerent et jucundos. 
Sed cum iidem nuncii contrarium invenissent, 
fidem eorum qui pro parte communis] ad 
nos venerant in sui promissione mentitam, et 
voluntates omnium in perfidia potius, quam 
in promissa fidelitate nostra deprehenderent 
obstinatas; ad nos sine quolibet affectu 
reversi, nunciarunt Januenses in errore et rebellione 
solita, pro eorum infortunio perdurare. 
Cum igitur invitis gratia non praestetur, 
et in contemptores gratiae ac rebellionis amicos, 
in proximo maneat debitae judicium ultionis; 
eos tanquam infideles cum fidelibus 
nostris participare nolentes, nec uti aliqua 
commoditate cum eis; fidelitati tuae mandamus, 
quatenus de caetera communi Januensium 
opportunitatem, quam tecum in 

p. 526

terra soliti sunt habere, penitus deneges 
et diffides eos tanquam inimicos nostros et 
Imperii per nuncios speciales; damna rerum 
et personarum ipsis ubicunque se facultas obtulerit, 
inferendo. Nos enim qui usque modo 
cum patientia dissimulavimus insolentiam 
et perfidiam eorundem, ipsos ad conservationem 
et poenitentiam expectantes, in eorum 
ultionem contra eos amodo potentiae 
nostrae brachium taliter extendemus, 
ut cujus gratiam contempserunt, indignationem 
sentiant et vindictam.

Cap. LXXXVI.

Narrat Communitati rumores, et petit ut 
mittat ad exercitum omnes bellatores.

Ut de felicibus Excellentiae nostrae processibus, 
recreationis spiritum a nobis 
devotio vestra suscipiat, et nobiscum expectatae 
victoriae, cujus de nefanda rebellione 
Parmensium, indubitatam spem gerimus, 
grata participatione laetetur; scire vos volumus, 
quod die secundo praesentis mensis 
Augusti, ad obsidionem Parmae victoriose 
processimus; assistentibus nobis nostrorum 
fidelium viribus, qui de adjacentibus 
Liguriae partibus voluntarie convenerunt. 

p. 527

Quare devotioni vestrae praecipimus, quatenus, 
sicut unquam gratiam nostram charam habetis, 
et nostram ac Imperii exaltationem diligitis 
ad requisitionem Friderici de Antiochia, 
comitis Albae, et sacri Imperii in Thuscia vicari 
generalis, dilecti fili nostri, cui exinde 
scribimus, quantumcunque potestis muititudinem 
bellatorum, ad felicem exercitum nostrum, 
cujus est jam praesto victoria, potenter 
et hilariter transmittatis de quaesitae 
laudis titulis laetaturi, cum de ipsius celeri 
expugnatione fiduciam, egredientium continue 
de terra ipsa relatio, quos non immodica 
quantitate praesentis potentiae nostrae timor 
educit, indubitabilem largiatur. Etc.

Cap. LXXXVII.

Super eodem scribit Mutinensibus fidelibus suis.

Benigne recepit Excellentia nostra literas 
quas misistis, et earum plene collegimus 
intimata. Gratum gerimus admodum 
quod felices audire rumores de prosperis nostris 
processibus cupientes, vos ad nostra 
servitia promptos et avidos obtulistis. De 
quibus volentes vestra viscera recreare, fidelitati 
vestrae tenore praesentium intimamus, 
quod nos ad puniendum proditorum Parmensium 
perfidiam, eorumque superbiam 
conterendam, in numeroso exercitu congregato, 

p. 528

cum Lombardis nostris fidelibus, qui 
juxta mandatum nostrum nobis assistunt, unanimiter 
et potenter ad obsidionem Parmensium 
processimus; eandem sic strictius coarctantes, 
quod ipsam procul dubio voluntariam 
vel invitam redire in brevi ad nostrum 
dominium oportebit. Volumus igitur 
et mandamus, quatenus, ut tantae victoriae 
participes existentes, armatorum honorabilem 
comitivam, sicut unquam nobis 
placere cupitis et servire, ad nostram 
praesentiam celeriter 
transmittere studeatis.

Tomus II

p. 5

Liber IV.

Cap. I.

Fridericus universis Praelatis et clericis regni Siciliae, 
de morte regis Heinrici filii sui.

Misericordia pii patris, severi judicis 
exuberante judicium, Heinrici primogeniti 
filii nostri fatum lugere compellimur, lachrymarum ab intimis 
educente natura diluvium 
quod lachrymas offensae dolor, et justitiae 
rigor intrinsecus obfirmabant. Mirabuntur forsitan 
diri patres invictum publicis hostibus Caesarem, 
dolore domestico potuisse convinci; 
subjectus est tamen cujuslibet principis animus, 
quantumvis rigidus naturae dominantis 
Imperio. Quae cum vires suas exercet in quemlibet, 
reges et Caeares non agnoscit. Fatemur 
siquidem quod qui vivi regis superbia 
flecti nequivimus, sumus ejusdem filii nostri 
casu commoti. Sumus tamen eorum nec primi 
nec ultimi, qui filiorum detrimenta transgredientium 
pertulerunt et nihilominus post 
eorum funera deplorarunt. Luxit namque David 
triduo primogenitum Absolonem; et in

p. 6 

Pompeji generi fui cineres, fortunam et animam 
soceri persequentis, magnificus ille Julius 
primus Caesar paternae pietatis officium, et lachrymas 
non negavit. Nec dolor acerrimus 
ex transgressione conceptus, est efficax parentibus 
medicina doloris, quin in obitu filiorum 
natura pungente, non doleant contra naturam 
a filiis irreverenter offensi. Nolentes igitur, 
et etiam non valentes circa praedicti filii 
nostri obitum omittere, quae sunt patris; fidelitati 
tuae praesentium tenore mandamus, quatenus 
per totam Abbatiam cunctis clericis et 
caeteris fidelibus nostris injungas, ut ejus 
exequias cum omni devotione solenniter celebrantes, 
animam ejus cum decantatione Missarum, 
et aliis ecclesiasticis Sacramentis divinae 
misericordiae recommendent, manifestis indiciis 
ostendentes, quod sicut in gaudiorum 
nostrorum tripudiis exultant hilariter, sic et 
doloribus nostris condolere fideliter videantur.

Cap. II.

Capitaneo suo, de morte Imperatricis, et ut ejus 
exequias per jurisdictionem suam faciat celebrari.

Latentis hostis insidias non potuimus effugere, 
quin post innumeras regiones sub 
virga Majestatis nostrae deductas, serenissimam 
Augustam ex regali progenie ortam, 
nobis pace potientibus et quiete, impiae mortis 
ignavia subriperet violenter. Non igitur hilaritatem

p. 7 

vultus possumus exhibere, cum nostrae 
consortis obitus nobis amaritudinis 
propinet poculum, nosque molestet jugiter 
et impugnet. [Verumtamen nolumus doloris 
amaritudine sic Majestatem nostram afficere, 
quod creatoris offendamus nostri clementiam, 
et doloris immensitas in nobis impediat, quid 
honoris conferre nostrae consorti dignanter expediat 
et doceat reverenter]; praesertim quia 
volumus, ut tantae nostrae participis memoria, 
sit celebris super terram; tibi districte praecipimus, 
quatenus ejus exequias per totam jurisdictionem 
tuam ab undique locorum degentibus, 
praecipue a clericis et populis civitatum, 
campanis quo decet honore pulsatis, universaliter 
facias celebrari, ut quilibet in Ecclesiis 
congregati, Augustae animam, qui aufert Spiritum 
Deo vivo specialiter recommendent; 
cavens ne inde aliud facias, sicut nostrae indignationis 
aculeum non incurrere concupisti.

Cap. III.

Cuidam nobili, de morte soceri sui.

Cum post sedatos undique turbines, 
quos dudum in regno nostro Siciliane 
calumniosa temporis procella concreverat, 
nostris nuper faveret affectibus 
fortunae placiditas, et nostrorum processuum 
latera circuiret, subito rumor infestus et nubilus

p. 8 

claustra nostrae jucunditatis infregit, illas 
nobis insipidas amaritudinis propositiones interferens, 
quod N. dux Bavariae, charissimus 
socer Superioris ducis ductus imperio, 
et in patriam quae iter est omnibus generale 
mortalium, necessitate vocatus humanitatis 
commune debitum,  [quod exceptio] 
quaevis allegata non prorogat, ex 
inevitabili lege fatalitatis exolvit. Ex quo 
tanto nos pungit doloris ictus acerbius, 
quanto per ejus absentiam, qui genitoris in nobis 
officium compensabat, et velut [nostri pars 
magna consilii erga nos, charitatis paternae] 
non impares dabat affectus, multa nobis decisae 
carnis et grandia incommoda referata sentimus. 
Verum quia sic irreparabiliter cadere 
hominis est, natura non poena, et morbus 
iste non est medicabilis herbis: sed illius 
est Excelsi dexterae mutatio, qui caput excelsum 
et humile necessariae amplexibus aequalitatis 
involvit; multa nobis et tibi sunt exinde 
solaminis assumenda consilia, ut et nos 
decedentis patris occasum superstitibus consolemur 
in filiis. In quibus nobis affinitatis solidae 
pignora remanserunt, et tu quaecunque 
tibi tam turbidus casus ingesserit, in nobis reparabilia 
sentias detrimenta; qui tam ex 
carnis unione qua jungimur, quam ex dilectionis

p. 9 

etiam vinculo quo unimur, tua et quorum 
negotia non minus libenter quam propria, 
continuis semper profectibus disponimus promovere. 
Propter quod dilectionem tuam inducimus 
et hortamur attente, quatenus non 
expectans ut consolandi remedia lassitudo 
tibi moeroris indulgeat sed animum redolens 
viri fortis assumas omnem causam lugubrii, 
dolorisque reliquias, quas forte tibi 
muliebris mollities reliquit ad lachrymas, 
verborum nostrorum lenimentis abjicias, et in 
gratiosa spe nostrae proximitatis abstergas. 
Ad haec quicquid N. tibi de honore et 
servitiis nostris verbotenus ex parte nostra 
retulerit, indubitabiliter prosequaris.

Cap. IV.

Cuidam fideli suo, consolando eum de morte 
filii sui occisi in expugnatione Victoriae.

Lugubrem filii tui casum, vulgaris famae 
fortassis lugositate praecognitum, 
cujus doloris aculeus prius dominica pecora 
transiens, quam paterna, fecit in nobis 
quantum licuit et decuit stationem, infesto 
tibi stylo describimus. Et licet ejusdem obitus 
nos in ejusdem obsequiorum subtractione 
turbaverit, et te, sicut firmiter credimus, in

p. 10 

carnis decisione medullitus venabulo quodam 
jaculo inopinato percutiat: si modus tamen 
et qualitas mortis attenditur, confolationis 
remedium, quod nos jam exinde probabili 
ratione concepimus, locum grandem 
invenire firmiter opinamur in patre. Dum 
enim idem filius tuus Camerae nostrae servitjis 
assiduus et obsequiosus insisteret, in combustione 
Castrorum nostrorum Victoriae, ubi 
eum potuerat a rebellium nostrorum manibus 
fuga subducere, devotionis firma constantia, 
quae vix cadere consuevit in juvenem, 
gladii superante terrore cruenta maluit 
morte succumbere, quam dimissis aulae nostrae 
servitiis saluti propriae sibi per absentationis 
subsidium providere. Ex hac igitur quam diximus 
causa, praecipua doloribus tuis consolationis 
unguenta porrigimus; ut cum ejusdem 
filii tui defuncti vivat in nostri cordis scrinio 
etiam carne deficiente memoria, et turpe
sit in prudente viro consolationis remedium 
praestare lassitudo dolendi, modum fundendis 
lachrymis adponere studeas, et causam 
in nobis consolationis assumas, etc.

Cap. V.

Literae consolationis comiti Casertano, lugenti 
de morte Episcopi fratris sui.

Audito nuper quod mordentis omnia mortis 
impietas N. Venerabilem Theath. 
Episcopum [fratrem tuum fidelem nostrum] 

p. 11

tibi nunc ad praesentiam nostram venire 
parato, non sine plurium detrimento subtraxit, 
passionibus tuis satis affectuose compatendo 
doluimus, et si ope vel opibus recuperari 
defunctum, aut alia compassione redimi 
natura permitteret, nostra propterea 
libenter aperuissemus aeraria, et alia quaelibet 
opportuna subsidia misissemus. Sed quia quod 
semel subripuit mors debitrix, mors amara 
non reddit dolori tuo, quem multi tecum 
libentissime partirentur, consolationis argomenta 
porrigimus, et gratiae nostrae rimedia 
propinamus. Devotioni tuae mandantes, 
quatenus astringas lachrymas, refrenes suspiria, 
et more constantis viri, tristitiae limites 
provide nobis placiturus imponas.

Cap. VI.

Comiti Acerrarum, consolando eum de morte 
filii sui cadentis in bello.

Quod de nimis acerbo filii tui casu consolationis 
nostrae verbum ad te tarde pervenerit, 
causa fuit, ut tibi tempus ad lachrymas 
laxaremus, suspirantibus namque gemitibus, 
et oculis lachrymosis epistolam nostrae 
consolationis offerre voluimus, quam et 
lachrymarum continua gutta perfunderet,

p. 12 

et eductio copiosa singultuum perlegi prohiberet. 
Doloris quidem praeteriti tumulum 
quem nati funus invisum in patre congesserat, 
ludus expressione providimus disgregandum 
quem nostra monitio retentum 
intrinsecus vehementius ampliasset, si foras 
educi tristitiam per lachrymas vetuisset. 
Nunc igitur mitiganis suspiriis, et oculorum 
luminibus excolatis, literas nostrae consolationis 
offerimus, tractabilem animum et 
vulnus apertum medicamine debitae persuasionis 
aggredimur, et cum tibi per amaritudinem 
luctuum satisfeceris hactenus, per depositionem 
lugubrium satisfieri gratissime postulamus et 
nobis. Quod si luctuosae famae volatum, 
quo nihil inundatione malorum posset 
esse celerius, praesens epistola nostrae consolationis 
anticipet, quae punctura doloris nervum 
cordis intactum inveniat, et virgineos 
oculos nondum paratos ad diluvia lachrymarum, 
naturae partes implere te sinimus, 
dum prohibere nequimus, et nobis 
placere te volumus, dum conveniens postulamus. 
Scimus enim quod per quam dura 
requirimus, sed tamen possibilia flagitamus: 
nam a mane plorabis usque ad vesperam, florem 
occiduum, et aridam segetem ante tempus

p. 13 

aestatis, occasum solis ante meridiem, et noctis 
caliginem ante diem; sic et juvenem nondum 
fere puberem, potius intempestivae mortis 
subiisse judicium, [quam senectutis judicium] 
advenisset. Turbato denique mortalitatis 
ordine, pater pro filio lachrymas offers, quas 
pro te filius reservabat. Vespertina tandem hora 
resume nostrae compassionis antidotum, et 
consolationis affectum. Nos enim in tam 
subito filii tui casu compunctionis paternae confortio 
non caremus, utpote qui ad eundem a 
te naturaliter genitum et vix adhuc matris uberibus 
ablactatum, in ulnas eductionis nostrae 
suscepimus, et quia susceptibilem ipsum invenimus 
disciplinae, virtutum in eum rudimenta 
congessimus, ut sibi esset conspicuus, aliis utilis, 
et nobis existeret fructuosus. Nunc autem 
cum de plantatione nostra vindemiam cuperemus 
decerpere, generationis humanae novacula, 
vitae telam in homine, quam nondum natura 
perfecte texuerat, intempestive praecidit. 
Sed et affectum consolationis dominicae gratum 
accipias, quem veluti de communi tristitia, per 
nos qui tibi miserabiliter condolemus, potes 
et debes assumere gratiorem. Juste 
dolere te novimus, quod in nati funere, pomum 
de vita pomerio natura decerpsit, spatio 
temporis immaturum consolari te volumus, 
quod illud ante tempus debitum virtutum irrogationibus 
acceperit maturarum. Juste 
dolere te novimus, quod morientis filii

p. 14 

clauseris oculos, consolari te volumus, quod 
non inter molles delicias, et debiles curas defecerit 
languidus, sed inter nostrorum obsequiorum 
occupationes ceciderit strenuus, et 
vixerit gloriosus. Quid plura? Iuste dolere 
te novimus quod unicum quem habebas amiseris 
filium, consolari te petimus in duorum 
propagatione nepotum: et nos gratiae nostrae 
zelum, quem ad patrem ab avo produximus, 
tanto propagabimus libentius ad nepotes, quanto 
nostrae Serenitatis affectum et patris et avi 
servitia meruerunt.

Cap. VII.

Literae consolationis, missae scholaribus de morte 
magistri Bernhardi.

Vagientibus adhuc in cunis artis 
grammaticae. Quia materia ita se habet, 
quod ab amaritudine sumit exordium, 
nec dolorosa possunt sine animi turbatione 
notari, non miremini si anxietate 
quadam, et singultuosa narratione vobis scholaribus, 
qui inhabitatis orbem a mari usque 
ad mare, praecipue filiis, quos in dolore peperit 
mater Grammatica: dura nimis et amara 
praesentibus nunciamus. Est enim, quod 
non sine doloris aculeo dicimus, Grammaticae 
artis noviter extincta lucerna, desiccatus est 
fons irriguus, frugifer Euphrates, magister
p. 15 

Bernhardus, qui non ab infimo positivo, 
sed superlativo nomen meruit derivari: videlicet 
cum supra se nullum habuerit ascendentem,
imo sicut aquila transcendens omnia genera 
pennatorum, vir potens in opere et sermone, 
avis in terris rara, sine pluralitatis 
consortio dici meruit singularis. Ad cujus 
transitum, quasi sole petente occasum, 
tenebrae factae sunt super universam faciem 
terrae. Nam [ipse solus de tenebrosis et confusis 
Prisciani tractatibus educens] lucem, 
purgavit tenebras, ipseque veterem et antiquum 
reformavit apostatam, Donatistam 
compescuit: et quasi de culmine montis Synai, 
alter Moyses legifer a Deo et non ab homine, 
sibi scriptam Grammaticam hominibus 
reportavit. Verum sub tanto et tali artifice 
non solum prima, sed dolorem artes caeterae 
patiuntur. Unde quid facient parietes si corruerit 
fundamentum? quid infelix Grammatica 
orba parente suo? de quo completum 
est illud verbum propheticum: Vox in Rhama, 
hoc est, in excelsis est audita, ploratus 
et ululatus, Rachel plorat maritum suum, et 
non est qui consoletur eam, ex omnibus charis 
suis. Nam quis similis sibi? Utinam suscitaret 
Dominus spiritum suum per aliquam phitonissam 
ut loqueretur nobis ad tempus 
magister magistrorum ille doctissumus, qui ducebat 
animalia in stuporem. Verum quia omnes morimur, 
et sicut aquae quae non revertuntur

p. 16 

dilabimur, testante Philosopho, crudelitatem 
facti aequalitas consoletur, moerore 
deposito: et qui talem et tantum dilexistis 
autorem, ad cujus exequias concurratis 
orantes pro illo dodore mirabili, qui a 
mane usque ad vesperas clamavit sicut pullus 
hirundinis, et ut columba meditatus est ponendo 
animam pro scholaribus, docendo desiit 
et docuit desinendo, etc.

Cap. VIII.

Eisdem, de eodem, facta mentione de quodam 
alio magistro praemortuo.

Sedentibus super aquas amaritudinis, et in 
salicibus organa suspendentibus, Neapolitani 
studii doctoribus universis, magister 
Petrus solamen s. Spiritus, et illam quae 
omnem sensum exuberat pacem Domini nostri 
Jesu Christi. De seculo nequam et 
valle miseriae, ad scholas florentis patriae, ubi 
garrulitatis improbae nullus auditur tumultus, 
illius vocatione, cujus Imperium in 
coelo et in terra, et in omnibus extenditur 
creaturis, Grammaticorum eximius consocius 
noster et confrater, magister G. noviter evocatus, 
ab oculis nostris pertransiit velut umbra, 
imo evanuit. Ad cujus transitum studii 
Parthenopensis obscuratus est sol, et 
luna eversa est in eclipsin. Nam ars Grammaticae

p. 17 

quae sine vocabulo designatur, privata 
decoris radiis sedet in tenebris, et non habet 
unde possit suum recreare dolorem, 
duobus maritis tam modico tempore viduata. 
Nondum praecedentis doloris sanata sunt vulnera, 
[et sic calamitati calamitas, et tempestas 
adjicitur tempestati, dolor doloribus et 
vulneribus vulnera] inferuntur: mirum 
non modicum hic est ordo praeposterus et 
turbatus, quia naturaliter magistrum discipulus, 
hic autem magister est discipulum 
subsecutus: et hoc ideo quia mortis irregularitas 
de suo more perversa, pervertit ordinem, 
quae praeponenda postponit, praeponit econtrario 
postponenda: proh dolor, vitis 
frondofa quae subito aruit, cujus fructus exuberavit 
ad plenum. Nam in multitudine filiorum, 
quos genuit, indefessus ille uterus 
magistralis intumuit, praevaluit, et tanquam 
cedrus Libani superexcrevit, cui non sunt adaequatae 
virgulae de deserto. Ipse quidem fuit alter 
Joseph, cui omnes inviderunt parentes, 
quem saeva bestia devoravit, videlicet mors, 
quae per aphaeresin cunctis aufert mortalibus 
caput, a membris dividit et recidit. In 
cujus decisione vos qui floretis in cathedris tanquam 
multorum capita plena oculis retro respicite, 
et ante diligenter attendite, quantum 
tenuis et fragilis gloria secularis, quae est 
quidam vapor ad modicum durans, velut

p. 18 

foenum agri, quod mane floret, et vespere 
decidit et arescit. Ad tutelam igitur, agitur 
per illam syncopam a qua nullus 
Grammaticus excusatur, statum et transitum 
reciprocantes in vobis, unum efficax per locum 
a simili in vobis colligite argumentum, 
similiter illud iter currere, quod noster socius 
percurrit cum de simulibus idem judicium 
habeatur.

Cap. IX.

Eisdem, de morte Jacobi Baldevvini.

Juris civilis professoribus universis magister 
Petrus salutem et attendere ultimum ante 
Primum: amaritudo amarissima, et 
materia concreta doloribus humanis, noviter 
mentibus occurrerunt. Nam unicus et singularis 
in terris homo, in quo velut in suo 
proprio leges convenerant, et vivebat eloquentiae 
tuba, et consilii plenitudo sedebat [est revocatus 
ad patriam, de cujus revocationis 
amaritudine] vox populi a fine, usque in finem, 
[et terminos orbis terrae dolorosa multum 
exivit, nec mirum, quia jam optimus 
persuasor bonorum operum omnium excellentissimus 
Jacobus de Rogio Jesu Christo 
spiritum resignavit, attritus est nimium derepente 
gloria vultus ejus, de cujus occasu non 
solum Lombardia sole privata suo, verum

p. 19 

etiam maxima pars viventium, continuis lachrymis 
ingemiscit, et doloris gladius multorum 
animos perforavit. Nec immerito, cum 
ipse dominus legifer et supremus descriptis 
juris apicibus sensus reformaret informes,
et adhuc viventes viventia ejus opera non desinunt 
informare. Qui licet ut homo desierit, 
non tamen desiit ut magister, quia 
mortuus ipse docet, quantumcunque sit appellatio 
mortis difficilis, violenta, et necessaria 
[difficilis, quia non est ibi solutio violenta, 
quia resistentia nulla: necessaria,] 
quia ex modo necessitatis omnem superat syllogismum, 
exceptiones non recipit, dilationes 
aliquas non admittit. Verum quia mirabilis 
est ista regula mortalium, quae nunquam fallitur, 
sed omnes fallit, fallentia videlicet veridica, 
quae in credentia non habetur. Ipsa quidam 
est nequitiae nebula, tristitiae genitrix, 
diffusio lachrymarum, universae carnis exterminium, 
et singularium destructiva. Ideoque 
viri prudentes in doctore mortuo prudenti addiscite, 
quicquid possit, et quantum fortior 
exterminantis angeli: et diligenter attendite, 
quod legum facundia vel aliquarum 
scientiarum doctrina, mortis imperio non 
resistit.

p. 20

Cap. X.

Mater significat mortem filii sui magistro Petro, 
et recommendat alios filios suos sibi.

Tetigit me domini manus, et apprehendit 
me indignatio irae suae, ut quae fueram 
viri solatio destituta, praematura mors 
filii viduam iterum viduaret. Ideoque duplici 
contritione contrita, singulare quaero in vobis 
dolori meo remedium: discretioni vestrae me 
fiducialiter recommendans. Ad haec sciatis, 
quod Nicolaus futurus gener vester, qui 
per Dei gratiam restitutus est plenariae sanitati, 
ita, quod in naturali pallore ab ejus facie recedente, 
incoepit finaliter sibi fieri sanus color. 
Praeterea quia credo vos paterna provisione prosequuturos 
negotia domus meae, non porrigo 
vobis preces super aliquo speciali: sed 
ut generaliter quid expediat providentes, filios 
meos et filias habeatis recommendatos in 
omnibus sicut pater.

Cap. XI.

Responsiva ad praecedentem, consolando eam.

Nobili mulieri Dominae Elizabeth Petrus 
de Vineis salutem et consolationem 
quam potest et debet. In prematuro 
filii tui casu, quo percussa doles, et sauciata 
tristaris, impleas naturae debitum, sed divinae 
correctionis imperium non contemnas. Nec

p. 21 

tamen usque adeo, licet intus efferveat, exaggeratus 
sit dolor, ut contra Deum provocata, 
quodammodo videaris te vindicare velle 
cum lachrymis, et irata cum judice potius expostulare, 
quam correcta credaris, cum 
habeat Dominus quod clamanti respondeat, et 
habeat consolator qui offerat lachrymanti. 
Nam ille qui suum communi ratione repetiit, 
iste dilectionis maternae consolamen, superstitum 
tibi concessit sufficientem numerum filiorum. 
Ad quorum omnium bonum, me libenter 
et hilariter offero, affectione paterna 
solicitum, et amica provisione fidelem in 
posterum reservabo: quorum unum si concesserit 
dominus natura futurum mihi promisit 
filium et agnatio reliquos filialis affines.

Cap. XII.

Consolatur patrem de morte filii sui decedentis 
in servitio Camerae.

Quod filium tuum Angelum de Morra, fidelem 
nostrum, ad servitium Camerae 
nostrae vocavimus, approbata fides 
ejus, et industria circumspecta, quam habuit 
in servitiis nostris, benevolentiam nostram 
attentius induxerunt. Quod autem ad praesentiam 
nostram nuper veniens, infirmitate 
praeventus, a Domino sicut ei placuit, sit vocatus,

p. 22 

carere servitio et persona sua dolemus, 
tibi nihilominus condolentes qui bonum de 
ipso filium amisisti. Sed cum divinae volutati 
resistere nemo possit, et revocari nequeat 
quod vocavit, et si super obitu ejusdem 
filii tui prohibere tibi lachrymas non possimus, 
utpote qui mutato ordine ad fata pervenit, a 
quo sperabas si rectus ordo procederet sepeliri: 
moderationem tamen tuis justis motibus de favorabili 
gratia imponere suademus, ad te, domum 
tuam, et filios favorem ad eum habitum 
convertentes: ut modestia in doloris vehementia 
observata, possis in nostra gratia confidentius 
respirare, maxime quod ad servitia 
nostra vocatus, finem in Curia nostra laudabilem 
consummavit.

Cap. XIII.

Magister Petrus consolatur matrem, fratres, 
et sorores suas de morte patris sui.

Expectabam filiali zelo de domo paterna 
recipere nova salutis et gaudii, quibus 
recrearetur animus castrensibus negotiis 
occupatus. Ineratque mihi solicitudo continua, 
aliquem de compatriotis meis videre nuncium 
bonum de regione longinqua, qui vitam 
parentum doceret filium, de salute conjugis, et 
natorum, patris laetificaret affectum. Meam 
verumtamen expectationem, moestus patris funeris 
rumor adveniens vehementius conturbavit, 
expectata sustulit gaudia, meque totum

p. 23 

dedit fletibus et lamentis. Dolebam enim per 
quem existentiam sumpsi patrem, meis votis 
ademptum, sed justi causa doloris mea viscera 
retorquebat, quod ubi creditrix natura maturatos 
dies suos breviare disposuit, patri non 
assisterem in ultimis laboranti, ut migraturum 
patrem filiali aspectu reficerem et qui paternae 
senectutis baculus fueram, paternum extremae 
munus benedictionis accipiens, pias patris 
obeuntis manus supra caput meum flebili devotione 
tenerem: ac deinde paterno feretro matris 
praevius exequiis ejus filius obsequiosus 
adessem. Cumque non fuerit hoc permissum, 
ut matris fletibus una cum coniuge et filiis fociarer, 
audiris tamen cursus paterni rumoribus, 
effusis lachrymis et corde turbato defuncti animam 
orationibus piis amplectens in eleemosynarum 
erogatione, Domino commendavi, 
vacans interim lachrymis et moeroribus, donec 
per dominos et amicos meos piis monitis revocatus, 
in vita ac salute nostra potissime respirarem, 
dum mihi fuit recta moderatione 
propositum quod secundum ordinem 
et beneficium naturae, pater utroque superstite 
filio, visisque filiis filiorum, exigente maturitate 
temporis, in manibus vestris, conjuge 
meisque filiis pro me patre praesentibus, in quibus 
meam poterat imaginari praesentiam, diem 
clausit extremum, bonum post se famae testimomum 
relinquens, et secum gerens individuos 
comites, bonorum testes operum, quae

p. 24 

patravit ab infirmitate continua quam passus 
fuerat transmigrando. Verum, quia me decet 
una vobiscum suae animae reminisci, et consolationem 
adinvicem in Domino reportare, 
fraternitatem vestram, maternitatem, et sororiam 
dilectionem deprecor et exhortor, 
quatenus tu mater una cum filiis, tuisque nepotibus, 
quorum omnium vitam apud Dominum 
tuis procures orationibus et salutem, in 
Domino consoleris: ut vos quoque frater et 
soror, qui tua post patris obitum benedictione 
fovemur, moerore deposito, qui nullam defuncto 
videtur utilitatem afferre, et nobis 
superstitibus salutis, posset impedimenta praestare, 
ac anxietatem renovare continuam, alterna 
recreatione consolationis ornamenta sumamus: 
ut hinc inde mutuis literis aura confortationis 
aspiret, et in domo nostra 
omnium dolore ac ludu remotis, optata vigeant 
communis auspicia sospitatis.

Cap. XIV.

Consolationis literae ad affines, de morte cognati 
sui.

Socero et socrui suis L. et dominae A. 
P. de Vineis etc. Cum pervenerunt ad 
audientiam meam nova de obitu N. Dilecti 
filii vestri, cognati mei, tactus dolore cordis 
intrinsecus dolui et condolui valde vobis: 
utpote qui bonum de ipso fratrem amisi, et

p. 25 

lumen oculorum vestrorum a luminibus vestris 
anxior in eo fuisse sublatum. Flevi quoque prae 
dolore nimio, quod oculi mei faciem lachrymis 
maduerunt, quod uxori et filiabus meis 
tam dilectum collateralem decessisse cognovi, 
qui absentiam meam una vobiscum commorans 
supplere poterat ad consortis meae 
solatium et natorum. Coutinuatis ergo ejus 
memoria diebus pluribus fletibus et dolore, vidi 
quod frustra dolebam et quod redimere non 
poteram mortuum effusione continua lachrymarum, 
meditatus potius ipse mecum, quod 
cum sortis humanae debitum solverit, licet fatali 
casu, et mutato ordine parentum vota turbaverit, 
et dies nequiverit protrahere longiores 
filii memoriam, quam fors amara peremit 
communibus dimisit intercessoribus adjuvandam: 
ut cujus vita nos carere contigit, pro 
eo teneamur ut vivat potius [orare, quam flere. 
Venit enim vobis et mihi, filii vestri, quem 
sortis affinitas mihi charum fecit, mors] 
ipsius potissimum deploranda, quod se dulcibus 
annis immiscuit, et juventutis florem morsu 
diro praescidit. Quia vero dispositioni divinae 
obviari non potest, et animam ejus debemus 
et possumus eleemosynis potius quam lachrymis 
adjuvare: cum nec nos deceat in dolore 
modum excedere praetaxarum, ne nomen 
Domini qui dedit et abstulit exasperari contingat, 
supervacuis in tabescendo doloribus. 
Quanquam non possim paternum et maternum

p. 26 

in discessu tam dilecti filii revocare dolorem, 
quem vestrae sperabatis dimittere superstitem sepulturae: 
audeo tamen filiali vobis devotione 
suggerere, quatenus vobis, mihi et uxori ac 
filiabus meis quae vestrae sunt, paterno consulentes 
affectu, quantum propter sortis humanae 
debitum, et labilem conditionem mortalium, 
moerorem vestrum moderari potestis, 
vestrae ac nostrae velitis providere saluti: cum 
in superstitis [filio, filia et nepotibus vestris 
me quoque, qui vitam et consolationem] 
vestram plus filio, si dicere liceat, diligo et affecto, 
possitis plenarie consolationem accipere 
pro defunto: quem si modo quolibet redimere 
valeremus, non parceremus laboribus aliquatenus 
vel personis. Sed ubi a nobis irrevocabiliter 
est ademptus, et orationum nostrarum 
auxilia praestolatur, in superstitibus consolatione 
recepta suspiria, et fletus vestros ad orationum 
subsidia convertatis: illud inter humana 
desideria solatium habituri, quod pro onesto 
sui gestu et continentia, per quam se 
omnibus praestitit diligendum, bonam sui recordationem 
post facta dimisit.

Cap. XV.

Literae doloris de morte regis Joannis, et quod 
duo filii ipsius deducantur ad ejus praesentiam.

Gravis admodum et molestus rumor nobis 
occurrit, de obitu illustris regis Johannis 
quondam dilecti soceri nostri, noviter

p. 27 

nunciatus, nec absque maxima potuimus 
animi turbatione transire, quod in statu minus 
prospero contigerit infortunium mortis ejus. 
Erat enim nostri propositi sicut tibi credimus 
non ignotum, si ulteriorem dierum terminum 
sibi Dominus indulsisset, ipsius nobiscum habere 
praesentiam, ut suo provideremus statui condecenter. 
Sed quia, ut Domino placuit, 
nostro desiderio est sua vita sublata, propositum 
quod ad ipsius honorificentiam puro compatiebamur 
affectu convertere volumus ad comoda 
filiorum. Quia igitur duos filios suos, 
quos audivimus esse Venetiis, nobiscum volumus 
habere praesentes, mandamus devozioni 
tuae, quatenus ita studeas ordinare, quod eosdem 
pueros habeas et ad praesentiam nostram 
ducas, erga quorum educationem pariter 
et profectum paternam nos gerere volumus 
voluntatem.

Cap. XVI.

Literae consolatoriae ad quendam de morte filii 
sui.

Casus filii tui, quem sublatum de medio 
quorundam nostrorum fidelium relazione 
perpendimus, ad compassionem doloris 
qui paternum pectus everberat, Serenitatis 
nostrae clementiam invitavit. Calamitoso 
igitur, et tibi et suspiriis dolorosis benigne 
compatimur, et doloribus tuis misericorditer 
condolemus, tanquam qui a natura innatum 
parentibus amorem ingenitum erga genitos novimus,

p. 28 

et acerbitatem sortis contrariae saevientis 
in liberos nullatenus ignoramus. Oritur 
namque ex nimia dilectione, doloris immensitas, 
sub qua ponentes [gemitus frequentius 
defecerunt, nisi necessario consolationis rimedio 
leniantur]. Prudentes tamen se ad 
majorum exempla convertunt si liberos amiserunt, 
et post datas lachrymas funeri, dolore 
deposito, ad compassionem animi saucii viriliter 
intenderunt: et illud potissime attendentes 
ex mortali immortale generari non posse, nec 
ex vite corrupta palmites incorruptibilis 
procreari. Praeterea quis ignorat morte 
mortales deficere? quis non novit quod mors 
omnia tollit, omnia morte cadunt? quae dum 
per coetus mortalium indiscreta vagatur, aliquando 
parentum votis, qui liberos optant habere 
superstites, effectum tribuit, aliquando 
eorum precibus aures non exhibens, mactat 
intrepide liberos ante oculos genitorum. Senes 
velut eorum oblita praeterit, non verens in pueros 
et juvenes lascivire. Quapropter fidelitatem 
tuam requirimus et hortamur attente, mandantes 
quatenus in his et aliis quae velut discretus 
ad levamen tuae calamitatis agnoscis, spiritum 
consolationis assumas, lachrymis et gemitibus, 
quibus non viriles sed enerves et molles muliebrium 
animi intabescunt, de caetero nullatenus 
vacaturus.

p. 39

Liber V.

Cap. I.

Commissio vicariae cum gladii potestate.

Ad extollenda justorum praeconia, 
et reprimendas insolentias transgressorum, 
prospiciens de coelo justitia 
erexit in populis regnantium solia, et 
diversorum principum potestates. Caruisset 
namque libenter humana conditio jugo dominii, 
nec libertarem a se, quam eis natura donaverat 
homines abdicassent, nisi quod impunita 
licentia scelerum, in evidentem perniciem 
humani generis redundabat, et sic necessitate 
quadam oportuit nostram subesse justitiae 
et servire judicio libertatem. Sed nec extrinsecus 
exquiri decuit speciem aliam creaturae, 
cui se repraesentata per hominem coelestis imago 
subjiceret: sed homo praelatus est homini, 
ut gratiorem praelaturam efficeret identitas speciei. 
Potissime tamen divina sententia praefecit 
ad regimen populorum Imperium, dum 
ostensa sibi figura numismatis in redditione 
census, ac solutionibus tributorum, prae caeteris 
regibus Caesareae fortunae fastigium praesignivit. 
Cui diversimodas subdidit nationes,

p. 40
 
non ad hoc solum, ut eis imperando 
praesset, sed ut ipsis potius justitiae copiam 
ministrando prodesset. Inter alias igitur occupationum 
curas, quibus fluctuantis pelagi more, 
pro salubri Reipublicae statu, noster spiritus 
quotidie fatigatur, occurrit cogitationibus 
nostris potissimum cogitatione potissima revolventes, 
quod Lombardiae provincia utique 
nobilis, et pars Romani Imperii preciosa, 
diu provisione justitiae caruisset: propter 
quod tam filios et indigenas ejusdem provinciae, 
quam advenas in provinciam venientes, 
in personis injurias, et in rebus damna non 
modica novimus fuisse perpessos: et ibidem 
jura Imperii multipliciter diminuta. Ne igitur 
talentum nobis creditum negligenter 
abscondere videamur, utpote qui villicationis 
nostrae rationem, sumus in examine districti 
judicii reddituri, ad hoc dirigimus aciem 
mentis nostrae, ut ad procurandum statum 
pacificum regionis ipsius, Imperialis provisionis 
instantia salubriter intendamus. Quia 
tamen ad praesens circa alias partes Imperii necessario 
detinemur, ne terra praedicta tantisper 
fructu nostrae providentiae careat, cui potentine 
nostrae praesentiam, necnon et potentiam 
nostram proximam pollicemur: ecce 
de tua providentia et fidelitate confisi, te 
de latere nostro sumptum generalem vicarium, 
a Papia inferius in Lombardia, ad eos velut 
conscientiae nostrae conscium, pro conservatione

p. 41
 
pacis et concordiae specialiter destinamus, 
ut vices nostras universaliter geras ibidem. 
Nec tamen te sola vicarii potestate volumus 
esse contentum, licet solo vicarii nomine 
censearis: sed tibi usque ad altum mandatum 
nostrum adjicimus officium praesidiatus, 
concedentes tibi merum et purum imperium et 
gladii potestatem: et ut in facinorosos animadvertere 
valeas vice nostra, purgando provinciam, 
malefactores inquiras, et punias inquisitos, 
et specialiter eos qui stratas et itinera 
publica ausu temerario violare praesumunt. Criminales 
etiam quaestiones audias et civiles, quarum 
cognitio si praesentes essemus ad nostrum 
auditum pertinet. Liberaliter quoque 
audias et determines quaestiones, et imponendi 
banna et multas, ubi expedierit, autoritatem 
tibi plenariam impartimur. Decreta utique 
interponas, quae super transactione alimentorum, 
alienatione ecclesiasticarum rerum, et 
tuitione minorum, secundum justitiam interponi 
petuntur. Tutores etiam et curatores 
dandi quibuslibet tibi concedimus potestatem. 
Et ut majoribus et minoribus, quibus universa 
jura succurrunt, causa cognita, restitutionis 
in integrum beneficium, valeas impertiri, ad audientiam 
quoque tuam, tam in criminalibus 
quam civilibus causis, appellationes deferri volumus: 
quas a sententiis ordinariorum judicum, 
et eorum omnium qui jurisdictionem ab 
Imperio sunt nacti, in provincia ipsa videlicet,

p. 42
 
a Papia inferius in Lombardia (prout superius 
dictum est) contigerit interponi. Ita tamen, 
quod sententia tua ad audientiam nostri 
culminis possit libere provocari, nisi vel causae 
qualitas, vel appellationum numerus, appellationis 
auxilium adimat appellanti. Quapropter 
fidelitati tuae firmiter et districte praecipiendo 
mandamus, quatenus ad statum pacificum regionis 
ipsius, et reparationem nostrorum 
et Imperii virium, in eandem fidem tuam et 
solicitudinem, sicut gratiam nostram charam 
diligis, sic efficaciter et diligenter impendas: 
ut in te diligentiae tuae testimonio, 
electionis nostrae judicium commendetur, dum 
talem tanto negotio duximus praeponendum, 
ex cujus fide et industria, Serenitatis nostrae 
salubre propositum de observatione virium regionis 
ejusdem singulis exprimatur.

Cap. II.

Capitaneo regni, ut procedat ad vindictam 
cujusdam proditoris.

Ne divino instinctu praecognito, ars ausu 
praecipiti furiosa, de suo irrationabiliter 
facinoroso triumphet autore: C. reum 
laesae Majestatis nostrae crimine deprehensum, 
post multa variaque tormenta, ut unius poena 
sic timoris incussio plurimorum, poenam subire

p. 43
 
decrevimus capitalem. Sane quod nostri 
regnicolae, praecognitis undique stipendiis meritorum, 
majoritatem personae in meditationis 
trutina, cum [criminis enormitate suspendant: 
magnifica beneficia sibi a nostra Majestate 
collata, necnon ipsius] enormitatis excessus 
ad notitiam praeferri volumus singulorum. 
Porro hic est, qui de terra fertilitatis 
eductus, caducarum rerum opulentia ad votum 
et ultra extitit foecundatus. Quare immoderate 
lasciviens animo, qui plerumque 
consuevit rebus luxuriare secundis, ministerii 
occasione latentis sedulus, de praeconcepto 
transgressionis fomite, mortis haustum ei 
studuit propinare, a quo multorum salus et 
incolumitas procuratur, volens cum homicidio, 
immo potius cum homicidiis omnium illorum, 
quorum vita dependet a nostra, laesae crimine 
Majestatis committere. Unde salubris 
provisionis consilio, [nequitiae passus metiendo, 
cum passibus pietatis, quod proditorum 
delerent genimina, et factionum fluvium desiccaret, 
edixit cum consilio] procerum 
divino programmate Imperialis excellentiae 
magnitudo, ut terras singulas regni nostri cum 
impropriis peragat et tormentis ultimum 
postremo supplicium subiturus; instar 
enim pietatis est, in hujusmodi sceleris correctione

p. 44
 
fuisse crudelem. Quare ne Dei 
reverentia retardet crudelitatis, quin imo 
pietatis officium, nec festis diebus reus laesae crimine 
Majestatis a principe, adversus quem talia 
molitus est, veniam digne poterit expectare. 
Nam si festa dies non cessat perdere furem, 
quanto minus desistet poenam infliggere 
hujusmodi proditori? Exequaris igitur tanquam 
nostri judex propositi, ut effectu operis 
clareat, quantum habes odii adversus tam immensi 
sceleris patratorem. Nec te moveat 
quod ad effectum non duxerit quod intendit, 
quoniam non debet vindictam effugere, quem 
tam diri conscientia facti mens habet attonitum, 
et surdo verbere caedit: has enim 
poenas patitur sola peccandi voluntas, nam 
facti crimen habet in se scelus qui 
cogitat illud, etiamsi cursum facinus non 
attigerit peroptatum.

Cap. III.

Justiciario regni, ut procedat contra 
homicidas.

Te redargutionis, et culpae non vidimus 
nota carentem, dum contra N. et 
qui homicidium sub umbra nostri nominis 
commisisse dicuntur, tam lente, tam 
segniter te audivimus processisse. Sequitur

p. 45 

etenim, quod dum maleficiorum excessus hujusmodi, 
justo praesidis rigore non stringitur, 
viciosa tibi jam poenae remissio, nutritiva 
sic criminum, et facinorosis ex hoc enormis 
crescat audacia, et liber quodammodo 
transitus violentiae praebeatur.

Cap. IV.

Fidelibus suis, super inquisitione facienda contra 
officiales.

Saepe contingit, quod dum processus et gesta 
nostrorum officialium ignoramus, benemeriti 
plerumque secluduntur a praemiis, 
et obnoxii eximuntur a poenis. Sicque 
subditorum nostrorum fides ex 
nostrae retributionis subtractione minuitur, et ex impunitate 
scelerum augetur malitia delinquendi. 
Ut igitur processus eorum, quos ad oculum videre 
non possumus, nobis relatione veridica 
referentur, fideles nostros super visitandis officialibus 
nostris specialiter duximus destinandos: 
fidelitati tuae praecipiendo mandamus, 
quatenus super omnibus, quae ad eorum officialium 
visitationem spectare noscuntur, prout 
in literis commisionis eorum plenius continetur, 
eisdem fidelibus nostris parere et intendere 
debeatis, etc.

p. 46

Cap. V.

Justiciario, ut procedat ad subventionem novi 
militis, juxta priorum continentiam literarum.

Olim ad supplicationem M. et fidelis nostri 
P. tunc Justiciario ipsarum partium, 
praedecessori tuo, per literas nostras 
injunximus, ut quia B. de patre ejus, ei 
qui in nostris servitiis extitit fructuosus, et in 
ejusdem filiii sui commodo naturalis affectio seu 
charitas paterna non invitaverat, ut debuerat 
invitasse, sibi dudum in receptione cinguli militaris, 
quam ejus debuerat praevenire subventio, 
lentus pater aut rigidus in aliquo non 
praevidit, idem Justiciarius a vasallis prefati 
B. juxta constitutionem regni nostri 
subventionem praefato B. fieri faceret congruentem. 
Cumque, sicut eo nuperrime referente, 
comperimus dictum mandatum nostrum 
effectu debito caruisset, fidelitati tuae praecipiendo 
mandamus, quatenus juxta tenorem 
literarum nostrarum, quas super hoc eidem 
Justiciario praedecessori tuo direximus, praedictum 
mandatum nostrum utiliter et celeriter 
exequaris.

p. 47

Cap. VI.

Eidem de refectione cujusdam pontis.

Ad evitanda discrimina generalis incommodi, 
quae in transeundis aquarum 
decursibus, dum ex fluviali maxime 
turgescunt alluvia, humanis persaepe casibus 
ingeruntur, artis artificis providit antiquitas, 
ut in fluvialibus locis deputatis ad transitum, 
utriusque compaginata commoditas, minantis 
aquae prostrata superbia, per pontium 
tramites viatoribus pandat iter, etc. Ad quorum 
constructionem, necnon ad reparamenta 
viarum, quae itinerantibus necessario frequentantur 
etiam sine mandati oraculo, tanto 
libentius debent aspirare derideria subditorum, 
quanto per id generalis utilitas tangitur, et 
multa personarum pericula rerumque discrimina 
praecaventur. Cumque nuper ad audientiam 
nostram pervenit, quod flumen situm in 
jurisdictione tua, propter inundationes aquarum, 
sic se pro tempore protendat horribile, ut 
nullus hincinde transire volentibus obsecundet: 
volentes inhabitantibus provinciam 
de consensu nostrorum fidelium, sed 
praecipue, quorum fidei suae meritis libenter 
commoda quaerimus, tam benigne quam 
salubriter providere: fidelitati tuae praecipiendo 
mandamus, quatenus universitatem civitatis

p. 48

N. nullis ecclesiis, ecclesiasticis seu secularibus 
personis exceptis, efficaciter moneas et 
inducas, et si expedierit autoritate nostra compellas, 
ut pontes, vias omnes quae circa 
partes et districtus civitatis ipsius necessario 
expetunt reparari, debita faciant reparatione 
fulciri. [Super quo eam diligentiam habere 
te volumus, quam tanti boni generalitas, et] 
mandati dominici prosecutio studiosa 
requirit.

Cap. VII.

Item eidem, super eodem.

Tunc nomen nostrum glorificamus, haereditandum 
in posteris, cum fulgemus pietatis 
operibus in modernis: cum per ea 
quae in praesenti agimus, descriptionem nostram 
futuris in speculo tribuamus. Hac igitur 
salubri intentione praemoniti, pontem coeptum 
in flumine Anfidi periculoso persaepe viatoribus 
et damnoso, praecipimus percompleri. 
Et quia de nostro tribuimus, cum de nostrorum 
facultatibus erogamus, fidelitati tuae praecipiendo 
mandamus, quatenus per homines terrarum 
jurisdidionis tuae, quos interclusa schedala 
continet, quantitatem pecuniae imponi 
facias interclusam, ea aequalitate et moderatione

p. 49

taxandam, ut nullus exinde rationabiliter 
conqueratur, quam recollectam et dispensatoribus 
in opere ejusdem pontis facias assignari, 
in pontis ipsius complemento utiliter 
convertendam etc.

Cap. VIII.

Eidem, ut non diruat domos proditorum, eo 
quod infert damnum fidelibus.

Sic consuevit aliquando transgressio puniri 
nocentium, ut poenae rigiditas, cujus 
relaxatio viam delinquentibus aperit, innoxiorum 
modestiam propulset interdum: 
cum nonnunquam malorum peccata, justos 
impediant et virtutes pro vitiis saepe crimina 
ferant. Sed in nostrae deliberationis examine, 
ubi justitia reperiri non novit injuriam, 
sic peccantium puniri desideramus excessus, ut 
fidelium innocentia non prematur, sed misericordia 
rigori praeponderet, et praeferatur benignitas 
ultioni. Eapropter cum domos P. 
expulsi de regno ob ipsius evidentes 
excessus, et manifestas offensas dirui justitia 
nostra mandaverit: ac ex ipsarum dirutione 
domorum domus fidelis nostri, qui praedicti 
P. factiones abominans, semper fidei nostrae 
cultum, prout novimus ex plurium relatione,

p. 50
 
dilexit, irreparabile damnum propter diruptionem 
incurrat: ad supplicationem N. Fidelis 
nostri, fidelitati tuae praecipiendo mandamus, 
quatenus supersedeas dirutioni domus 
praedictae ad praesens, quousque aliud exinde 
tibi a Majestate nostra mandetur, quia volumus 
potius ex humanitate rigorem extenuare 
justitiae, quam in ipsius observatione 
laedere innocentem etc.

Cap. IX.

Cuidam Justitiario, ut puniat villicum qui domini 
sui corrupit pedissequam et uxorem.

Rem perniciosam exemplo pernicioso nuper 
audivimus perpetratam: videlicet, 
quod cum N. miles fidelis noster, dominus 
ejus, apud ipsum universaliter rei familiaris 
depositum, et pudicitiam cujusdam pedissequae, 
imo uxorem propriam, etiam 
(nisi dici pudeat) foenoris non ignorans, studiose, 
sed temerarie commendasset: depositarius 
ipse fide dupliciter violata, perjurio, 
furtum, et furto perjurium, quod ex ipsius rei 
depositae contraria contractione contraxerat, 
furiosae libidinis consortium aggregavit. Hanc 
igitur inimicitiae familiaris pestem, sicut efficaciorem 
prospicimus ad nocendum, sic poenae 
durioris aculeis ipsum esse decrevimus feriendum: 
tuae fidelitaci mandantes, quatenus

p. 51
 
si est ita juxta confessionem maleficii, quam 
consuevit in publicum conscientia laesa producete: 
vel talibus probationibus, qualibus hujusmodi 
maleficium, quod tanquam hominum 
aspectibus horridum, et humanis visibus 
verecundum, vix aut nunquam ex visu probari 
posset, exposcit, villicum ipsum praenominatum 
mutilari continuo vasis seminariis facias: 
ut ejus acerbae sed justae vindictae terrore 
rustici, quinetiam quilibet familiares addiscant 
luxuriae suae frenum imponere: et non tantum 
in uxoribus dominorum, sed in focariis etiam 
cum pudicitia fidem, et cum fide pudicitiam 
observare.

Cap. X.

Pulchrum exordium super inquisitione facienda.

Solet studiosus et diligens vinitor evellere 
plantas degeneres, quae terram inutiliter 
occupant, et perniciose luxuriant in 
perniciem palmitum electorum, ac in loco 
illarum vites uberes et electas propagare: ut 
tota fiat vinea fertilis et jucunda, ac abundet in 
fructibus et respondeat plantatori. [Sane etc.]

Cap. XI.

Eidem, ut puniantur devastantes segetes noctis 
tempore.

Ne per impunitatem criminum convalescat 
insolentia perversorum, fidelitati tuae mandamus,

p. 52
 
quatenus illos qui quasdam segetes 
discreti viri N. in noctis silentio temere devastarunt, 
ut eidem debitam satisfactionem impendant, 
veritate agnita tradita tibi a nobis protestate 
compellas, talem poenam infliges eisdem, 
quod ea ipsis sit ad supplicium et caeteris in exemplum. 
Si vero aliqui rebelles temere se opponerent 
in hac parte, ipsorum temeritatem taliter 
corrigas et castiges, quod qui se stultum 
demonstrat in culpa, sapiens sit in poena.

Cap. XII.

Eidem ut reformetur pax inter minores e
t majores.

Pati nolentes ut minores a majoribus opprimantur, 
discretioni tuae praecipiendo mandamus, 
quatenus inter milites et populares 
civitatis procures pacem et concordiam 
reformare.

Cap. XIII.

Eidem, ut ponantur insidiae ad capiendum 
proditorem.

Divinis et humanis institutis non absonat, 
quod qui nostram non verentur 
latescere Majestatem et contra nostra 
quotidie commoda moliuntur, a nobis et regni 
nostri fidelibus in personis et rebus eis inferri 
debeant detrimenta. Cum igitur Joh.

p. 53
 
[de N. qui suis factionibus,] usque modo 
Imperii nostri viribus extitit adversatus, coram 
nostrae Celsitudinis effigie comparere devitans, 
ut Imperialis evadat aculeos ultionis, sub fictae 
pietatis velamine Apostolorum intendat limina 
visitare: non volentes ut fraus et dolus 
patrocinentur eidem, fidelitati tuae mandamus, 
quatenus per vias et semitas ponens insidias 
eum capias, si inciderit in easdem: ut qui Imperiali 
diademati inferre non puduit laesionem, 
cadat ipse in decipulam quam tetendit.

Cap. XIV.

Responsum ad praecedentem.

Imperatoriae celsitudinis jussionem exequi 
promptissime cupiens, juxta Imperialis edicti 
paginam feci vias et semitas custodiri, 
ne forte ille transiret, qui vobis contrarius extitit 
et rebellis. Quia vero juxta divinum eloquium, 
nec sine praemio bonum, nec malum 
praeterit impunitum, votis nostris [divina favente 
clementia] qui mandati vestri transgressor 
extiterat, transire non poterat improvisus. 
Noscat igitur caesarea magnitudo, quod fraus 
et dolus sibi patrocinari non potuti: nam lapsus 
in laqueum et decipulam quam tetendit 
vel paravit, vobis transmittitur ad vestrum beneplacitum 
puniendus.

p. 54

Cap. XV.

Eidem, ut procedat contra exactiones ultra 
debitum.

Generalis subditorum nostrorum regni Siciliae 
auribus nostris inculcata saepius, non 
sine vehementis admirationis materia, 
Majestatem nostram saepe querela commovit. 
Quod cum de mandato nostro fidelibus nostris 
collectas imponi contingat, impositores earum, 
qui cum summa diligentia, et solennitate debita 
juxta nostrorum ordinationem officialium 
eliguntur, amore, timore, vel odio devitant, 
quod juramento promittunt: et aliquando quibusdam 
parcentes, alleviando consanguineos et 
affines pro eorum arbitrio aggravant reliquos, 
eis onera importabilia imponendo, nulla sacramenti 
reverentia observata nec ad Majestatem 
nostram aliquem habendo respectum. Quo sit 
ut necessario summa imposita tempore congruo, 
et sine magno strepitu haberi non possit: ac ut 
negotiorum nostrorum et votorum executio 
retardetur, collectorum quidem tantum crevit 
impunita temeritas civitatum et locorum aliorum, 
ut nedum in fisci nostri praejudicium temerariam 
exactionem exerceant in plerosque: 
immo improvide partem receptam fiscalis pecuniae, 
in usus proprios convertere non formidant: 
licitum eis fore in nostra putantes absentia, 
quod nobis in regno manentibus forte 
committere vererentur. O tu igitur quem inter 
alios fideles nostros eligimus, de tua prudentia 
et legalitate confisi, tibi committimus 
vices nostras, fidelitati tuae mandantes, quatenus

p. 55
 
per singula loca, civitates, et castra jurisdictioni 
tuae subdita, te personaliter conferens, 
inquisitionem super his facias diligentem, 
et quicquid inde inveneris, seriatim culmini 
nostro scribas.

Cap. XVI.

Justitiariis Terrae laborum, de colligenda pecunia 
pro maritagio filiae suae.

Fidelitatis nostrae cultoribus, quos in ambitu 
regni nostri Siciliae in via pacis et securitatis 
deducimus, humanitatis majoris 
ostendere signa non possumus, quam si cum 
ipsis in communitate virium nostram magnificentiam 
counimus: et dum ab eis fastigia 
nostrae Majestatis differimus, paritatis apud 
eos materiam invenimus, ab experientiae fructibus 
fide nacta, qui dum in eorum sensibus 
nos ad humaniora disponimus, devotiores 
ipsos in nostris obsequiis experimur. Et 
ideo cum pro maritagio filiae nostrae charissimae, 
quam filio N. Marchionis Misnensis decrevimus 
copulandam, a fidelibus nostris regnicolis subventionem 
placeat exhiberi; fidelitati tuae firmiter 
et districte praecipiendo mandamus, quatenus 
3. Calend. proximi futuri mensis Aprilis, 
cum generalis collectae pecuniam possibiliter 
credimus recollectam, medietatem totius generaIis 
collectae praedictae, praesenti anno, de 
mandato nostro in tua jurisdictione taxatae,

p. 56
 
per singulos Justiariatus ejusdem tuae jurisdictionis 
discretione provida imponi facias et recolligi, 
festinanter eam ad nostram Cameram 
destinandam.

Cap. XVII.

Abbati et Conventui cujusdam monasterii, ut 
recludant fenestras propter aspectum secularium. 

Prompra vos devotione recipere scripta nostra 
conjicimus, quae nobis maxime observantiam 
honestatis et regularitatis decorem 
tangentia destinamus, credentes in hoc 
mandatis nostris vota vestra concurrere, et literarum 
nostrarum seriem nostris desideriis convenire. 
Cum itaque nuper ad audientiam nostram 
pervenerit, quod domus, quas magister 
N. de N. habet, in monasterii vestri multa sint 
proximitate vicinae, ita quod utrisque se fenestris 
oppositis intuentur: quod quanquam esset 
secularibus horridum, et videri posset regularibus 
inhonestum: ipse tamen aequanimiter hactenus, 
dum fratris ejus qui monasterii vestri 
regimini praefuit, mutuis hincinde poterat recreari 
colloquiis, vicinitatis tantae coniugia celeravit. 
Nunc autem cum idem frater mortalitatis 
dicatur debitum exolvisse, nec deceat 
ipsum in antea cum uxore seculariter conviventem, 
extraneos in domibus suis tam proximos 
habere respectus, ac Ordini vestro conveniat, 
oculos, a mundanis aspectibus sequestrare: devotionem 
vestram requirimus et hortamur attente,

p. 57
 
mandantes, quatenus fenestras domorum 
vestrarum, quod libenter vos facere credimus, 
sic obstrui faciatis, quod per hoc ejusdem 
magistri placeatis affectibus, et per honestatis 
vestrae constantiam, bonorum exemplis 
operum alios informetis.

Cap. XVIII.

Justitiario, ut compellantur redire ad habitandas 
terras suas illi, qui pro vitandis collectis 
fraudulenter fugierunt ab eisdem.

Intellecto nuper, quod nonnulli habitatores 
regni, ut collectarum et aliorum Curiae 
nostrae servitiorum ab aliorum suorum civium 
communione se subtrahant, incolatus 
propriis domiciliis derelictis, se ad alia loca jurisdictionis 
tuae, in quibus eorum non sit 
nota conditio, per dolosa suffragia transtulerunt: 
et sic onera quae communes humeros 
exigebant, incumbunt residuis intollerabiliter 
supportando: quocirca fidelitati tuae 
praecipiendo mandamus, quatenus quoscunque 
habitatores terrae [ipsius, ob causam praedictam 
propria domicilia inveneris reliquisse, 
ipsos ad incolatus terrae] suae incontinenti 
redire, qua videris rerum et personarum districtione 
compellas: ut fugam ipsam 
quam in aliorum praejudicium fraudulenter ingesserant, 
nullum sibi sentiant patrocinium 
exhibere.

p. 58

Cap. XIX.

Eidem, ut manuteneat et defendat illos 
quos et quorum bona, super protectione Imperiali 
susceperat.

Vocatus ad praesentiam nostram magister 
Petrus de Vineis pro instantibus Excellentiae 
nostrae servitiis, quae personam suam 
specialiter exigebant, domesticas et festivas 
primitias nuptiarum, mandatis parendo dominicis, 
interrupit. Cumque domum suam et 
consortis suae novae constantiam, cujus erat 
in suo pectore cura major, dum custodes incertos 
et incognitos hospites nollet ad hoc, vel 
potius dubitaret admittere, et socrui suae, de 
qua prae caeteris considebat specialiter, et fiducialiter 
commisisset. Quae licet in totum virilem 
supplere non possit absentiam, nihilominus 
tamen, ne abinde discedat, dictus magister 
nostro culmini supplicavit, ut domum et 
filios socrus ipsius, quos ex causa praedicta deseruit, 
sub nostra protectione recipi mandaremus. 
Cujus supplicationibus inclinati, fidelitati 
tuae praecipiendo mandamus, quatenus 
domum, terram, et filios mulieris ipsius non 
permittas ab aliquo molestari, sed ipsos in eorum 
viribus, autoritate nostri culminis, manuteneas 
et defendas.

Cap. XX.

Constitutio contra devastantes hortos et vineas.

Multum nostris derogatur affectibus, si 
justitiae limitem, cujus nos subditos debitores 

p. 59

offerimus, transgressorum cupiditas 
effrenata circumstrepit, et pacis quietae 
temperiem aliquorum improvisa temeritas inquietet. 
Sed illud praecipue nostris cedit votis 
infestius, cum reverentia quasi vilipensa 
dominii tantum praeceps et incauta divitum 
majorumque praesumit audacia, ut impudenter 
in pauperes saeviat, et crudeliter exardeat 
in minores. Hoc siquidem in civitate N. Sicut 
ex hortulanorum et pauperum querula 
propositione comperimus, committitur insolenter: 
qui dum ex manuum suarum laboribus, 
quos ad defendendam inopiam in hortis 
et vineis excolendis exercitant, commodum 
sperant: herba frequenter in florem prodiens,
et raro perfectionem maturiratis attingens rapaci 
vel violenta falce praeciditur, et laborantis 
manibus exinde praevisa compendia praeauferuntur. 
Furit enim in ipsos aliquando furtivis 
insultibus aggressorum ingluvies, quibus 
non licet dicere, cur venistis? et saevit persaepe 
viriliter in collectione fructuum impudica 
fragilitas ancillarum, quibus mittentium animatis 
imperio repulsam adimit potentia dominorum. 
Sicque colonus spe frustratus et praemio, 
tutius eligit damna dissimulare silentio, 
quam verbis factus horribilis personales injurias 
rerum cumulare jacturis. Volentes igitur, 
ut vulnus hujusmodi, ne ad alios ex impunitate 
subrepat ignis, vel ferri severitas violenter 
abscidat, cui reverentiae nostrae medicina non 
prodest: praesenti edicto nostro inter alia statuta 
civitatis ipsius inseri tenaciter valituro sancimus: 
ut quotiens masculini sexus aliquis malefactor, 
cuiuscunque conditionis, generis,

p. 60
 
vel aetatis, in ipso fragranti malicio fuerit deprehensus, 
de nostra licentia capiatur assignandus 
tibi N. per te Serenitatis nostrae oracolo 
nullatenus liberandus. Si vero pedissequam, 
vel cujuscunque conditionis alterius 
mulierem ejusdem maleficii deprehensio complectatur, 
nulla patrono ejus, qui liberas sibi 
ad excessus hujusmodi laxavit habenas, honorificentia 
reservata, ipsam per terram publice 
volumus subjici fustibus, ut culpam perpetrati 
facinoris sceleris ejusdem poenalitatis 
asperitas judicet, et in casu simili delinquenti 
materiam caeteris interdicat. Hac enim inviolabili 
jussione statuimus, ut nulli hortulanorum 
ipsorum liceat ob alicujus violentiam seu 
rogatum, alia in hortis ipsis spargere semina, 
nisi ea quae usibus et esibus humanis accommoda, 
telluris hortalis foecunditas producere 
consuevit.

Cap. XXI.

Cuidam Abbati, ut compescat fratres diffamantes 
confratrem suum, in suo servitio 
existentem.

Nuper ad audientiam Celsitudinis nostrae 
pervenit, quod cum fratrem N. de N. 
devotum nostrum, quem grata nobis 
Ordinis vestri religio, et experta suae probitatis 
sufficientia commendabant, pridem in 
Curia nostra pro quibusdam servitiis nostris, 
personam suam non sine causa poscentibus, 
nobiscum aliquo tempore jusserimus moraturum:

p. 61
 
aliquorum fratrum ipsius Ordinis effrenis 
oblocutionis incauta, et utinam non mordacis 
livoris seducta licentia, fratrem eundem 
propterea, quem ex hoc chariorem habuisse 
debuerant, impudenter diffamasse dicuntur. 
Cumque hujusmodi verba, non minus honoris nostri injuriam, quam fratris 
ejusdem detrimenta contingant: devotionem 
tuam rogamus et hortamur attente, quatenus 
diligenti super haec cura praehabita, fratres 
omnes quos propter hoc ad fratris ejusdem 
infamiam temere prorupisse compereris, 
debita disciplina castigans, eorum lubrica labia 
silentii munimento compescas: illud circa 
innocentiam fratris ipsius provisionis remedium 
habiturus, ut si quid gravaminis 
illatum sibi propterea fuisse conqueritur, ipsum 
de praeterito satisfactio condigna conciliet, et 
cautelae provisio inuniat de futuro.

Cap. XXII.

Cuidam Abbati, de quodam Monacho falsario.

Nuper in regno nostro, quidam circumvagus 
inventus est monachus, qui falsas 
sigilli nostri formas adulterans, non 
absque honoris nostri injuria, et tuae honestatis 
infamia discurrebat. Ut igitur de sigillo 
ipso ulterius flagitiosa figmenta non procedant, 
ipsum tibi, cujus honoris augmentum 
de bono semper in melius cupimus promovendum,

p. 62
 
sub annuli nostri clausura transmittimus, 
et falsarium monachum, ut culpas suas 
districtius doleat, quibus lascivus se ingessit 
carceris nostri compedibus mandavimus 
detineri.

Cap. XXIII.

Justitiario, ut faciat provideri cuidam in suo 
servitio existenti, juxta priorum continentiam 
literarum.

Olim ad supplicationem G. qui in nostris 
servitiis publicis continuus et obsequiosus 
invigilat, Petro de N. predecessori 
tuo dedisse recolimus per literas nostras in mandatis, 
ut quia B. pater ipsius, naturalis affectionis 
dulcedine, quae consuevit inesse patribus, 
impudenter abusus, et a generositatis 
quodammodo lege degenerans, eum ratione 
debita non tradabat ut filium, nec tempore 
quo feliciter de regno nostro discessimus, sibi 
subventionem aliquam fecerat expensarum: 
dictum G. usque ad 50. uncias auri, pro supplicantis 
ejusdem sumptibus, autoritate nostra 
compelleret transmissurum: ut qui humanis 
suasionibus naturae rigidus molliri non poterat, 
mandantis imperio stederetur invitus. 
Nuper autem, sicut ex ejus assertione comperimus, 
quod miramur et merito, super hoc nec 
patris affectio profuit, nec mandantis affectus: 
sicque nostrae jussionis authoritas incaute contemnitur, 
bursa in nostris vacuata servitiis necessario 
cogitur indigitur. Eo itaque supplicante

p. 63
 
super hoc sibi per nostram Excellentiam 
provideri, fidelitati tuae praecipiendo mandamus, 
quatenus ad efficacem executionem et 
celerem mandati praedicti, juxta priorum continentiam 
literarum, quas propterea Petro 
praefato direximus, sic omni dilatione postposita 
solicitus et studiosus intendas: quod 
idem spes hactenus praeconcepta fraudavit, necessitatum 
suarum esuriem praesentis mandati 
nostri suffragio sentiat mitigatam.

Cap. XXIV.

Cuidam ut non faciat repraesalias contra 
Tudertinos, sed alleget jus suum in Imperiali 
curia si quod habet.

Lecta nuper in auditorio Communis Tudertinorum, 
nostrorum fidelium, supplex 
petitio, continebat quod cum juvenis 
quidam, nomine A. ad civitatem accederet, 
et ibidem aliquandiu moraretur: quidam, 
quorum nomina ignorare se dicunt, principales 
se tuos nuncios asserentes, praefatum A. 
proposuerunt quandam summam pecuniae, et 
res alias sibi furtive surreptas secum clandestine 
asportasse, super quo pro parte tua justitiam sibi 
fieri postularunt. Quod cum Communi praedicto 
ex nunciorum ipsorum propositione notesceret, 
causam ipsam nolentes dare diffugio, in eorum 
nunciorum conspectibus praesentato, quam juris 
ordo deposceret, eis pro parte tua facere 
justitiam obtulerunt: nec patientes, quod per 
eorum incuriam vel per ejusdem malitiam negotium

p. 64
 
ipsum ulterius differatur, sibi firmiter 
et expresse mandarunt, ut eisdem tuis nunciis 
sociatus, de terra praedicta discederet ad te 
cum rebus ablatis omnibus rediturus. Qui 
dum ad te sub nunciorum tuorum custodia rediens, 
ad castrum quod Marsanum dicitur devenisset 
a praefatis nunciis tuis res omnes quas 
secum ferebat restituere violenter impulsus fuerit, 
mortisque sibi forte metuens imminere 
periculum, ab eorum oculis repentinus aufugit, 
et Romam se dicitur contulisse. Propter 
quod, licet frivolam occasionem assumens, de 
bonis ipsorum Tudertinorum repraesalias te velle 
facere comminaris, in eorum praejudicium 
manifestum; nos autem ipsorum supplicationibus 
inclinati, fidelitati tuae praecipimus, quatenus 
si praemissa veritate nitantur occasione praedicta, 
de bonis Tudertinorum ipsorum, sine 
specialis Celsitudinis nostrae mandato, repraesalias 
aliquas facere non praesumas: sed si quid 
juris te contra ipsos habere contendis, illud 
(prout rationis et moris est in simulibus) per 
nostram Curiam observatum, recepto prius hoc 
oraculo Majestatis nostrae prosequaris.

Cap. XXV.

Quod restituatur pecunia mutuata.

In nostrae Majestatis praesentia constitutus 
R. de N. fidelis noster, coram nobis exposuit 
conquerendo, quod B. et H. de N. 
sibi ex causa mutui in quadam summa pecuniae 
teneantur astricti: eam ut tenentur et debent 
sibi solvere contradicunt, ut asserit, in ipsius prajudicium

p. 65
 
et gravamen. Unde cum prefato 
R. et cuique nostro fideli in suo jure adesse 
velimus, fidelitati tuae praecipimus et mandamus, 
quatenus coram te partibus convocatis, 
et qui de jure erunt evocandi, causam ipsam 
audias et decidas justitia mediante: ut pro justitiae 
defectu, neutri partium justa supersit materia 
conquerendi.

Cap. XXVI.

Contra illos qui turbant aliquem in sua 
possessione.

Querelam C. de N. fidelis nostri, nostra 
nuper Serenitas intellexit, quod G. et F. 
de N. quasdam possessiones et domos 
suas, sitas in N. ad eum de jure spectantes, per 
violentiam et iniuste detinent occupatas: et 
ipsas, ut justum est sibi dimittere ac restituere 
contradicunt, in ipsius grave praejudicium et 
non modicam laesionem. Unde fidelitati tuae 
praecipiendo mandamus, quatenus etc. ut supra 
in alia usque in finem.

Cap. XXVII.

De causa appellationis superiori committenda, 
super criminalibus interjectae.

Causa appellationis a sententia condemnationis, 
latam per B. de N. tunc Potestatem 
civitatis, contra T. Rubeum de eadem 
terra, super 50. libris a Pandulpho de 
Fasanellis proditore nostro, olim in Thuscia

p. 66
 
de mandato nostro vicario generali, prout asseritur, 
legitime interjectam, super eo quod Theodericus 
Rubeus praedictus per B. de N. coram 
eodem Potestate extiterat accusatus, quod eundem 
B. percusserat cum cultello, fidelitati tuae 
duximus commictendam, mandantes, quatenus 
totius processus et sententiae latae tenore 
diligenter inspecto vel perpenso, partibus etiam 
in tua praesentia convocatis, et qui de jure 
fuerint evocandi, si praefatum Potestatem ordine 
judiciario, et non ex officio tibi super 
praemissis constiterit processisse ad confirmationem 
vel infirmacionem ipsius processus et condemnationis 
sententiae, prout fuerit de jure 
procedas. Deinde facias, quod juri et honori 
nostro videris utilius et honestius expedire.

Cap. XXVIII.

Mandat ut provideat super interclusa petitione.

Petitionem G. de N. fidelis nostri, nuper 
nostro culmini praesentatam tibi transmittimus, 
praesentibus interclusam: fidelitati 
tuae mandantes, quatenus ipsius petitionis 
tenore diligenter inspecto, et plenius comprehenso, 
inde facias quod juri et honori nostro 
videris utilius et honestius expedire.

Cap. XXIX.

Responsalis Friderici, cum commendatione 
solicitudinis.

Affectione solita recepit Excellentia nostra 
literas quas misisti, et quae continebantur

p. 67
 
in eis pleno collegimus intellectu. Super 
eo vero quod paratos habere scripsisti 
servientes, pro servitiis nostris in Sardinia profecturos, 
industriae tuae studium plurimum 
commendamus, nostrae tibi proinde plenitudinem 
gratiae promittentes.

Cap. XXX.

Item responsalis ad illud.

Solita benignitate recepit nostra Serenitas literas, 
quas nostro culmini destinasti, et 
quae continebantur in eis intelleximus diligenter. 
Ad id autem quod de sancto R. de N. 
civis fidelis nostri, nostrae Celsitudini intimasti 
eundem R. ad praesens in regione Ferrariensi 
Ravennae existentium fidelium nostrorum, nec 
non in servitiis nostris in partibus Romangiae 
utilem existere, aestimantes: et ideo supplicasti 
ut ad relationem ipsius et sui soceri, qui in 
regno de mandato nostro praesentialiter commorantur, 
Celsitudo nostra intendere dignaretur: 
fidelitati tuae duximus taliter respondendum, 
quod ecce per C. super his rescribimus, 
nostrae beneplacitum voluntatis.

Cap. XXXI.

Ut rescribat quod expedit super enunciato 
negotio.

Cum H. et G. fideles nostri, per eorum literas 
nostrae supplicaverint Majestati, ut 
quia R. civis Ravennensis, fidelis noster,

p. 68
 
foret ad praesens super regimine Ferrariensium, 
et Ravennatum, qui in nostrae fidelitatis con stantia 
perseverant, necnon et aliis servitisi 
nostris, in partibus Romangiae exequendis, 
plurimum opportunum dignaremur eundem 
R. et focerum ipsius in regno de mandato nostro 
praesentialiter commorantem, relaxare de 
nostra gratia speciali. Volentes itaque in his 
cautius procedere, sicut decet, fidelitati tuae 
praecipiendo mandamus, quatenus tuis literis 
denotare procures, quid inde nostrae expediat 
Majestati.

Cap. XXXII.

Quod aliquis miles recipiatur ad stipendia 
Curiae.

Ad nostrae Majestatis praesentiam accedens 
Jacobus de N. miles fidelis noster, Celsitudini 
nostrae humiliter supplicavit, ut 
cum in fide nobis fervanda, relictis omnibus 
stabilibus suis, a civitate Placentina nostris rebellibus 
discedendo, ad nostra servitia venerit 
moraturus: et in eisdem servitiis nostris cum 
dilecto filio nostro H. Illustri Rege Sardiniae, 
sacri Imperii generali legato, hactenus steterit 
equis et armis munitus, fideliter et devote ad 
suae vitae sustentationem, cum aliis stipendiariis 
nostris ipsum recipi de nostrae benignitatis gratia 
mandaremus: nos ita ipsius Jac. Supplicationibus 
benignius inclinati, fidelitati tuae praecipiendo 
mandamus, quatenus, si memoratus 
Jacobus fidelis noster armis et equis ad te munitus 
venerit, condecenter ipsum inter alios stipendiarios

p. 69
 
milites, qui tecum in nostris servitisi 
commorantur, recipere non postponas: 
provisurus eidem in stipendiis sicut aliis stipendiariis 
supradictis per te providebitur, de mandato 
nostrae Celsitudinis speciali.

Cap. XXXIII.

Ut moneantur Pisani quod desistant a molestiis 
regnicolarum.

Processus Pisanorum intollerabiles et enormes, 
qui fideles nostros regnicolas securiratis 
nostrae literas deferentes, in regno 
graviter persequuntur, prout nuper per literas 
Con. de N. justitiarii in Sicilia, citra lumen 
Farum, fidelis nostri, culmini nostro transmissas 
Accepimus: fidelitati tuae praevidimus referendos: 
ut per te in regione ipsa, presente 
consilio civitatis Pisanorum, nostris fidelibus, 
debeant explicari. Propter quod fidelitati tuae 
praecipiendo mandamus, quatenus insolentias 
in dictis literis comprehensas, illatas nostris fidelibus, 
ut est dictum, in consilio praedicto proponens, 
ex parte culminis nostri requiras Potestatem 
et Consilium civitatis praedictae, quod 
Pisanos navigantes sic de caetero studeant cohibere: 
quod contra regnicolas in regno vel alibi 
aliquatenus de caetero non insurgant: nec eis in 
personis aut rebus molestias inferre praesumant. 
Si enim Pisani praedicti [quod non credimus] 
ab eorum insolentiis non cessarent, Majestatem 
nostram non deceret eorum excessus ulterius 
tolerare.

p. 70

Cap. XXXIV.

Conclusio super processum ad curiam destinando, 
in causa appellationis, super terminali condemnatione, 
facta negotii narratione.

Supplicavit Excellentiae nostrae Saulus de N. 
fidelis noster. Nos autem ipsius supplicationibus 
benignius inclinati, fidelitati 
tuae mandamus, quatenus si praemissis veritas 
suffragatur, et causa ipsa judiciario ordine cognita 
extitit, et sententialiter terminata, processum 
et formam condemnationis ejusdem 
sub tui sigilli impressione nostrae Curiae studeas 
destinare: eidem Potestati nihilominus 
pro parte nostrae Celsitudinis praecepturus, ut 
similiter totum processum condemnationis ejusdem 
habitum coram eo ad nostram Curiam sub 
suo sigillo destinare procuret: ut in ipsa causa 
per judices magnae nostrae Curiae, de processu 
praedicto edoctos, procedatur, sicut juri et honori 
nostri culminis videbitur expedire: praecepto 
per te facto eidem Potestati et Communi 
de syndico ipsorum, ad nostram Curiam destinando: 
praeterea et S. praedicto peremptorio 
termino assignato, quo se nostrae Curiae repraesentent, 
in causa eadem prout convenit processuros, 
justitia mediante. Volumus insuper, 
ut de die citationis et termino statuendo, tuis 
literis debeas nostram Curiam edocere.

Cap. XXXV.

De salariis Potestatum, in approbata forma.

Pro parte universitatis Castri de N. fidelium 
nostrorum, nuper Celsitudini nostrae fuit

p. 71
 
oblata querela: quod cum ipsi antiquitus eorum 
Potestatibus certam et congruam pecuniae 
quantitatem pro salario, et non ultra, secundum 
formam Castri ejusdem statuti consueverint 
exhibere: dubitantes ne in futurum per 
alios Potestates majorem compellantur solvere 
pecuniae quantitatem: Majestati nostrae pro 
parte ipsorum extitit humiliter supplicatum, ut 
eisdem fidelibus super hoc ad futuram cautelam 
ipsorum, dignaremur misericorditer providere. 
Nos itaque ipsorum supplicationibus benignius 
inclinati, fidelitati tuae praecipiendo mandamus, 
quatenus Potestates eorum, ibidem de cantero 
per nostram Curiam destinandos, vel statuendos, 
illa salarii quantitate facias esse contentos, 
quam Potestati eorum ipsos tibi constiterit 
exolvisse eo anno, quo de Lombardiae partibus 
redeuntes per Thusciam transivimus, et 
Pandulphum de Fasanellis, proditorem nostrum, 
vicarium Imperii in Thuscia, duximus 
ordinandum: vel eo anno quo terra ipsa ad 
nostram fidelitatem noscitur devenisse.

Cap. XXXVI.

Alia forma super eodem negocio Potestati terrae.

Pro parte Communis Castri N. fidelium 
nostrorum, cum querela fuit nuper expositum 
coram nobis: quod tu Potestas 
ejusdem Castri, non contentus salario, quod 
ipsi caeteris Potestatibus eorum solitum dabant, 
et dare debebant, compellis eos majus 
tibi salarium exhibere. Quocirca fidelitati 
tuae praecipiendo mandamus, quatenus dictos

p. 72
 
fideles nostros, ad majus tibi salarium exhibendum,
contra formam statuti ipsorum soliti, non 
compellas. Nolumus etenim, fideles nostros 
indebitis gravaminibus affici, et insolitis 
molestiis aggravari.

Cap. XXXVII.

De securo conductu sine termino et 
conditionibus.

Universis praesentes literas inspecturis etc. 
Cum magistrum G. delatorem praentium 
notabilem Capellanum, fidelem 
nostrum, ad Ludovicum illustrem regem 
Francorum, dilectum amicum nostrum cum 
quibusdam magnis et arduis Excellentiae nostrae 
negotiis exequendis transmittamus ad 
praesens, fidelitati vestrae praecipiendo mandamus, 
quatenus eundem magistrum G. Cum 
equitaturis, scuteriis, et rebus suis sine alicujus 
pedagii exactione ire, stare et ad Curiam 
nostram redire secure et libere permittatis: 
eidem in securo conductu cum expedierit, et 
ab eo fueritis requisiti, provisuri, ob nostrae 
Majestatis reverentiam.

Cap. XXXVIII.

Quod provideatur cuidam presbytero de vacantibus 
 proventibus.

Ad nostrae Majestatis praesentiam accedens
A. de N. fidelis noster, nostro culmini 
humiliter supplicavit, ut ipse in quidam

p. 73
 
ecclesia de N. ad honorem et fidelitatem 
nostram fideliter commoretur, deditus et intentus 
divinis servitiis exequendis: et alti clerici 
qui secum in ipsa ecclesia residebant, tanquam 
infideles Perusini accesserint, et cum ipsis 
rebellibus nostris jugiter conversentur: ac 
ipsius ecclesiae et aliarum ecclesiarum vacantium 
ejusdem Castri proventus, ex concessione 
nostra ad Commune Castri ejusdem devenerint, 
annuatim sibi pro suae vitae sustentatione, 
divino intuitu providere misericorditer 
dignaremur. Nos itaque ipsius postulationibus 
benignius inclinati, fidelitati tuae 
praecipiendo mandamus, quatenus si est ita, 
memorato presbytero A. ab universitate dicti 
loci, de bonis et proventibus ejusdem ecclesiae, 
in qua se asserit residere, facias in necessariis 
provideri: prout honori nostri culminis, 
et qualitati negocii videris expedire.

Cap. XXXIX.

Quod daciae vel collectae non auferantur ab his, 
qui in servitio Curiae commorantur.

Ad Majestatis nostrae praesentiam Arnoldus 
civis Laudensis, fidelis noster, accedens, 
exposuit conquerendo: quod cum ipse 
de Cels. nostra mandato in nostris servitiis 
moraretur, et adhuc fideliter et devote moretur, 
per quendam Potestatem civitatis illius 
praedecessorem tuum, et ejusdem Communis 
officiales, bona sua omnia sunt extimata, et 
ejus data creditoribus in solutum, in ipsius 
gravamen et non modicam laesionem. Cumque

p. 74
 
idem Arnoldus fidelis noster, Majestati 
nostrae humiliter supplicavit sibi in praedictis 
secundum justitiam provideri: nos attendentes, 
quod his qui de mandato nostro in nostris 
servitiis commorantur, et causa Reipubl. 
sunt absentes, supplicationibus ipsius benignius 
inclinati, fidelitati tuae praecipiendo 
mandamus: quatenus, si tibi constiterit, quod 
idem Arnoldus, cum ad servitium nostrum 
venit, procuratorem aliquem generalem non 
dimisit ad negocia, vel specialem ad istud, 
non permittas familiam suam a suis creditoribus 
molestari: sed bona sua hac occasione, 
per aliquem occupari, quousque in servitisi 
nostris commorans, ad propria revertatur: 
si debita ipsa noveris antequam ad nostrum 
servitium venerit contraxisse: revocando in 
irritum quicquid per Potestatem ipsum et officiales 
praedictos, contra ipsum, familiam 
suam, et bona sua inveneris attentatum 
postquam idem A. venit in nostris servitisi 
moraturus.

Cap. XL.

Quod hi qui in servitio Curiae commorantur, 
in familia seu rebus suis nullatenus molestentur.

Exposuit Excellentiae nostrae B. de N. Fidelis 
noster, quod cum ipse in nostris servitiis 
de mandato nostro moraretur 
vos Potestas, et consilium ejusdem loci, domum 
et familiam indebitis collectis et exactionibus 
aggravatis. Quare Majestati nostrae humiliter 
supplicavit, ut sibi super hoc providere

p. 75
 
de nostrae benignitatis gratia dignaremur. 
Cujus supplicationibus benignius inclinati, attendentes 
quod hi, qui in nostris servitiis 
commorantur, causa reipublicae sint absentes, 
fidelitati tuae praecipiendo mandamus: quatenus 
quamdiu idem fidelis in nostris servitisi 
extiterit, domum et familiam suam collectis, 
et exactionibus debitis non gravetis: facientes 
ei nihilominus emendari, si qua sunt ab 
eo, vel familia sua propterea jam ablata.

Cap. XLI.

Capitaneo, ut fiat inquisitio de quodam qui 
dicitur fidelis, capto inermi inter infideles.

Pro parte universitatis civitatis Aretinae, 
fidelium nostrorum, nuper nostrae fuit 
Excellentiae supplicatum: quod cum R. 
ipsius civitatis civis, in exercitu Perusinorum 
nostrorum rebellium, contra fideles nostros 
Fulginates temerarie congregato, inermis captus 
extiterit, et per te postmodum carceris 
vinculis deputatus: eundem R. taliter captum 
ad ipsorum Aretinorum devotionem, quam 
erga nostrae Cels. incrementum gesserunt hactenus, 
et incessanter gerunt fideliter et devote, 
liberare ab ipso carcere de nostra gratia dignaremur. 
Propter quod ipsius communis 
supplicationibus benignius inclinati, et ipsorum 
nostrorum fidelium attendentes devotionem 
sinceram et servitia gratiosa, fidelitati 
tuae mandamus: quatenus de captione ipsius 
R. videlicet, qualiter et ubi captus extitit, et 

p. 76

si tunc erat inermis, ut dictum est, diligenter
inquiras: et quicquid inde inveneris nostrae 
Curiae rescripturus: ut per te certificari, circa 
hoc Celsitudo nostra procedat, sicut fuerit 
procedendum.

Cap. XLII.

Eidem contra eum, qui servitiis Curiae infestum 
se exhibet et molestum.

Quia nostrae innotuit Majestati quod Jo. 
de urbe veniens, moraturus in nostris 
servitiis, contrarius extitit plurimum et 
infestus: fidelitati tuae praecipiendo mandamus, 
quatenus si tibi constiterit de praedictis, 
memoratum Joh. uti pace et tranquillitate nostra 
aliquatenus, non permittas: nisi propter 
hoc in provincia publicum scandalum, ex quo 
servitiis nostris dispendium inferatur, posset 
oriri.

Cap. XLIII.

Conclusio super inquisitione facienda de conditione 
potentum.

Supplicarunt Excellentiae nostrae fideles nostri 
etc. Tuae igitur fidelitati praecipiendo 
mandamus, quatenus de conditione 
potentum, quantitate proventuum petitorum, 
et quicquid inde Curiae nostrae expediat, per 
inquisitionem a te diligentissime faciendam, 
plene conscientiam nostrae instruas Majestatis.

p. 77

Cap. XLIV.

Cuidam Communitati, ut credant nunciis, super 
quod dat eis arbitrium de suo regimine.

Cum ad salubrem statum nostrum, et qualitatem 
negotiorum instantium, habendo 
respectum pro regimine vestro, nostrae 
providentiae committendo, C. de urbe et judicem 
R. de N. fideles nostros ad vos speciales 
nuncios destinemus: fidelitati vestrae mandamus, 
quatenus quae idem nuncii nostri super 
his oretenus vobis ex parte nostri culminis retulerint, 
tanquam ab ore nostro prolata, firmiter 
credere, et efficaciter adimplere curetis: 
ut devotionem vestram proinde merito 
commendemus.

Cap. XLV.

Ut restituatur possessio destituto, in servitisi 
Curiae commoranti.

Conquerente Jo. de N. fideli nostro, nostra 
Serenitas intellexit, quod cum ipse 
pacifice et quiete teneret in territorio 
Castri de N. quasdam suas possessiones, ad eum 
rationabiliter pertinentes: Lud. de N. Mulier 
destituit eum absentem et in nostris servitiis, 
sicut asserit, existentem, possessionibus antedictis, 
juris ordine non servato. Super quo cum 
supplicaverit, sibi per nostram Excellentiam secundum 
justitiam subveniri: ipsius supplicationibus, 
velut justitiam continentibus inclinati,

p. 78
 
fidelitati tuae praecipiendo mandamus, quatenus 
si tibi constiterit ita esse, possessiones ipsas, 
a muliere praefata, praedicto fideli nostro restituì 
facias, ut est justum, ne justam super hoc 
causam habeat conquerendi.

Cap. XLVI.

Capitaneo, de processu mittendo et de citatione 
facienda.

Pro parte universitatis Cesenae, nostrorum 
fidelium, nostrae fuit Celfitudini nuper 
oblata querela: quod cum per te ipsum, 
G. fidelis noster extiterit in ipsorum Potestatem 
electus, deinde eodem G. amoto, alium 
eidem in ejusdem Potestariae officio duxeris 
subrogandum, praedicto G. primo electo, pro 
rato temporis quo in eodem officio steterat salario 
per ipsos, sicut dicunt, integre persoluto: 
tu ad ipsius G. postulationem, juris ordine non 
servato, Potestati et Ambasiatoribus civitatis 
illius mandasti, ut eidem G. de toto salario, 
ipsi per totum annum primo statuto, satisfactionem 
integram facere non postponant. Asseritur 
etiam coram nobis per eosdem, quod 
per literas tuas Thomae de Mar. etc. sacri Imperii 
in Romangia vicario generali, dudum dedisti 
firmiter in mandatis, pro G. superius nominato,
quod mandatum ipsum executioni debeat 
demandare, in eorum grave praejudicium, 
et gravamen: ex eo quod residuum solarium 
anni praefati, alteri subrogato, per ipsos extitit 
integre persolutum. Verum cum pro parte

p. 79
 
ipsius civitatis, in nostrae Majestatis praesentia 
proponatur, se super eisdem gravaminibus a 
praedicto mandato tuo, ad nostram audientiam 
appellasse: devotioni tuae praecipiendo mandamus: 
quatenus, si praemissis veritas suffragatur, 
processum totum coram te habitum de 
praedictis, sub tui impressione sigilli, nostrae 
Curiae debeas destinare: eidem Thomae nihilominus 
mandaturus, ut alium processum 
quaestionis ejusdem, coram ipso habitum, si 
apud te non fuerit, per eum videlicet ad tuam 
audientiam destinatum, similiter certo praefixo 
termino, ad nostram Curiam destinare procuret: 
utrique parti per te ipsum certo praefixo 
termino, quo sub peremptorio, se nostrae Curiae 
repraesentent, in causa eadem processori, 
prout postulat ordo juris. Volumus etiam, ut 
de die citationis et termino praefigendo, tuis 
literis Curiam nostram debeas edocere: et quod 
appellatione pendente, contra ipsam communitatem 
nullam facias vel fieri permittas quomodolibet 
novitatem: cum appellatione pendente 
nihil debeat innovari.

Cap. XLVII.

Mandat cuidam ut doceat quid expediat de liberatione 
quorundam.

Petrus et Johannes de N. fideles nostri ad 
nostram praesentiam venientes, nobis humiliter 
supplicarunt: ut cum ipsorum filii, 
de Cels. nostrae mandato carcere teneantur, 
et Excel. nostrae offerant alios eorum filios, 
pro obsidibus se daturos promittentibus

p. 80
 
ipsis personaliter nihilominus secundario, nostro 
culmini fidejussoriam cautionem exhibere 
volentes, se de nostra Curia nullatenus discessuros, 
nisi de mandato nostro procederet speciali, 
dignaremur praedictos eorum filios a dicto 
carcere liberare. Unde cum pro parte ipsorum 
super his plenius certificari velimus, instans 
negotium ad te duximus remittendum: 
tuae devotioni mandantes, quatenus petentium 
ipsorum et rei qualitate diligenter inspecta, 
quid exinde nostrae expediat Majestati, 
cautius tuis literis nostram debeas Excellentiam 
edocere.

Cap. XLVIII.

Concedit licentiam quibusdam mercatoribus, 
faciendi praesalias contra rebelles, qui eos 
disrobaverunt.

Universis etc. Fidelitati vestrae notum facimus 
per praesentes, quod B. et M. 
mercatores de N. fideles nostri, ad nostrae 
Celsitudinis praesentiam venientes, Majestati 
nostrae humiliter supplicarunt: ut quia dum 
ipsi quandam navim, cum eorum mercibus et 
rebus aliis valentibus uncias auri centum et 
plus, Venetias destinarent, rebelles nostri Anconitani, 
navim ipsam hostiliter invadentes, 
ceperunt eam cum mercibus antedictis: capiendis 
de bonis ipsorum, quousque de damno 
ipso resarciantur ad plenum, de nostra gratia 
concedere licentiam dignaremur. Nos igitur 
supplicationibus istorum benignius inclinati, 
cum eisdem fidelibus nostris damna passis

p. 81
 
deesse nolumus, dedimus eis licentiam ac plenariam 
potestatem: ut quamdiu dicti Anconitani 
in rebellione nostra perstiterint, ubique 
per mare et terram de bonis eorum capiant, 
quae non sunt ad opus Curiae nostrae capta vel 
etiam annotata: ut eorum, quibus securitatis 
nostrae literas duximus concedendas, quousque 
eis in valore unciarum auri centum, et illatorum 
damnorum, superius praedictorum nostrorum 
rebellium, plenius satisfaciat. Quare universitati 
vestrae praecipiendo mandamus, quatenus 
super capiendis bonis Anconitanorum, 
praedictorum nostrorum rebellium, nullus eos 
impediat, vel molestet: imo ob reverentiam 
culminis nostri assistatis eis super praemissis auxilio, 
consilio, et favore: dum tamen ad ea, 
quae ad opus Curiae nostrae capta, vel annotata 
sint, seu ad eos, quibus securitatis nostrae literae, 
per nostram Excellentiam sunt indultae, 
manus aliquatenus non extendant.

Cap. XLIX.

Concedit literas securitatis quibusdam mercatoribus, 
sub certis conditionibus.

Universis etc. Notum facimus fidelitati vestrae, 
quod nos P. et R. civibus et mercatoribus 
Tudertinis, latores praesentium, 
fidelibus nostris, licentiam et securitatem duximus 
concedendam et per Imperium, et regnum 
nostrum ire, morari, et redire valeant, 
cum mercimoniis et rebus eorum salubriter et 
secure, salvo jure et conductu Curiae nostrae, 
tam in Imperio, quam in regno, quae ab eis

p. 82
 
integre persolvantur. Quocirca fidelitati tuae 
praecipiendo mandamus, quatenus eosdem P. 
et R.fideles nostros, cum tribus equitaturis 
et duobus scuteriis mercimoniis, et rebus eorum 
eundo, morando et redeundo, secure transire 
et libere permittatis: nullam eis in personis 
vel rebus molestiam inferentes, seu ab aliis facientes 
inferri. Dum tamen attentius caveatur, 
quod papales literas, vel alicujus de Romana 
Curia non apportent: de regno prohibita 
non extrahant: licite extracta ad infideles 
non deferant: et nihilominus cum eis non distrahant 
vel mercentur, nil machinentur publice 
vel occulte, in laesionem nostri nominis 
vel honoris: ad infidelium terras non divertant, 
nil eis ferant vel referant verbo vel literis: 
nec aliquem in eorum societatem scienter 
admittant, ferentem, vel referentem aliquid 
nostrae contrarium Majestati.

Cap. L.

Concedit nobili mulieri tutrici filiorum, quod 
possit constituere procuratorem in causa sua.

Imperialis benevolentia cum fidelium subjectorum, 
et nobilium maxime preces admittit, 
et suum extollit solium, et ad serviendum 
devotos animat incessanter. Hinc est, 
quod nobilis vir A. de etc. fidelis noster, 
pro filia sua Isabella, relicta quondam Jacobi 
incontrati nutrice filiorum suorum, et Jacobi 
supradicti, Majestati nostrae humiliter 
supplicavit: ut de innata gratia et potestate nobis

p. 83
 
Imperii divinitus impertita, juris civilis rigorem, 
qui non aliter sanxit inchoata exerceri 
certamina, nisi quod judicio inchoato, 
ipsae principales personae calumniae subeant juramentum 
vel jusjurandum: rigorem etiam indicentem, 
ne per tutores vel curatores, ante 
coeptum judicium, possint procuratores constitui, 
sed actores, misericorditer temperantes: 
eidem filiae suae, fideli nostrae, tutrici filiorum 
suorum, ad prosequendas lites, et explicanda 
negotia pupillorum in judiciis, et extra sudicia 
per procuratores, ab ipsa tutrice statutos vel 
statuendos, pro quibus cautionem exponet legitimam, 
et quod ipsi procuratores in causis 
ipsis sacramenta praestent calumniae, praedictos 
juris rigores, per nostram Excellentiam 
relaxari, tam pie quam misericorditer 
mandaremus. Nos autem attendentes grata satis 
et accepta servitia, quae dictus A. et antecessores 
sui, nobis et Imperio nostro exhibuerunt 
hactenus, et exhibent incessanter, et 
in antea de bono in melius exhibere poterit gratiora: 
considerantes etiam nobilitatem mulieris 
praefatae, quod virorum coetibus pro 
exequendis negotiis pupillorum, se honeste 
nequeat immiscere: et ne foeminae prosequendae 
litis obtentu, in matronalis pudoris 
contumeliam irruant, si cogantur masculorum 
conventibus vel judiciis interesse: cum et legem

p. 84
 
meminerimus aeditam, quae propter pudorem 
et verecundiam foeminarum, eas non 
sinit testibus vel coetui publico demonstrari, sed 
per procuratores idoneos, Imperialem possint 
adire clementiam, ad aetatis veniam impetrandam. 
His et aliis justis et honestis rationibus 
inclinati benignius, dicti fidelis nostri 
supplicationes admisimus, eidem Isabellae filiae 
suae de speciali gratia concedentes, ut causas et 
lites pupillorum suorum in judicio, et extra 
judicium, dum tempus tutelae duraverit, per 
procuratores ab ea statutos vel statuendos, ac 
si etiam ipsa tutrix hoc faceret, valeat exercere. 
Eisdem etiam procuratoribus indulgemus, 
ut in litibus in judiciis exercendis ipsi procuratores 
sacramenta calumniae praebeant: cum pro 
negotiis pupillorum se casus ingesserit 
opportunus, objectione quod principales 
personae non fuerint vel lege aliqua non obstante: 
Statutis etiam civitatis Senarum cessantibus 
in hac parte, et specialiter lege, quae 
a principalibus personis exigit calumniae juramentum, 
et quae etiam a tutoribus et curatoribus 
procuratorem prohibet statuendum: dum 
tamen pro ipsis procuratoribus caveatur, 
firmum fore ac validum, quod duxerint 
agitandum: ne judicia sint ludibria, vel 
authoritate nostra se doleant circumventos, 
qui cum talibus contraxerunt.

p. 85

Cap. LI.

De securo conductu extra communem formam.

Universis praesentes etc. Cum Adam de 
etc. fidelem nostrum, et nuncium cum 
O. de etc. qui ad Curiam nostram pro parte 
ejusdem D. venit, et nunc revertitur ad 
eundem, pro nostris servitiis transmittamus: 
amicitiam vestram requirimus, et fidelitati 
tuae praecipiendo mandamus, quatenus memoratos
A.	et O. cum duobus equis et scutiferis, 
ac rebus quas secum portant, et habent, 
permittatis transire libere: et eundem A. Exinde 
ad Curiam nostram redire salubriter et secure, 
in securo conductu, quotiens expedierit, 
et ab eis vel eorum altero fueritis requisiti: 
eisdem ob nostrae reverentiam Majestatis salubriter 
provisuri.

Cap. LII.

Respondet cuidam nobili, et commendat processum 
ipsius.

Benigne recepit Excellentia nostra literas, 
quas nostro culmini destinasti, et quae 
continebantur in eis, intelleximus diligenter. 
Quod autem te nostris servitiis et beneplacitis, 
per tuas literas exposuisti fideliter et 
devote: atque semper hactenus per fidei complementum, 
ob nostrae reverentiam Majestatis 
permansisti solicitus et intentus: tuam exinde 
devotionem et motum, duximus merito commendandos, 
mandantes: quatenus de caetero,

p. 86
 
juxta solitum circa nostra servitia, tam fideliter 
quam laudabiliter perseveres: ut ipsa operum 
efficacia successiva, nostrae Celsitudini te 
commendabilem repraesentet.

Cap. LIII.

Capitaneo, ut quasdam suas literas mittat ad 
alias partes.

Cum pro quibusdam Majestatis nostrae servitiis, 
quinque paria literarum nostrarum, 
quibusdam Januensibus Saonae commorantibus, 
nostris fidelibus, et easdem ad te 
per tuum nuncium deferendas, eisdem Januensibus 
destinemus: tuae devotioni mandamus, 
quatenus statim receptis praesentibus, praefatas 
literas eisdem fidelibus nostris, per velocem 
et idoneum nuncium tuum transmittere 
non omittas: taliter cum effectu procurans, 
quod eaedem literae ad manus ipsorum perveniant, 
qualibet mora et occasione remotis.

Cap. LIV.

Eidem, ut citentur ad Curiam, qui injuste 
Castrum occupaverant aliorum.

Pro parte O. et D. nostrorum fidelium, 
nostro fuit culmini nuper oblata querela: 
quod cum ipsi ab A. fratre eorum, qui 
nuper decessit, et cui de jure succedunt immediate, 
Castrum de N. per longa tempora tenuissent, 
et possedissent pacifice et quiete: S. 
de N. P. et F. de N. fideles nostri, fracta pace

p. 87
 
et securitate nostra, Castrum ipsum hostiliter 
obsidentes, illud ceperunt, et ad praesens detinent, 
in ipsorum fratrum manifestum praejudicium 
occupatum. Quod quidem Castrum, 
usque ad diem captionis ipsius, sicut pro parte 
ipsorum fratrum expositum extitit, coram 
nobis praefati conquerentes, sine contentione 
aliqua possederunt. Cum igitur idem fratres 
velint memoratos S. P. et F. de praedictis in 
magna nostra Curia convenire: fidelitati tuae 
praecipiendo mandamus, quatenus S. P. et fratres, 
ex parte Celsitudinis nostrae, sub peremptorio 
termino citare procures: ut 20. die post
citationem tuam, in magna nostra Curia debeant 
comparere, memoratis conquerentibus 
super praedictis in judicio responsuri: eundem 
terminum conquerentibus ipsis, ut causam prosecutori 
praedictam contra eos compareant, 
praefixurus: nec non et diem citationis tuae, 
formam praesentium, et coram quibus eos citaveris, 
tuis literis tuo sigillo munitis, nostrae 
Curiae rescripturus.

Cap. LV.

Eidem, de captivis liberandis, juxta priorum 
continentiam literarum.

Thomasius de Sabaudia comes, dilectus 
affinis et fidelis noster, suis literis nostrae 
exposuit Majestati, quod licet apud 
Thaurinum, ad ipsius supplicationem tibi dederimus 
in mandatis, ut quosdam captivos, 
quos ad se pertinere nunc asserit, deberes a carceris 
vinculo liberare: tu postmodum plures

p. 88
 
alios captivos, de quibus Majestatis nostrae 
mandatum simile recepisti, et pro quorum liberatione 
ipse Comes nullatenus supplicavit, a 
carcere liberando ipsos, pro quibus nostrae Celsitudini 
supplicavit, liberari [prout ipse descripsit] 
penitus omisisti. Ob quorum liberationem, 
quia Comes praefatus, nuper Serenitati nostrae 
humiliter supplicavit: fidelitati tuae praecipiendo 
mandamus, quatenus [si est ita] juxta 
formam prioris mandati nostri, eosdem captivos, 
a nexibus carceris absolvere non omittas.

Cap. LVI.

Potestati Pisanorum, ut cogat quendam ad restitutionem 
depositi muli.

In nostrae Majestatis praesentia, B. de N. 
valletus nostrae Camerae, fidelis noster, 
constitutus exposuit, quod dudum nobis 
de partibus Lombardiae in Thusciam venientibus 
apud V. civem Pisanum, quendam suum 
mulum infirmum [ut dicit] curandum dimisit. 
Unde cum ad praesens, pro eodem mulo ad se 
in regnum reducendo, idem B. latorem praesentium 
suum transmittit nuncium specialem: 
fidelitati tuae praecipiendo mandamus, quatenus 
memoratum V. ad restituendum praedictum 
mulum, et assignandum praedicto nuntio, 
pro parte et nomine B. praefati, qua convenit, 
cohertione compellas.

p. 89

Cap. LVII.

Capitaneo, ut nunciet quid sit faciendum super 
excontro quorundam obsidum.

Supplicarunt Excellentiae nostrae fideles nostri, 
etc. obsides de monte Flascone, de 
mandato nostro apud Capuam commorantes: 
ut cum velint pro se ipsis excontrum 
personarum condecens exhibere, videlicet fratrem 
pro fratre, patrem pro filio, vel filium 
pro patre, nepotem pro patruo, vel patruum 
pro nipote: licentiam eis taliter excontrandi, 
de nostra gratia concedere dignaremur. Quorum 
supplicationibus benignius inclinati, fidelitati 
tuae praecipiendo mandamus, quatenus 
per Commune Castri praefati, plene certificari 
studeas, de nominibus et qualitatibus eorum, 
qui excontrari petunt, et eorum, quos modo praedicto 
pro eorum excontro dare intendunt: studium 
diligens habiturus, de inquirenda certitudine 
veritatis, utrum, sicut praedictum est, 
frater pro fratre, ac reliqui sufficientes et idonei 
tribuantur, ut ex eis videlicet, qui pro excontro 
offeruntur, aeque sicut pro aliis qui excontrari 
debent, secure nostrae Curiae caveatur: 
ac per literas tuas de nominibus et qualitatibus 
omnium praedictorum, et si per eos, qui dandi 
sunt, nostrae Curiae aeque sit cautum, nostram 
fideliter instruas Majestatem.

p. 90

Cap. LVIII.

Capitaneo, commendans eum quod cepit quendam 
rebellem.

Devotionis tuae literas, quas per P. de N. 
nuncium tuum, nostro culmini destinasti, 
benignitate recepimus consueta: 
et intellectis diligenter tam his, quae eaedem literae 
continebant, quam his quae idem nuncius 
tuus, pro parte tua, nostrae exposuit Majestati: 
laudabile studium tuum, et solicitudinem 
condecentem, quae circa captionem M. de Burgo: 
qui pro anno praesenti in Parma Potestas 
extitit, per nostram Excellentiam ordinatus 
apposuisti, merito commendantes, tibi duximus 
taliter respondendum: quod M. memoratus, 
cum uno familiari suo N. nomine, per 
nostram Celsitudinem est in Marestalla nostra 
receptus, de nostrae Celsitudinis mandato: quem 
suprascriptus P. nuncius tuus, cum compedibus 
ferreis, et dextra in manu assignavit eidem 
P. nuncio tuo asserente, alium familiarem ejusdem 
M. nomine G. quem cum eodem M. et 
alio famulo suo, ad nostram Curiam per eundem 
tuum nuncium destinabas, et de quo tuae 
literae faciebant mentionem, per te tanquam 
innocentem a Casali revocatum, et ad te remissum 
firmiter extitisse, sicun eidem tuis literis 
injunxisti.

Cap. LIX.

Eidem, super eisdem.

Solita benignitate recepit nostra Serenitas literas, 
quas misisti. Per quas, quia percepimus,

p. 91
 
ad tuam notitiam pervenisse ex relazione 
plurium, qui P. nuncio tuo obviaverant, 
per te cum M. de N. captivo ad nostram Curiam 
destinato: quod idem P. tui mandati temerarie 
fines excedens, praefatum M. captum 
ad supplicationes quorundam, per viam solutum 
ducebat: cum te asseras eidem dedisse sub 
poena personae districtius in mandatis, ut sempre 
usque ad Curiam nostram cum compedibus 
et dextra in manu ducere deberet eundem. Et 
ideo supplicasti, quod si sic sine dextra et compedibus 
dictum M. ad nos perduci contingeret, 
per eundem non tibi, sed fatuitati et ausui temerario 
ejusdem nuncii, nostra dignaretur ascrivere 
Celsitudo: tua noscat devotio, quod idem 
P. nuncius tuus, supradictum M. cum compedibus 
et dextris in manibus Marescalciae nostrae 
caute et fideliter assignavit. De eo autem quod 
industria tua scripsit, ut super liberatione ipsius 
cautius procedere deberemus, taliter respondemus: 
quod ad ejusdem liberationem non antea 
procedemus, per quam te didicerimus, quid 
inde magis nostris expediat servitiis et honori.

Cap. LX.

Eidem ut cuidam fideli provideat de aliquo 
regimine.

Ad Majestatis nostrae praesentiam veniens
B. de Assisio, fidelis noster, nostro culmini 
humiliter suppicavit: ut cum pro 
fide nobis servanda a civitate praefata rebellibus 
nostris discedendo, ad nostra venerit servitia 
moraturus, et in eisdem servitiis permanserit,

p. 92
 
et nunc permanet fideliter et devote: pro quorum 
restauratione damnorum et remuneratione 
servitiorum, dignaremur de nostra gratia 
eidem de aliquo competenti regimine providere. 
Nos itaque supplicationibus ipsius benignius 
inclinati, fidelitati tuae praecipiendo mandamus, 
quatenus inspectis tam qualitate personae 
supplicantis ejusdem, quam servitiis nostris, 
praefato supplicanti de aliquo competenti redimine 
providere procures, quod suae conveniat 
qualitati: in quo nostris servitiis utilis et sibi 
fructuosus existat.

Cap. LXI.

Capitaneo significat, quod respondeat petitis 
per nuncium.

Tuae fidelitatis literas, nuper nostro culmini 
transmissas, benigne recepimus, et 
ipsarum tenorem pleno collegimus intellectu. 
Super quibus Joh. nuncius tuus, fidelis 
noster, te plenius instruet: quem in conspectu 
nostro praesentem, verbotenus duximus 
informandum.

Cap. LXII.

Eidem, et commendat eum de parato exercitu, 
et hortatur eum de procedendo.

Recepit Excellentia nostra literas quas misisti, 
et quae continebantur in eis, pleno 
collegimus intellectu. Quod autem scripsisti, 
te habere paratum exercitum de tota Marchia 
generalem, ita quod die praesentis mensis

p. 93
 
Augusti, hostiliter esse debes in territorio Camerini 
nostrorum rebellium, ad reliquias vinearum 
et arborum proditorum ipsorum totaliter 
devastandas vel succidendas: et quod propter 
assiduam oppressionem Marsuadae, nostrorum 
militum in sancto Severino existentium, 
iidem proditores nostri taliter coarctati existunt, 
quod magnae famis laborant inopia, ob quam 
afflictionem ad tantam discordiam devenerunt, 
quod saepius adinvicem praeliantur. Et quia de 
rumoribus ipsarum partium nobis gratis, nostram 
Celsitudinem instruxisti: de Anconitanis 
videlicet rebellibus nostris, solicitudinis et industriae 
tuae studium evidens plurimum commendamus: 
fidelitatem tuam sollicitantes attentius, 
et hortantes: ut te cum eodem exercitu 
filiorum nostrorum, ad depopulationem 
et devastationem Camerini proditorum nostrorum, 
taliter reddas per complementum operis 
solicitum, et attentum: quod de ipsis rebellibus 
nostris, in proximo nobis nova significes 
laetiora, et ipsa operum efficacia te nostrae Celsitudini, 
juxta morem solitum, commendabilem 
repraesentet. Super eo vero, quod tuis literis 
denotasti, plures ex fidelibus nostris de 
Marchia, fuisse nuper a Venetis disrobatos, 
quod de capiendis de bonis eorum propterea 
licentiam a te postulant, sicut dicis, tibi duximus 
taliter respondendum: Quod cum ad 
praesens illuc solennes nuncios destinemus, curabimus 
exinde providere, prout honori nostro, 
et salubritati dictorum fidelium, viderimus 
convenire.

p. 94

Cap. LXIII.

Eidem, respondet ad transmissa.

Intellectis his, quae per tuas literas et nuncios, 
super negotio N. nostrae Celsitudini noviter 
intimasti, licet ex hoc per te uberiorem effectum 
consequi speraremus, de tuae tamen fidei 
constantia finaliter diffidere non volentes: 
ecce quod super ipso negotio M. et G. fideles 
nostros, ad te duximus destinandos, tuae fideliati 
mandantes: quatenus, quicquid ipsi pro 
parte nostra tibi duxerint proponendum, indubitanter 
credas, tanquam ab ore nostro prolatum, 
reverenter audias, et id efficaciter 
exequaris.

Cap. LXIV.

Eidem, ut fiat inquisitio de clandestinis damnis, 
illatis cuidam viduae.

Querelam B. de N. viduae, fidelis nostrae, 
recepimus, continentem, quod quidam 
malefactores, ad damna clandestina intrepide 
animati, ea absente, et pro suis negotiis 
in Curia nostra commorante, quondam 
suam vineam, cum arboribus, in N. sitam, 
ausu temerario inciderunt. Nolentes igitur, ut 
propter impunitatem excessuum crescat audacia 
delinquendi, fidelitati tuae praecipiendo mandamus: 
quatenus contra malefactores eosdem, 
ad quos inveniendos omnem, quam poteris, te 
volumus adhibere solicitudinem, inquisitionem 
facias diligenter: per quam, si poterunt inveniri, 
procedas immediate justitia contra eos.

p. 95
 
Caeterum si malefactores non poterunt inveniri, 
damnum eidem mulieri illatum, ab universitate 
ipsius terrae, in cujus territorio damnum 
extitit perpetratum, secundum justitiam facies 
emendari: ne ab hoc iteratam querelam ulterius 
audiamus.

Cap. LXV.

Eidem, de procuratori ordinando, qui jura 
Camerae tueatur, in causa quam sibi committit.

Porrecta G. et V. fidelium nostrorum culmini 
nostro petitio continebat, quod cum 
haberent, et habeant quasdam possessiones 
et terras laboratorias in confinibus, quas 
ipsi eorumque antiqui, per longissima tempora 
tenuerunt et possederunt pacifice et quiete, nullam 
ex fructibus eorundem partem Curiae nostrae, 
vel alicujus personae privatae reddentes: 
Pandulfus de Phasanella, proditor noster, et 
tunc in ipsis partibus sacri Imperii vicarius generalis, 
sub praetextu cujusdam inquisitionis, 
dudum factae per procuratores nostri demanii, 
autoritate propria et omissa justitia, quartam 
partem fecit auferri, in ipsorum G. et V. grave 
praejudicium et injuriam manifestam. Unde 
cum pro parte ipsorum fuerit nostrae Celsitudini 
supplicatum, ut eis providere super hoc de 
nostrae clementiae gratia dignaremur: nos eorum 
supplicationibus benignius inclinati, fidelitati 
tuae mandamus, quatenus super praedictis 
omnibus: prius tamen per te aliquo idoneo et 
fideli procuratore statuto, qui Curiae nostrae 
jura diligenter et fideliter tueatur: advocato

p. 96
 
quoque fisci nostri praesente, inquisitionem facies 
diligentem, testes, probationes, et instrumenta 
ipsorum audias, dictam causam sufficienter 
instructam, cum nominibus procuratoris 
et advocati fisci nostri, sub tuo sigillo nostrae 
transmissurus Camerae: certo et peremptorio 
termino parti eidem praefixo, quo cum ipso 
processu se nostro conspectui repraesentent.

Cap. LXVI.

Capitaneo, ut mandet executioni sententiam, 
sicut rationabiliter est prolata.

Supplicavit Excellentiae nostrae Ludovicus 
de etc. fidelis noster, ut sententiam definitivam 
pro eo, contra Commune etc. super 
quadam pecuniae summa, per H. vicarium 
tuum latam, et per... ut asserit confirmatam, 
executioni mandari de nostra gratia mandaremus. 
Cum igitur nihil et ferri sententias, 
nisi executio debita sequeretur: tuae fidelitati 
mandamus, quatenus, si est ita, sententiam 
ipsam, sicut rationabiliter est prolata, nisi 
legitima fuerit provocatione suspensa, facies 
executioni debitae demandari. Etc.

Cap. LXVII.

Eidem, de solvendo consueto salario Potestati 
per Commune.

Nicolaus de Firmo fidelis noster, sua nobis 
petitione monstravit, quod cum idem 
ad regimen civitatis Clusinensis sit de 
mandato nostrae Majestatis assumptus, consilium

p. 97
 
et Commune civitatis ejusdem, de statuto 
et consueto salario sibi denegavit respondere. 
Quocirca fidelitati tuae praecipiendo mandamus, 
quatenus si est ita, dictum Commune, 
ut de consueto et statuto salario eidem N. Potestati 
eorum, fideli nostro, prout aliis eorum 
Potestatibus dare assueverunt hactenus, 
debeant respondere, debita cohertione compellas: 
ita, ut ei non supersit materia 
conquerendi.

Cap. LXVIII.

Exordium de commendatione fidelium.

Universis hominibus de monte Flascone, 
et ejus Capitaniae, fidelibus suis, praesentes 
literas etc. Cum vos devotos fideles 
nostros, et terram vestram specialem nostram 
Cameram reputemus, ad omne vestrum bonum 
et pacificum statum, ac universorum nostrorum 
salubritatem, nostrae Serenitatis oculos 
inclinantes: ecce quid etc.

Cap. LXIX.

Capitaneo, ut emendet equum, quem quidam 
fidelis suus perdidit in bello.

Cum per literarum tuarum tenorem, quas 
nostrae Excellentiae destinasti, nuper nostra 
intellexit Celsitudo, quod C. de N. 
fidelis noster, qui tecum paratus equis et armis, 
pro nostris servitiis dudum extiteriit, et 
adhuc fideliter commoretur: dum ipse contra 
Viterbienses, rebelles nostros, armata manu

p. 98
 
insisteret, ob impugnationem ipsorum rebellium, 
quidam suus dextrarius fuerit interfectus: 
super damnificatione ipsius Contadi fidelis nostri, 
providere volentes, ut animosius ad nostra 
servitia ejus fidelitas erigatur: tuae fidelitati 
praecipiendo mandamus, quatenus de proventibus 
Curiae nostrae, qui sunt vel erunt per manus 
tuas, diligenter, ut convenit, quaesito de 
equi valore, eidem C. dextrarium ipsum, juxta 
valorem ipsius, ex diligenti inquisitione inventum, 
emendare procures.

Cap. LXX.

Respondet cuidam nobili ad transmissa, et dicit 
quod equos non vult sibi dare.

Solita benignitate recepit nostra Serenitas 
literas, quas nostro culmini destinasti. Et 
intellectis diligenter tam his, quae dictae 
literae continebant, quam his, quae P. de 
Sora nuncius tuus, pro parte tua de equitaturis 
per te petitis a nobis, nostrae retulit Majestati, 
devotioni tuae taliter respondemus: Quod cum 
partibus Lombardiae, in quibus assidue commoraris, 
dextrariorum copia consueverit inveniri: 
credebamus et credimus, dextrariis 
te magis nostrae Curiae subvenire, quam ab Excellentia 
nostra tibi petere subveniri. Ronchino 
vero in nostra Marestalla non sunt ad praesens, 
quos tibi possemus commode destinare. 
Propter quod volumus, ut in ipsis partibus 
acquiri facias opportunos. De engastris autem 
mittendis, ecce quod in proximo tibi curabimus 
providere. 

p. 99

Cap. LXXI.

Friderico de Antiochia, ut assignet vicariam 
cuidam, quem ipse praefecit in Capitaneum.

Cum de prudentia et fidelitate Jo. de N. 
fidelis nostri, confisi, ipsum Capitaneum 
loci ipsius duxerimus statuendum: tuae 
fidelitati praecipiendo mandamus, quatenus eidem 
Joanni fideli nostro, sic a Majestate nostra 
Capitaneo ornato, statim receptis praesentibus, 
Castrum ipsum, et Capitaniam, cum 
captivis, armis, equis, et rebus aliis, ad 
curiam nostram pertinentibus, quae in tua pro 
parte nostra retines potestate, assignare procures, 
eundem ut convenit instructurus, de ipsius 
custodiae circumstantiis, qualitatibus hominum, 
et moribus regionis: sicut ad honorem 
et incrementum nostrae Celsitudinis, melius et 
cautius videris expedire. Mandamus praeterea, 
quod de omnibus et singulis, quae tibi assignaverimus 
fieri, facias tria scripta consimilia ad 
cautelam: unum quoque per te volumus nostrae 
Camerae assignari: aliud vero penes te, et 
aliud penes eundem Johannem fideliter conservari, 
ut deponendi per vos ratiocinii nostri 
ipsa similis conformitas habeatur.

Cap. LXXII.

Hominibus cujusdam Capitaniae, ut obediant 
fideliter Capitaneo supradicto.

Cum de prudentia et fidelitate Johan. de N. 
fidelis nostri, confisi, ipsum Castellanum 
Castri nostri montis Flasconis, et

p. 100
 
ejus jurisdictionis Capitaneum, ad praesens duximus 
statuendum: fidelitati tuae praecipiendo 
mandamus, quatenus memorato Joanni fideli 
nostro, in omnibus, quae ad ipsius spectant officium, 
et honoris nostri respiciunt incrementum, 
tanquam nostrae personae intendere ac parere 
firmiter debeatis: ut exinde vestra sincera devotio 
per operum efficaciam, nostrae Celsitudini 
pateat more solito commendanda. Et ecce, 
quod eidem fideli nostro damus oretenus 
firmiter in mandatis, quod vos omnes et 
singulos in omni bono et pacifico statu, justitia 
et consuetudinibus approbatis, manutenere 
debeat, et fideliter observare.

Cap. LXXIII.

De commendatione fidelium et gratia facienda.

Grata est in conspectu nostri culminis fides 
Vestra: quam et devotionis affectus claram 
exhibet, et demonstrat officium 
operum clariorem. Propter quod in 
stabili proposito gerimus, statum vestrum gratiae 
nostrae favore protegere, [et nostrae liberalitatis] 
beneficiis adaugere vel ampliare.

p. 101

Cap. LXXIV.

Cuidam nobili, commendatio de fidelitate.

Cum multipliciter dudum fides tua in conspectu 
nostri culminis grata fuit, quam 
et devotionis etc. ut in alia proxima, 
usque in finem. Literas igitur tuas, Majestati 
nostrae per tuum notarium praesentatas hilariter 
recepimus, benigne vidimus, et singula, 
quae continebantur in eis, intelleximus diligenter: 
vigilem diligentiam tuam et cautelam, 
quam habes in rebellium evitandis aggressibus 
et evertendis eorum insidiis, plurimum 
commendantes.

Cap. LXXV.

De fidelium commendatione, cum promissione 
beneficiorum.

Commoditatibus fidelium nostrorum, quos 
experta fides et gratitudo servitiorum, 
nostrae Celsitudi praesentat acceptos: 
quique pro servitiis nostris labores in personis 
subeunt, et expensas in rebus volentes commode 
providere, etc.

Cap. LXXVI.

Exordium de remuneratione fidelium in filios 
facienda.

In exemplum nostrorum fidelium, ut alii 
fideles ad nostra servitia promptius animentur, 
ipsorum fidem post mortem eorundem, 
in ipsorum filios remunerare volentes, 
mandamus, etc.

p. 102

Cap. LXXVII.

Capitaneo significat, quomodo miratur, quod 
non significat prospera nova de partibus illis.

Cum scias, nos libenter intendere et gratis 
aspirare circa successuum tuorum notitiam, 
admiratione inducimur non injusta, 
quod solutionem exercitus Januensis, et 
ipsorum ruinam, nobis significare distuleris, 
et alia prospere contingentia quae nostram audientiam 
delectarent.

Cap. LXXVIII.

Eidem, ut faciat restitui bona disrobatis supra 
mare.

Bartholomaeus civis Lucanus, fidelis noster, 
ad prasentiam nostram nuper accedens, 
coram nobis exposuit cum querela: 
quod cum ipse dudum in quadam [Butz] 
navi Gerhardi de Istria, suis et sociorum quorum 
mercibus onerata, sub spe emolumenti a 
Brundusio versus Duratium navigaret, Comati 
quarundam galearum et barckettarum, de Saone 
S. R. et G. Jo. et quidam alii, qui cum eis 
erant, ipsum et socios hostiliter invadentes, ceperunt 
eosdem, et omnia bona quae habebant 
ibidem, ipsis prius enormiter tormentatis, ut 
asserit, abstulerunt. Cumque idem Barth. 
nostrae supplicaverit Majest. ut sub restitutione 
rerum suarum, quibus tunc extitit sic violenter 
et temere spoliatus, providere sibi misericorditer 
dignaremur: nos supplicationibus ipsius

p. 103
 
benignius inclinati, fidelitati tuae praecipiendo 
mandamus: quatenus, si tibi constiterit, bona 
sua, quae sibi tunc ablata fuerunt, seu valorem 
ipsorum, de quo tibi constare volumus, ab 
illis eisdem restitui facias, qui bonorum ipsorum 
captores et participes extiterunt: nihilominus 
cautus existens, ut sic deliberatione 
praehabita punias, quos inde videris puniendos, 
quod delinquentes de praedictis aliquatenus, 
nequeant de commissis excessibus gloriari.

Cap. LXXIX.

Cuidam nobili, recommendans eum de fidelitate.

Per tuorum operum exhibitionem laudabilem, 
et relationem Richardi de N. Fidelis 
nostri, plenarie cognoscentes, quod 
circa servitia nostra perseveras et existis fideliter 
et devote: tuum exinde studium, et solicitudinem 
commendabilem, merito commendamus: 
ad quae volumus te deinceps taliter existere, 
vigilem et intentum, ut semper tua sincera 
devotio et solicitudo intensa, in nostrae 
Majestatis praesentia pateat commendanda.

Cap. LXXX.

Capitaneo, ut captivum qui fidejussoriam praestitit 
cautionem a carcere liberet, restitutis sibi 
bonis ablatis.

Dudum per literas nostras judici Gindaleto 
de Perato nostro vicario Castri sancti Miniati, 
fideli nostro, recolimus mandavisse: 
ut quia dicebatur, quod B. de N.nunc castellanus

p. 104
 
sancti Miniati, ab hominibus ejusdem 
Castri sancti Miniati et sibi conjunctis, de 
mandato Pandulphi de Fasanella, tunc Capitanei 
nostri in Thuscia, nunc proditoris nostri, 
quandam pecuniae summam et pignora quaedam 
abstulerat, eum de persona caperet, et cum 
diligentia custodiret: ac deinde per praedictos 
homines, super praemissis inquisitionem faceret 
diligentem, et factam ad nostram Curiam destinaret. 
Qui, tanquam mandati nostri diligens 
executor, et ipsum B. cepit, et de praedictis 
inquisitionem fecit, juxta traditam sibi 
formam, et factam ad nostram Curiam destinavit. 
Verum quia, licet probatum extiterit, 
et in inquisitione appareat per eundem, praedictum
B. quandam pecuniae summam et quaedam 
pignora recepisse [quod idem B. etiam 
confitetur] de quibus paratum se offert Curiae 
nostrae reddere rationem, quia tamen per eum, 
quod nulla fraus vel dolus super his intervenerit, 
invenitur nec probatur aliquid aliud contra 
ipsum, quod ulterius debeat squalore nostri 
carceris macerari: nec sicut innoxios injuste 
punire volumus, sic nec volumus impunes 
relinquere delinquentes: A. et R. filios ejusdem
A. Curia nostra recepit, pro parte ipsius idoneam 
fidejussoriam cautionem, quod idem B. 
in Curia nostra compareat juri pariturus, et 
de officiis, quae dudum in partibus Thusciae 
per Curiam nostram exercuit, pecunia et pignoribus, 
quae recepit, perfectam debeat ponere 
rationem, quam debita satisfactio subsequatur: 
fidelitati tuae praecipiendo mandamus, 
quatenus ipsum a vinculis facias liberari: bonis

p. 105
 
suis, quae sibi ablata fuerunt tempore captionis 
ejusdem, integre restitutis: citaturus eundem, 
ut 20. die post citationem tuam, in nostra 
praesentia se debeat praesentare, redditurum de 
praedictis omnibus rationem. Diem vero citationis 
ejusdem, coram quibus, et quicquid inde 
feceris, per tuas literas harum seriem continentes, 
nobis rescribere non postponas.

Cap. LXXXI.

Eidem, committit ut appellationem infirmet 
vel confirmet.

Causam appellationis, ad nos interjectae per
A. et S. de Florentia, fideles nostros, a 
sententia condemnationis lata contra eos, 
in quadam pecuniae quantitate, per Thomam 
de Lira Potestatem civitatis ejusdem, ab accusatione 
seu denuntiatione facta contra eos, ab 
F. et G. fratribus, vel eorum altero, devotioni 
tuae duximus committendam: fidelitati tuae 
mandantes, quatenus sententiae condemnationis 
ejusdem et processus tenore diligenter inspecto, 
coram te etiam convocatis, qui de jure 
fuerint evocandi, si causa ipsa judiciario ordine 
cognita est, et sententialiter terminata, 
ad confirmationem vel infirmationem ejusdem 
sententiae condemnationis procedas, prout de 
jure fuerit: revocaturus in irritum et quicquid 
post appellationem ipsam inveneris contra justitiam 
attentatum.

p. 106

Cap. LXXXII.

Fidelibus, confortans eos in fide, et ut credant 
nuncio.

Cum inter caeteros fideles nostros, vos et 
vestram civitatem, quae nostra et Imperii 
est Camera specialis, fovere et manutenere 
velimus in omnibus, ob fidem puram 
et devotionem sinceram, quam ad sacrum 
Imperium et personam nostram habuistis hactenus, 
et habetis: propter quod a nobis 
et Imperio, digna debetis praemia reportare: 
universitatem vestram per sacros apices 
nostrae Celsitudinis, ad servitia nostra solicitandam 
duximus, et hortandam, mandantes: 
quatenus si honorem Imperii diligitis, et nostrae 
Serenitatis gratiam affectatis, in executione 
servitiorum nostrorum, sic more solito exhibeatis 
vos in omnibus promptos, deditos et 
paratos: ut gratia nostra in vobis, de bono in 
melius, per exhibitionem operum semper crescat: 
et vestra exinde devotio possit merito 
commendari. Caeterum quicquid magister G. 
de Cyra capellanus, notarius et fidelis noster, 
quem ad partes ipsas pro nostris servitiis duximus 
destinandum, pro eisdem servitiis nostris 
vobis dixerit et injunxerit, tanquam nobis 
indubitanter vestra credat devotio, et adimpleat 
cum effectu.

Cap. LXXXIII.

Cuidam nobili, de eodem.

Ecce quod magistrum G. de Cyra capellanum, 
notarium et fidelem nostrum, pro

p. 107
 
quibusdam servitiis nostris: quae licet principaliter 
nos tangant, tangunt tamen nihilominus 
per consequens te, et alios nobiles universos 
et singulos orbis terrae: providimus ad te 
destinandum, devotionem tuam monentes 
attentius, et hortantes, quatenus quicquid 
idem magister G. tibi pro parte nostra, super 
eisdem servitiis nostris dixerit viva voce, tanquam 
ab ore nostro prolatum tua indubitanter 
credat devotio, et adimpleat cum effectu: ut 
devotionem tuam propterea, prout Excellentiam 
nostram decet, sinceris gratiarum actionibus, 
et condignis beneficiorum retributionibus 
prosequamur.

Cap. LXXXIV.

Capitaneo, quod causam appellationis et processum 
debeat ad Curiam destinare.

Ad nostram accedens praesentiam B. de N. 
fidelis noster, nobis exposuit cum querela, 
quod inter B. mulierem neptem 
suam ejus denique curatorem agentes ex parte 
una, et S. de eodem loco, ex altera, super 
possessione cujusdam ponderis et tenementi, 
coram G. de Spoleto, in comitatu Firmano 
judice ordinato, extitit quaestio ventilata: in 
qua idem judex de jure procedens, sicut asserit, 
pro ipsa B. tulit sententiam contra eum: a qua 
idem S. sentiens se gravatum, ad tuum examen 
se asserit appellasse. Postmodum vero, 
quod cum assistente tibi R. de Lauda, judice 
et assessore fideli nostro, coram te partibus non

p. 108
 
vocatis, et causae meritis [ut juris est] non inspectis, 
dictam sententiam confirmasti: eundem 
S. pro expensis in causa ipsa factis pro B. 
in tribus libris contra justitiam condemnando: 
idem vero S. a dictae sententiae confirmatione, 
et praedictarum expensarum, sentiens 
indebite se gravatum, ad nostram Curiam 
appellavit. Quare cum idem S. velit appellationem 
prosequi supradicta in Curia nostra 
magna, Fidelitati tuae praecipiendo mandamus: 
quatenus processum totum, super praemissis habitum, 
sub tui impressione sigilli, nostrae Curiae 
destinare studeas seriatim: ut quod parti 
per te certo et peremptorio termino assignato, 
qui nostrae Curiae se debeant praesentare, in 
praemissis processuros justitia mediante: et praesertim 
appellatione pendente contra ipsum S. 
non facias nec patiaris fieri aliquid novitatis, 
cum appellatione pendente nihil debeat innovari. 
Si quid vero post appellationem ipsam, 
ad nos interjectam, attentatum est, per te seu 
judices tuos, in statum pristinum reducturus, 
prout de jure videris expedire: et de die citationis, 
et forma nostram Curiam edocturus.

Cap. LXXXV.

Eidem, super gratia concessa cuidam monasterio, 
de laborandis quibusdam terris.

Pro parte Conventus monasterii sancti Pauli 
de Urbe, nostrorum fidelium, nostrae 
fuit Excellentiae humiliter supplicatum: 
quod cum de Celsitudinis nostrae mandato, 
Castrum Cortoroli sancti Juliani Longezae, et

p. 109
 
Losae [quae, sicut dicunt, ad dictos Conventum 
et monasterium pertinebant] fuerint devastata, 
certas possessiones, quae sunt de districtu 
Castrorum ipsorum secure et quiete laborandi, 
et ex eis fructus et redditus percipiendi, 
ad monachorum ibidem degentium 
sustentationem, licentiam et securitatem nostram, 
de nostrae benignitatis gratia, misericorditer 
dignaremur concedere, praesertim cum 
ex eisdem possessionibus et terris, ad Curiam 
nostram nullum emolumentum proveniat vel 
profectus. Quorum supplicationibus benignius 
inclinati, fidelitati tuae praecipiendo mandamus: 
quatenus, si tibi constiterit ita esse, pro 
parte Celsitudinis nostrae licentiam petitam concedas 
Conventui smemorato: ex his postmodum 
contra ipsos nullam molestiam illaturus, 
seu ab aliis permissurus inferri. Recepturus etiam 
cautelam ab eis, quod per hoc aliquid nobis, 
vel fidelibus nostris dispendium non feratur.

Cap. LXXXVI.

Capitaneo, ut certam quantitatem solvat annuatim 
cuidam fideli suo.

Ad Majestatis nostrae praesentiam nuper accedens 
Ligorius Roberti de Tybere, fidelis 
noster, nostro humiliter culmini 
supplicavit, ut cum Castro sancti Juliani, 
quod a monasterio sancti Pauli, de Urbe tenebat, 
et cuncta alia bona sua quae habebat in 
partibus Tiburtinis, destructa fuerint per guerrarum 
discrimina, nec habeat unde vivat: 
paupertati suae, et ad vitae suae sustentationem,

p. 110
 
dignaremur misericorditer providere: supplicationibus 
ejus nos benignius inclinati, fidelitati 
tuae praecipiendo mandamus: quatenus de 
proventibus nostris, qui sunt per manus tuas, 
usque ad summam decem librarum deinde annuatim 
debeas exhibere eidem: et ab eodem, 
de his quae sibi dederis, apodissam idoneam 
recepturus.

Cap. LXXXVII.

Eidem, ut concedat licentiam cuidam Communitati 
vendendi vinum et bladum fidelibus.

Pro parte universitatis Cesanae nostrorum 
fidelium, extitit nostrae nuper Celsitudini 
intimatum: quod propter multa servitia, 
erga Majestatem nostram nuper impensa, 
per eos debitorum oneribus adeo comprimuntur: 
quod de mobilibus bonis eorum, 
praeter fructus bladi et vini non habeant unde 
exolvant debita supradicta. Propter quod nostro 
culmini humiliter supplicarunt, ut de ipsis 
fructibus bladi et vini, vendendi et asportandi 
ad terras fidelium per mare et terram, eisdem 
licentiam concedere dignaremur, de nostrae 
Majestatis gratia speciali. Supplicationibus 
quorum nos benignius inclinati, fidelitati 
tuae praecipiendo mandamus: quatenus ab ipsa 
universitate, idonea cautione recepta, quod 
fructus ipsos ad terras fidelium tantum, et 
non infidelium deportabunt, nec per alios facient 
asportari: ipsis fidelibus nostris dictam 
licentiam, pro parte nostra, usque ad satisfactionem 
debitorum ipsorum, concedere debeas:

p. 111
 
sicut melius videris ad honorem et cautelam 
nostri culminis expedire.

Cap. LXXXVIII.

Eidem, ut nomina Castellanorum suae jurisdictionis 
in scriptis transmittat ad Curiam.

Cum nomina Castellanorum Jurisdictionis 
tuae, et statuta Castrorum, juxta quorum 
tenorem seu consuetudinem, tam 
Castellanis, quam servientibus in stipendiis, 
providetur: numerum servientium uniuscujusque 
Castri: et quibus Castris de proventibus 
Curiae nostrae, et de quibus proventibus ministrantur 
expensae, scire volumus: Fidelitati 
tuae praecipiendo mandamus, quatenus de 
praedictis omnibus et singulis, nostram fideliter 
instruas Majestatem: nullum ex Castellanis, 
qui nunc sunt per ipsa castra statuti, seu in antea 
per nostram Excellentiam statuentur, sine 
jussione nostri culminis aliquatenus amoturus.

Cap. LXXXIX.

Cuidam Potestati et Communitati, ut ablata 
post appellationem restituere non postponat.

Accedens nuper ad Majestatis nostrae praesentiam 
Petrus de N. civis Florentinus, 
fidelis noster, nobis exposuit cum querela: 
quod cum dudum a sententiis seu condemnationibus, 
per vos seu inquisitores vestros, 
qui inter vos Tricatores vulgariter nuncupantur, 
latis et factis contra eum olim, per 
Potestatem vestrum, in quadam pecuniae quantitate,

p. 112
 
ad nostram audientiam appellarti: vos 
eidem appellationi, sicut dicit, minime deferentes, 
fidejussores suos ad solvendam quondam 
pecuniae quantitatem, contra justitiam 
compulistis, in ipsius grave praejudicium, et 
damnum etiam manifestum. Qui cum nostrae 
Celsitudini humiliter supplicarit, ut super praemissis 
dignaremur secundum justitiam providere: 
nos, quantumcunque vobis in vestra 
justitia favorem conferre velimus, a justitia 
tamen discedere non valentes, ipsius P. supplicationibus 
benignius inclinati, fidelitati tuae 
praecipiendo mandamus: quatenus, si est ita, 
quicquid post appellationem ipsam, sic interjectam, 
ad nos per eundem P. vel suos fidejussores 
per vos attentatum est, in statum pristinum 
revocantes, sine difficultate qualibet pecuniam 
ipsam, adjectis fidejussoribus suis extortam, 
restituatis eidem: ita, quod pro his 
ulterius clamor ipsius P. juste nostro culmini 
non feratur. Nam pro utriusque partis commoditate, 
nec non praesentibus et consentientibus 
nunciis vestris, in Curia nostra noveritis 
causam appellationis eandem fore commissam, 
per nostram Excellentiam P. de N. cognoscendam, 
per eum et sine debito 
terminandam.

Cap. XC.

Concedit licentiam quibusdam fidelibus de infidelibus 
capiendis, et his qui portant victualia 
ad rebelles.

Universis etc. Notum fieri fidelitati vestrae 
volumus, per praesentes, quod nos tam ad

p. 113
 
honorem nostri culminis, et nostrorum confusionem 
rebellium, quam ad supplicationem 
O. de N. latoris praesentium, fidelis nostri, 
qui et fratres sui, scilicet G. et T. pro fide 
Majestatis nostrae servanda, sicut asserit, de 
Ferraria fuerint ejecti: sibi et suis fratribus antedictis, 
infideles nostros et Imperii capiendi, 
ubicunque eos in mari invenerint, vel 
in terra, nec non et tam fideles, quam infideles, 
qui victualia seu mercationes ad rebelles 
nostros de N. vel ad alias terras nostrorum rebellium, 
reportarent, licentiam nostram duximus 
concedendam. Quare universitati vestrae 
praecipiendo mandamus: quatenus in praedictis 
peragendis, eosdem fideles nostros, in nullo 
impedire seu molestare aliquatenus praesumentes: 
ipsis cum expedierit, et ab eis fueritis requisiti, 
detis omne auxilium et juvamen, ob 
nostrae reverentiam Majestatis. Ita tamen, 
quod occasione praedicta, ad offensionem nostrorum 
fidelium, et eorum maxime, qui literas 
nostrae Serenitatis ostenderint, manus 
aliquatenus non extendant.

Cap. XCI.

Capitaneo, ut concedat licentiam portandi et 
vendendi bladum fidelibus.

Ad Majestatis nostrae praesentiam accedens
p.	de N. fidelis noster, qui et fratres 
sui, scilicet G. et T. pro fide Majestatis 
nostrae servanda, expulsi fuerunt de Ferraria, 
sicut dicunt, pro se ipso et fratribus suis humiliter 
supplicavit ut sibi et eis centum saumas

p. 114
 
frumenti, de Romangia extrahendi, et 
illud per totum Ariminum, ad fideles tantum 
portandi et vendendi, licentiam concedere, 
de nostra misericordia dignaremur. Supplicationibus 
cujus inclinati, fidelitati tuae praecipiendo 
mandamus: quatenus ab eis idonea 
cautione recepta, de hominibus Romangiae, 
quod bladum ipsum tantum ad terras fidelium 
deportabunt, et quod a Potestate terrae illius, 
in qua bladum ipsum vendiderint, ad te testimoniales 
literas reportabunt, licentiam ipsam 
pro parte nostri culminis concedas eisdem: ita 
tamen: quod directum ab eis proinde jus, quod 
Curiae nostrae competit, integre persolvatur.

Cap. XCII.

Cuidam Communitati, ut quendam heremum 
non debeant in suis juribus molestare.

Pro parte conventus heremitarum sanctae 
crucis fontis Avellanae, nostrorum fidelium, 
in nostra praesentia nuper expositum 
extitit cum querela: quod cum fratres et 
oblati hospitalis de N. eorum proprio motu et 
libera voluntate, submiserint et obtulerint se et 
hospitale praedictum heremo nominatae : subsequenter 
per fratres et oblatos eosdem, corporali 
possessione tradita, bonorum omnium, 
hospitalis ejusdem syndico, heremi nominatae : 
vos autoritate propria, tenuta seu possessione 
ipsorum bonorum, heremum ipsam contra justitiam 
spoliantes, detinetis ea, in ejusdem heremi 
gravamen non modicum, et praejudicium 
manifestum. Quare cum per syndicum ipsius

p. 115
 
heremi, pro parte ipsius, nostrae fuerit Excellentiae 
humiliter supplicatum, ut eisdem fratribus 
praedictis, dignaremur secundum justitiam 
providere, fidelitati vestrae praecipiendo mandamus, 
quatenus, si est ita, bonis ipsis eisdem 
integre restitutis, eis praedictorum occasione, 
nullam molestiam indebite inferatis, bonaque 
ipsa eos possidere, et fructus ex eis percipere 
permittatis pacifice et quiete : ita, quod propterea 
nostro culmini, ipsorum justa querimonia 
de vobis ulterius non feratur, et si jus aliquod 
vos habere contenditis, illud apud competentem 
judicem, ordine judiciario prosegui 
studeatis.

Cap. XCIII.

Capitaneo, ut non permittat fideles molestari 
contra gratiam eis concessam.

Pro parte universitatis hominum Montisculi, 
fidelium nostrorum, in nostra fuit 
praesentia nuper expositum cum querela: 
quod cum ipsi, qui ultra eorum posse circa 
ejusdem Castri munitionem attentos, se fideliter 
obtulerint, et impendant, prout dudum 
ab Excellentia nostra, et nostris nunciis receperunt, 
per tempora in mandatis, propter 
quod consueverunt ab aliis exactionibus et servitisi 
nostris esse immunes: nuper T. de Colle, 
fidelis noster Capitaneus in comitatu Arecii, 
per dilectum filium nostrum, Fridericum de 
Antiochia ordinatus, tam in retinendis equis 
ad arma, quam de exactione pecuniae, datis 
pignoribus ab eisdem et aliis gravaminibus

p. 116
 
contra ipsos illatis, sicut dicunt, multipliciter 
aggravantur. Super quibus licet pluries scripta 
tua obtinuerint ad Capitaneum memoratum : 
idem tamen Capitaneus, mandatis tuis non 
obtemperans, ab incoeptis gravaminibus resilire 
contemnit, in ipsius universitatis gravamen 
non modicum, et praejudicium manifestum. 
Cum igitur pro parte eorundem nostrorum 
fidelium, nostrae fuerit Majestati humiliter 
supplicatum, ut ipsis fidelibus nostris tantis gravaminibus 
oppressis, dignaretur nostra Cel. Misericorditer 
providere : nos ipsorum supplicationibus 
benignius inclinati, fidelitati tuae praecipiendo 
mandamus: quatenus, si tibi constiterit 
de praemissis, exinde facias et procedas, 
sicut juri et honori nostri culminis, et qualitati 
negocii videris expedire.

Cap. XCIV.

Capitaneo, ut contractum debitum ab Episcopo 
solvat, de bonis Episcopatus devolutis ad jura fisci.

Bartholomaeus civis Senensis, pro parte sua 
et sociorum suorum, nuper exposuit coram 
nobis, quod olim P. Ulteranus Episcopus, 
eis in 50. libris ex causa mutui teneretur: 
eodem Episcopo sublato de medio, non 
fuit eis de dicta pecunia satisfactum. Et quia 
bona Episcopatus ipsius, per nostram Curiam 
procurantur, humiliter supplicavit, ut de proventibus 
ipsius Episcopatus satisfieri de praedicta 
pecunia mandaremus. Cum igitur nostrum 
fiscum locupletari cum alterius jactura nolumus, 
fidelitati tuae praecipiendo mandamus: quatenus

p. 117
 
jura praedictorum creditorum, super hoc 
audias diligenter. Et si tibi constiterit de praemissis, 
de proventibus ipsius Episcopatus solvas 
eis pecuniam supradictam: ita, quod in 
aliis propterea nostra Curia non gravetur. 
Dum tamen per testes qualibet exceptione majores, 
qui numerationi et contractui interfuerunt, 
eisdem non per instrumenta solummodo, 
de supplicantium jure probetur, attentius 
provisurus, ne per colludiosas probationes, 
et inania instrumenta solutorum jam forsitan 
debitorum, fiscum nostrum contingat in aliquo 
defraudari.

Cap. XCV.

Eidem, super eodem vel quasi.

Pro parte M. de N. Majestatis nostrae fidelis, 
coram Excellentia nostra nuper expositum 
extitit cum querela: quod cum ipse 
muraverit quondam Firmano Episcopo 50. libras, 
tunc in Firmana ecclesia residenti, sicut 
patere asserit, per publicum instrumentum, 
nec fuerit sibi de praedictis per eundem Episcopum 
seu personam aliam pro ejus parte, aliquatenus 
satisfactum: et bona ipsius ecclesiae, 
per nostram Curiam procurentur: pro parte 
ipsius M. nostrae fuit Excellentiae humiliter supplicatum, 
ut sibi super hoc dignaremur misericorditer 
providere. Nos itaque supplicationibus 
ipsius benignius inclinati, fidelitati tuae 
praecipiendo mandamus: quatenus, si tibi 
constiterit de praemissis, de proventibus ecclesiae 
supradictae, quae Curia nostra tenet, eidem

p. 118
 
M. restitui facias pecuniam supradictam. Dummodo 
etc. prout supra, in alia.

Cap. XCVI.

Eidem, ut non molestet eum qui bona quaedam 
emerat ab Episcopo memorato.

Ad Majestatis nostrae praesentiam accedens 
P. de N. fidelis noster exposuit cum querela : 
quod cum olim P. Firmanus Episcopus, 
tum residens in Episcopatu praedicto, 
sibi Potestarias quorundam locorum vendiderit, 
pro certo pretio, cum omnibus juribus 
ad ipsum spectantibus, in quibusdam aliis castris, 
prout in publico instrumento venditionis 
ipsius, inde confecto, per memoratum 
Episcopum sigillato sigillo plenius dicitur contineri: 
tu, sicut dicit, sua occupando jura, 
non permittis eundem Potestarias ipsas recidere 
ac habere, in ipsius grave damnum, et praejudicium 
manifestum. Cumque idem P. fidelis 
noster, Excellentiae nostrae humiliter supplicarit, 
ut sibi super praemissis, Celsitudo nostra 
dignaretur, secundum justitiam providere: 
nos ipsius supplicationibus benignius inclinati, 
fidelitati tuae praecipiendo mandamus: quatenus, 
si tibi constiterit de praemissis, et antequam 
praefatus Episcopus, ex laesa conscientia 
reus Marchiam exiverit, venditionem ipsam 
fecerit eidem : ulterius ipsum, de praedictis, 
contra justitiam, non molestes: nisi forsan ad 
hoc aliqua justa causa te moveat: quam, mandati 
praesentis executione suspensa, Curiae nostrae 
scribas.

p. 119

Cap. XCVII.

Quibusdam ut citentur ad Curiam, qui alios 
in sua possessione molestant.

Pro parte O. et G. fidelium nostrorum, 
nostrae fuit Excellentiae nuper oblata querela: 
quod cum Castrum et homines de 
Lomeria, cum suis pertinentiis et viribus, ad 
eos pertineant pleno jure, A. C. et R. de Pyla, 
fideles nostri, super possessione Castri praedicti, 
sub praetextu cujusdam privilegii, eis a 
Majestate nostra concessi, eos molestant contra 
justitiam, et perturbant. Super quibus, 
cum conquerentes ipsi, velint ipsos in nostrae 
Majestatis Curia convenire de jure, fidelitati 
vestrae praecipiendo mandamus: quatenus supradictos
A. C. et R. ex parte culminis nostri 
citare curetis, ut 20. die, post citationem vestram, 
in dicta nostra Curia comparere, praefatis 
conquerentibus, de jure in judicio responsuri. 
Diem vero cirationis, et formam, tenorem 
praesentium continentem, et coram quibus 
eos citaveritis vestris literis, vestris sigillis 
munitis seu publico instrumento, nostrae Curiae 
rescribatis. Quod si ad praedicta exequenda, 
non possitis ambo personaliter interesse, 
nihilominus alter vestrum, praedicta fideliter 
exequatur.

Cap. XCVIII.

Respondet cuidam nobili, et commendat eum 
de fidelitate.

Benigne recepit Excellentia nostra literas,
quas nostro culmini destinasti: et plene

p. 120
 
intellectis universis et singulis, quae per easdem 
literas intimasti, devotionis tuae constantiam 
merito duximus commendandam: velut 
qui in servitiis nostris, ab experto te novimus 
constantem et utilem extitisse. Et quia nuper 
te exposuisti nostris beneplacitis et mandatis, 
dignis te laudibus extollentes, devotionem 
tuam scire volumus: nos in firmo proposito 
gerere, ut pro tuis collatis jam dudum nostrae 
Serenitati servitiis, suo tempore rependamus 
digna tibi et tuis praemia meritorum.

Cap. XCIX.

Capitaneo, ut amoto Castellano veteri, Castrum 
novo Castellano debeat assignare.

Cum de prudentia R. Silangerii, fidelis nostri, 
plene confisi, eum Castellanum nostrum 
Castri Ameliae duximus statuendum, 
ut ipsum ad honorem et fidelitatem nostram 
custodiat et conservet: fidelitati tuae 
praecipiendo mandamus, quatenus Castrum 
ipsum, arma et res alias omnes, quae in eo sunt, 
eidem R. facias assiunari: de omnibus, quae assignata 
fuerint, tria inventaria, sive tria scripta 
consimilia fieri faciens ad cautelam: quorum 
unum penes se retineat Castellanus: aliud penes 
eundem R. remaneat: tertium vero per fidelem 
nuncium, Curiae nostrae mittas.

p. 121

Cap. C.

Cuidam nobili, ut procedat ad regimen civitatis, 
cui praefecit eum in Potestatem.

De tua prudentia et fidelitate confisi, te 
Potestatem civitatis Estuli, pro anno futuro 
duximus statuendum, fidelitati tuae 
mandantes: quatenus ad praedictam civitatem 
te conferas, et Potestariam eandem ad honorem 
et fidelitatem nostram, et pacificum statum 
civitatis ipsius debeas fideliter exercere. 
Jures nihilominus statuta civitatis ejusdem, et 
consueto dari praedecessoribus tuis salario, sis 
contentus. Damus enim consilio et Communi 
civitatis ejusdem, nostris fidelibus, in mandatis, 
ut tibi in omnibus, quae ad ipsius Potestariae 
officium spectare noscuntur, pro eodem 
anno intendere debeant, ad honorem et 
fidelitatem nostram: tanquam nostro Potestati, 
a Majestate nostra statuto, debitum et consuetum 
tibi salarium praestituri.

Cap. CI.

Commanitati civitatis ejusdem, ut eidem Potestati 
pareant et intendant.

Cum de prudentia et fidelitate T. de N. fidelis 
nostri, confisi, ipsum Potestatem 
vestrum pro anno futuro duximus statuendum: 
fidelitati vestrae pracipiendo mandamus, 
quatenus eidem T. fideli nostro, in 
omnibus, quae ad ejusdem Potestariae officium 
spectare noscuntur, pro eodem anno parere et

p. 122
 
intendere debeatis ad honorem et fidelitatem: 
tanquam Potestati vestro, a nostra Majestate 
statuto, debitum et statutum salarium sibi praestituri. 
Damus enim eidem T. nostris literis 
in mandatis, ut ad terram ipsam se conferat, 
et Potestariam eandem ad honorem et fidelitatem 
nostram, debeat fideliter exercere. Juret 
nihilominus statura civitatis ejusdem, et consueto 
dari praedecessoribus suis salario, sit 
contentus.

Cap. CII.

Respondet Capitaneo, et commendat eum de 
processu facto per eum, et instruit qualiter sit 
processurus.

Consueta benignitate recepit Excellentia 
nostra literas, per te nostro culmini destinatas, 
et ipsarum continentiam vidimus 
diligenter. Super eo sane quod scripsisti, 
te propter quaedam diversimode intellecta, de 
statu civitatis ipsius Taurini, quae tibi videbantur 
obliqua, cum magna militum et peditum 
comitiva, personaliter ad terram ipsam gressus 
suos cum festinantia direxisse: et ibidem hincinde 
diligenter exquisitis, et caute quae ad cautelam 
servitiorum nostrorum exquirenda pensasti: 
quosdam qui videbantur magis esse suspecti, 
per personas capi faciens, ipsos facias cum 
diligentia custodiri: tuum exinde studium et 
industriam evidentem, quae circa nostrae Celsitudinis 
augmentum, in his et aliis te apponete 
plene cognoscimus, non immerito commendamus. 
Verum, cum tam propter nostrorum

p. 123
 
depressionem rebellium, [ad quam efficacius 
inferendam, te studiosum fore credimus; et 
attentum] quam propter nostrorum fidelium 
salutarem defensionem, milites tuae jurisdictionis 
dudum impositos, equis et armis velimus 
esse munitos ita, quod propter defectum equorum 
et armorum servitia nostra non remaneant 
imperfecta: devotioni tuae praecipiendo mandamus, 
quatenus sic instanter procures et facias, 
quod omnes tuae jurisdictioni subjecti, qui 
equos retinere debent et arma, sint ipsi, ut 
convenit, sine mora qualibet praeparati, ad 
nostrum servitium tecum laudabiliter processuri. 
Super aliis quae scripsisti, Celsitudo nostra providere 
curabit, prout honori nostro viderimus 
expedire. Tu autem in his et aliis servitiis nostris, 
et maxime circa custodiam civitatis Taurini, 
taliter pervigil et studiosus intendas, quod 
ipsa operum potens efficacia, in Excellentiae 
nostrae oculis, te commendabilem, juxta solitum, 
repraesentet.

Cap. CIII.

Significat cuidam nobili prosperum adventum 
suum in regnum.

Ad exhilarationem animorum, tui, et 
aliorum nostrorum fidelium, quibus 
hactenus absentia nostra solicitudinis 
materiam suggerebat, praesentes felicis nostri 
reditus nuncios ad te duximus dirigendos: 
fidelitatem tuam scire et gaudere volentes, 
quod negotiis Italicis salubriter pro voto dispositis, 
die 11. praesentis mensis Martii, apud

p. 124
 
pontem Tremulum, cum victorioso exercitu 
nostro feliciter venimus, abinde in regnum 
[duce Domino] felicibus auspiciis processuri.

Cap. CIV.

Capitaneo, ut provideat annuatim cuidam nobili 
de proventibus cujusdam ecclesiae.

Ad nostrae Majestatis praesentiam accedens, 
Heinricus Embriacus de Janua, fidelis 
noster, Celsitudini nostrae humiliter supplicavit: 
ut cum pro fide culmini nostro servanda, 
derelictis omnibus bonis suis, a civitate 
ipsa velut a rebellibus nostris discedendo, 
ad nostra servitia venerit moraturus, in eisdem 
permanserit et permaneat fideliter et devote: 
nec habeat unde se alat et suos: ad suae 
et suorum vitae sustentationem, sibi proventus 
ecclesiae, quos ultra centum libras dicit non 
ascendere quantitatem, de nostrae benignitatis 
gratia concedere dignaremur. Cujus supplicationibus 
nos benignius inclinati, devozioni 
tuae praecipiendo mandamus: quatenus de fructibus 
seu reditibus ecclesiae supradictae, eidem 
fideli nostro facias usque ad quantitatem 
praedictam de caetero responderi: ut de fide 
servata laetetur, et de servanda in antea, magis 
ad nostra servitia animetur.

Cap. CV.

Item super eodem vel quasi.

Cum H. et D. Ferrarienses, devotos fideles 
nostros, qui pro fide Majestati nostrae 
servanda, Ferrariam exiverunt, et postmodum

p. 125
 
culmini nostro grata servitia praestiterunt, 
ob eorum devotionem sinceram, a Majestate 
nostra velimus ad praesens praemium reportare: 
ut de obsequiis gaudeant tam exhibitis, 
et ad praestanda majora magis de cantero 
animentur: fidelitati tuae praecipiendo mandamus, 
quatenus de collecta ecclesiarum jurisdictionis 
tuae, juxta mandatum nostrum celeriter 
colligenda, eisdem fidelibus nostris, pro 
parte culminis nostri, mille libras R. Ravennati 
debeas exhibere: de his, quae eis dederis, 
ad cautelam apodissam idoneam recepturus.

Cap. CVI.

Cuidam Communitati, ut restituant equos eis, 
qui eos perdiderant in servitiis Imperatoris.

Suplicavit Excellentiae nostrae B. de N. fidelis 
noster, quod cum ipse aestate proxima 
praeterita, in Lombardiam cum aliis 
militibus a nobis missus fuerit, sicut dicit: et 
eo ibidem cum duobus equis, pro eisdem nostris 
servitiis existente, unus equus ipsius morte 
naturali perierit, alter fuerit morbosus effectus: 
per vos qui misistis eundem restitutionem 
ei fieri, tam mortui quam morbosi, juxta 
statum vestrum, et ut justum est, de nostra 
gratia mandaremus. Verum cum servitia nostra 
damnosa sibi esse non debeant, fidelitati 
vestrae praecipiendo mandamus: quatenus, si 
vobis ita esse constiterit, et quod sine culpa et 
negligentia sua damnum pertulerit, praefato B. 
fideli nostro, restitutionem equorum ipsorum, 
secundum statutum vestrum, et ut justum est,

p. 126
 
eidem facere procuretis: ita, quod justa de 
caetero non supersit coram Majestate nostra 
propterea materia conquerendi.

Cap. CVII.

Forbannitio, facta contra homicidam non comparentem 
in judicio.

Quia T. de N. citatus extitit pro morte Joh. 
de N. peremptorie coram nobis, et non 
comparuit in termino, propterea sibi assegnato 
ipse, nec pro eo alius, qui ejusdem vellet 
absentiam excusare: de cujus citatione constat 
nobis per publicum instrumentum: ideo 
propter ejus contumaciam, autoritate officii 
nostri, forbannimus eundem in persona et rebus: 
si hinc ad dies 10. ad mandatum nostrum 
venire cessaverit, et quicunque eum offenderti 
sit impunis.

Cap. CVIII.

Sententia depositionis, lata contra quoddam 
commune, quia non ceperunt homicidam.

Quia constat nobis per inquisitionem, factam 
per T. Vicecomitem, de mandato 
nostro, quoddam homicidium fuisse 
commissum in territorio N. de quodam nomine 
qui P. vocabatur, pro eo quod omicida 
captus non fuit; nec detentus juxta ordinationem 
factam per nos, de capiendis et detinendis 
homicidiariis et malefactoribus; ideo dictam 
Communitatem et homines dicti Communis, 
autoritate officii nostri vobis commissa,

p. 127
 
in 50. libris duximus condemnandos, solvendis 
hinc ad diem 10. Martii receptori pecuniae, 
nobis ab Imperiali Celsitudine deputato, 
sub poena dupli, moderata poena 100. talentorum 
indicta et imposita per vos, de condemnandis 
homicidis, propter modicam quantitatem 
hominum et eorum etiam paupertatem.

Cap. CIX.

Capitaneo, ut assignet proventus duorum Castrorum 
quibusdam, qui propter fidem sunt exules.

Cum pro gratis et acceptis servitiis, quae 
Rainerus, et Andreas Petri de Perusio, 
fideles nostri, Majestati nostrae exhibuerunt 
hactenus, et exhibent incessanter: ac propter 
expertam et indubitatam fidem eorum, 
quam constantem semper erga nos et servitia 
nostra invariabilem servaverunt: velimus eos 
Magnificentiae nostrae beneficiis foecundare: 
fidelitati tuae praecipimus, quatenus proventus 
omnis Montellae et Montis sanctae Mariae, jurisdictionis 
tuae, eisdem fidelibus nostris statuas 
de caetero exhiberi: et idem Castrum 
Mantellae in Castellaniam habendum, et tenendum 
usque ad triennium, concedas eisdem. 
Ita tamen, quod triennio ipso completo, Castrum 
ipsum ad manus Curiae nostrae infallibiliter 
revertatur.

Cap. CX.

Potestati, quod is qui bona sua inter creditores distribuit, 
ad solvendum decimam Curiae non cogatur.

Albertini Joannis de N. fidelis Imperii, 
nobis oblata petitio continebat, quod

p. 128
 
cum ipse plures creditores haberet, videns bona 
sua ad suorum solutionem non sufficere debitorum: 
inter creditores eosdem, tam pro 
quantitate bonorum suorum, quam pro quantitate 
debitorum ipsorum sine ulla prolixitate 
causarum distribuere promisit bona sua: 
nec ideo sibi remanserit aliquid, unde lucere 
valeat vitam suam: vos seu judex vester sibi 
impotenti et indigenti, ad instantiam creditorum 
suorum, praecepta sicut dicitur faciatis de 
solvendo: ob quae praecepta de vestro mandato 
compellitur solvere decimam, nostram Curiam 
contingentem. Cum igitur Albertinus 
praedictus, sibi supplicarit super praedictis secundum 
justitiam provideri: vobis Imperii autoritate 
mandamus, quatenus, si vobis constiterit 
de praemissis, habita diligenti cautione 
quod egeat, a praeceptis hujusmodi faciendis, 
ut justum fuerit, desistatis: ne ulterius dictus 
A. coram nobis cogatur iterare querelam.

Cap. CXI.

Ut capiantur forbanniti, et in Curia 
prasententur.

Universis vicariis, Potestatibus, rectoribus 
terrarum, et aliis Curiae Imperialis officialibus 
Imperii fidelibus, per Thusciam 
constitutis, praesentes literas inspecturis 
etc. Cum ob accusationem, coram nobis 
factam per B. et G. de N. contra O. de N. et
D. de N. pro eo, quod interfecerant dominum 
Jacobum, abbatem monasterii Farfensis, eorum 
dominum spiritualem et eidem Jacobo

p. 129
 
plurima damna intulerant, ipsius bona temere 
devastando: praefatos O. et D. legitime citari 
fecerimus, ut coram nobis comparere deberent, 
superdicta accusatione de jure in sudicio 
responsuri. Et quia ipsi venire, vel sufficientem 
pro eis responsalem mittere cessaverunt: 
ideo ipsos O. et D. et quemlibet eorum, autoritate 
Imperii qua fungimur, exbannimus, 
eorum contumacia et inobedientia exigente: 
et pro parte Imperialis curiae, ipsorum bona 
mandavimus annotari. Proprer quod nolentes 
accusatos eosdem, de tam nefando excessu 
remanere aliquatenus impunitos, et ut poenam 
pro qualitate delicti agnoscant, autoritate Imperii 
praedicta vobis praecipi demandamus: 
quatenus tam ad supplicationem B. accusatoris 
praefati, quam etiam ex officio vestro, pro eo 
quod mandatis nostris non obtemperaverint, 
memoratos O. et D. accusatos, exbannitos a 
nobis, per personas capere, et eos sub fida custodia 
ad nostram praesentiam destinari curetis: 
malefactores eosdem in nostris terris, vel eorum 
districtibus manere vel esse nullatenus 
permissuri.

Cap. CXII.

Forma exbannitionis, factae contra contumaces 
accusatos de homicidio.

In Dei nomine, amen. Nos Fridericus 
de Antiochia, accepta querimonia Bernhardi 
Blanchi de Montesillis, qui accusavit Concium 
filium Gualterii, et D. ejus fratrem, qui 
interfecerunt dominum Jacobum, abbatem 
monasterii Montesillis, eorum dominum spiritualem:

p. 130
 
accusando etiam eos de incendiis, 
guastis et damnis illatis et factis per eosdem 
eidem: ipsos legitime citari fecimus peremptorie 
per notarium R. de eodem loco pluribus vicibus, 
sicut de citatione constat per instrumenta 
publica, ejusdem notarii manu facta. 
Cumque praefati C. et D. non venissent, et 
diu ultra terminos eis datos fuerint expectati, 
considerata eorum inobedientia et contumacia, 
Imperiali autoritate qua fungimur eos in personis 
et rebus exbanniendos duximus, si dehinc 
ad decem dies, ad mandata nostra non venerint 
evocati [cum de tam criminali excessu, 
coram nobis fuerint accusati, et sic contumaces 
extiterint ut est dictum] ita, ut quicunque 
eos a praedicta die in antea offenderit, habeatur 
impunis: et quod ipsorum bona ad opus 
Imperialis Curiae debeant annotari: ac quod 
nulla Communitas seu persona eos audeat receptare, 
sub poena eis nostro arbitrio inferenda, 
donec in eorum contumacia perseverant. 
Datum in etc. sub anno etc. praesentibus talibus 
etc. Imperante domino Friderico, Dei 
gratia Romanorum Imperatore, Hierusalem et 
Siciliae rege. Etc.

Cap. CXIII.

Quod nobiles et alii potentes conferant in daciis 
et collectis cum universitate.

Tedi soli syndici universitatis hominum de 
Caprara, Imperii fidelium, accepimus 
de novo querelam: quod cum homines 
ipsi, pluribus et variis Imperialibus servitiis,

p. 131
 
sint ultra quam eorum facultates suppetant, 
praegravati, quidam videlicet ejusdem terrae 
tam nobiles quam alii, qui se cives novos appellant, 
sub nobilitatis et citadinantiae praetextu 
conferre cum eis, in daciis et collectis praedictis, 
Imperialibus servitiis exequendis, juxta 
quantitatem facultatis ipsorum recusant, in 
ipsius universitatis praejudicium et non modicam 
laesionem. Cumque syndicus memoratus, 
pro parte universitatis ejusdem, eis super praemissis 
postulaverit provideri, vobis praecipiendo 
demandamus: quatenus, si vobis constiterit 
ita esse, praefatos nobiles [nisi speciali privilegio, 
eis ab Imperiali Majestate concesso, 
sint exempti] et memoratos, qui se cives novos 
appellant, nisi sint ex veteribus civibus, 
qui per pactum inter Curiam et Commune Senense 
initum defenduntur, tempore primae Potestariae 
domini N. Guidonis Potestatis Senensis 
pro quantitate facultatum suarum, pro his 
scilicet quae tenent in ejusdem terrae territorio, 
ad communicandum cum universitate prefata 
in daciis et collectis cohertione qua convenit 
compellatis.

Cap. CXIV.

Forma petitionis, in approbata forma Imperatori 
porrigenda.

Vobis sereniss. Imperator, lux fidelium, 
protector et benefactor eorum. 
Ego G. de Capistrello, qui audacter et 
secure possum et debeo dicere salva conscientia 
coram Deo et vobis, quod semper fidelis extiti 
et existo, et ex quo servire potui, incessanter

p. 132
 
in servitiis vestris mansi, et maneo: 
supplico misericordiae vestrae, quod cum olim 
ego et progenitores mei, fideles vestri, habuerimus 
et tenuerimus quartam parrem Capistrelli, 
quod nuper ad manum vestram reduci fecistis, 
super hoc misericorditer providentes, 
dignemini in aequivalenti ex cambio providere: 
propter quod in servitiis vestris valeam continue 
permanere, et me cum familia mea, ad 
honorem vestrum, et commodum meum 
sustentare.

Cap. CXV.

Literae securitatis, et conductus nunciorum, 
in eundo et redeundo.

Universis etc. Cum R. comitem de Laureto 
et L. de Landellis, Curiae nostrae judicem, 
latores praesentium, fideles nostros, 
ad partes Papiae, pro quibusdam arduis 
Excellentiae nostrae servitiis destinemus: fidelitati 
vestrae praecipiendo mandamus, quatenus 
ipsos, cum equis, familia et rebus eorum, 
secure permittatis in eundo et redeundo transire, 
nullam eis molestiam inferentes, nullumque 
ab eis pedagium exigentes: quinimo ad 
inquisitionem eorum in celeri et securo conductu 
provideatis eisdem: ita, quod processum 
ipsorum, ob defectum vel moram conductus, 
impediri vel tardari aliquatenus non contingat.

Cap. CXVI.

Super inquisitione facienda, super quibusdam 
articulis contra moniales.

Pridem contra moniales quasdam Monasterii 
sancti Juliani de Brixia, super quibusdam

p. 133
 
articulis, quos tibi mittimus praesentibus 
interclusos, per Potestatem Cremonae, fidelem 
nostrum, cui exinde scripsimus, inquiri mandavimus 
veritatem. Cumque per inquisitionem 
eandem, non fuerit plene nostro beneplacito 
satisfactum, propter quod inquisitionem 
de ipsis volumus iterari: fidelitati tuae praecipiendo 
mandamus, quatenus inquisitionis praedictae 
suffragio, cum alio studio, auxilio et 
solicitudine tua, veritate de his diligentius inquisita, 
si moniales ipsas super praemissis inveneris 
culpabiles extitisse, eas de locis ejusdem 
monasterii, Episcopatus Cremonensis videlicet, 
statim ejicias, et bona ipsarum omnia ad opus 
Curiae nostrae capias, et fideliter facias procurari. 
Si vero per inquisitionem, quam inde 
te facere volumus, eas forte repereris super articulis 
praedictis innoxias: cum poena tenere 
non debeat, quos culpa non gravat: moniales 
ipsas in locis praedictis morari salubriter patiaris: 
bona earum omnia pacifico percepturas. 
Interim vero dum de praedictis veritas inquiretur, 
moniales ipsas in aliquo non molestes, 
nec patiaris propterea molestari: quicquid feceris 
de praedictis, nostrae Curiae rescripturus.

Cap. CXVII.

Significat rumores, et hortatur ut sint fideles.

Intellectis per vos, ex vestrarum serie literarum, 
et gratanter receptis rumoribus de 
victoria et triumpho, per vos laudabiliter 
habitis, contra rebelles Imperii: exinde concipientes 
gaudium immensum, studium evidens

p. 134
 
et solicitudinem vestram non immerito 
comnendamus: cum operum vestrorum potens 
efficacia, in his et aliiis vestram fidem sinceram, 
quam erga Imperatoriam Majestatem 
incessanter geritis et habetis, commendabilem 
repraesentet. Et ecce quod ad gaudium nova 
ardua et prospera, de sinistro casu, qui accidit 
de civitate Parmensi, praesentibus vobis intimamus. 
Noveritis igitur, nos ab illustri viro, 
domino Heinrico rege Sardiniae, sacri Imperii 
in Romaniola vicario generali etc. recepisse literas 
in hac forma: Heinricus etc. nobili viro 
Friderico de Antiochia etc. Verum, cum ad 
omnem exaltationem sacrae Imperatoriae Majestatis 
intendere, sine intermissione aliqua teneamur: 
vos pro parte Serenissimi domini patris 
nostri, instanter requirimus, et ex nostra 
rogamus attentius: quatenus, sicut unquam 
circa Imperialia obsequia, ad quae vos deditos 
fore cognoscimus, vigiles et soliciti extitistis, 
ita ad praesens et in futurum more solito et 
magis, si dici potest, in omne augmentum et 
honorem Imperialis culminis, existentes: per 
operum efficaciam vester affectus, quasi in naturam 
conversus, in conspectu Serenissimi patris 
nostri, per effectum operis vos demonstret, 
laudabilem et acceptum. Propterea noveritis 
per praesentes, quod die, qua literae praefatae, 
pro parte ejusdem regis illustris, charissimi fra tris 
nostri, nobis praesentatae fuerunt: per 
nuncium nostrum specialem didicimus manifeste, 
quod Serenissimus pater noster apud Taurinum 
existens: intellecto Parmensium nefando 
processu, iter arripuit, versus Parmam feliciter

p. 135
 
veniendo in brachio excelso, et manu potenti: 
ad ipsorum Parmensium malitiam, ut 
convenit, totaliter refrenandam: et quod jam 
cum innumerabili exercitu apud castra applicuerat 
contra Parmam, et usque ad caput pontis 
civitatis ipsius, quod ad tertiam partem terrae 
illius capi et expugnari fecerat viriliter et 
potenter, et sic successive omnem ipsorum fortitudinem 
expugnando, tam civitatem ipsam, 
quam comitem Bonifacium, et alios plures 
Imperii proditores inibi existentes, velut detrusos 
in eadem, victrix manus Imperii capiet, 
et conteret prout decet.

Cap. CXVIII.

Item, idem super eisdem, et hortatio ut se 
parent.

Vestrorum corda, velut Imperii fidelium 
devotorum, de prosperis novis contingentibus 
recreari volentes, de sinistro casu 
civitatis Parmensis, qui nuper accidit eorum 
malitia insurgente: ut una nobiscum proinde 
recreati, ad exaltationem Serenissimi patris 
nostri, et ad Parmensium ipsorum malitiam 
refrenandam, qui viam rectam vera fidelitatis 
obliti, in sinistram partem eorum pravos 
animos converterunt: assumptis viris vestris 
et aliorum Imperii fidelium jurisdictionis 
vestrae, in manu forti contra eos viriliter procedere 
intendamus: vestra noscat serenissima 
devotio et commendata fidelitas, nos a magnifico 
viro domino H. illustri rege Sardiniae, recepisse 
literas in hac forma: Nobili viro Friderico

p. 136
 
de Antiochia etc. Heinricus Dei gratia 
rex Turrium et Galluri etc. Volentes igitur 
praedicta omnia, cum celeritare qua convenit 
exequi, prout decet, vos pro parte Serenissimi 
patris nostri instanter requirimus, et 
ex nostra rogamus et hortamur attentius: quatenus 
statim receptis praesentibus, more solito, 
fideliter et devote circa Imperialia obsequia animorum 
vestrorum curam vigilem adhibentes, 
equis et armis apparatum laudabilem faciatis, 
quemadmodum tam grande negotium exposcit 
ad praesens: ita, quod ad aliam requisitionem 
nostram, tam fideliter quam laudabiliter 
una nobiscum, si opus fuerit, pro praedictis, 
ut convenit, veniatis.

Cap. CXIX.

De remissione militum, ad suum servitium 
transmissorum, cum hortatione.

Milites vestros, ob nostrae reverentiam Majestatis 
ad nostram provinciam destinatos, 
vel ad nostra servitia deputatos: 
quorum servitia per operum efficaciam satis 
grata gerimus et accepta: providimus hilariter 
ad propria remictendos. Et quia vos inter caeteros 
fideles nostros de Thuscia, ad servitia fore 
cognoscimus promptiores, fidem vestram 
constantem, quam ab experto cognoscimus, 
dignis duximus laudibus multipliciter commendandam. 
Monentes fidelitatem vestram 
pariter et hortantes, quatenus juxta solitum 
circa nostrae Serenitatis augmentum, et obsequia 
fructuosa, vestra parata existat devotio:

p. 137
 
ita, quod ipsa operum efficacia, semper in Excellentiae 
nostrae oculis vos commendabiles 
repraesentet.

Cap. CXX.

Quod fiat emenda militibus, qui equos et arma, 
ac res alias in exercitu perdiderunt.

Milites vestri, latores praesentium, fideles 
nostri, qui dudum per vos ob nostrae 
reverentiam Majestatis ad nostra servitia 
destinati, in eisdem servitiis fideliter permanserunt, 
Excellentiae nostrae humiliter supplicarunt: 
ut cum ipsi pro nobis et Communi vestro 
in eisdem servitiis, in partibus Cremonensium, 
contra Parmenses et alios proditores 
nostros fideliter moram traherent nobiscum, 
de mandato nostri culminis speciali plurima 
sint, ut asserunt, gravia damna passi, tam de 
equis eorum et rebus aliis amissis, quam de 
destructione domorum, sumptibus propriis in 
Victoriam factarum: ipsis fidelibus nostris damna 
passis praefata, dignaretur nostra Serenitas 
providere. Cumque eisdem fidelibus nostris, 
qui circa serviria nostra multipliciter laborarunt, 
obsequia ipsa damnosa esse non debeant, 
sed potius fructuosa: ipsorum supplicationibus 
benignius inclinati, fidelitati vestrae 
praecipiendo mandamus: quatenus, si vobis 
constiterit de praemissis [dummodo non repugnat 
civitati vestrae statutum] in justa et convenienti 
emenda equorum amissorum, et 
damnorum ipsorum refectione, debeatis eisdem 
fidelibus nostris resarcire ipsorum labores

p. 138
 
et onera, ne ob hoc juste cogantur culmini 
nostro querimoniam iterare, et ad futura obsequia 
nostra, et Communis ejusdem, in posterum 
facienda, torpeant in aliquo vel 
tepescant.

Cap. CXXI.

Informatio justitiae ad restitutionem rei ablatae.

Guidonis Gytardini de Arecio, fidelis nostri, 
culmini nostro porrecta petitio 
continebat: quod cum rector ecclesiae S. 
Adriani de civitate ipsa, teneretur sibi in quadam 
pecuniae quantitate, et mota quaestione 
per eundem G. sicut dicit, de debito supradicto 
coram Potestate Arecii, tum temporis praesidente, 
contra rectorem eundem, ejusdem 
rectoris contumacia exigente, in possessionem 
bonorum ecclesiae et rectoriae praedictarum inductus 
extiteris, mediante justitia per Potestatem 
praefatum: nunc L. qui ipsius ecclesiae 
rectorem se dicit, possessionem quam ab eodem 
G. per violentiam abstulit, et eam detinet 
occupatam, in ipsius G. praejudicium et 
gravamen. Eodem G. tamen in nostra praesentia 
proponente, quod, licet contra praedictum 
L. de ablata sibi possessione coram Potestate 
Aretino querimoniam posuisset: idem 
L. allegans privilegium clericale, sub ipsius Potestatis 
examine, praefato G. recusavit de justitia 
respondere. Cum igitur idem L. conquerens, 
sibi super hoc secundum justitiam supplicavit 
provideri: nos ipsius supplicationibus 
benignius inclinati, fidelitatem vestram requirendam

p. 139
 
duximus et monendam, districte 
mandantes: quatenus coram vobis partibus, 
et qui de jure fuerint evocandi, legitime convocatis, 
causam audiatis, eandem ipsam terminaturi 
celeriter, prout postulat ordo juris: 
ne pro defectu justitiae, alteri partium justa sit 
de vobis materia conquerendi.

Cap. CXXII.

Responsalis in brevi forma.

Benigne receptis literis, quas nuper tua devotio 
nostro culmini destinavit, super 
omnibus et singulis quae ipsarum tenor 
explicuit, per V. de Marchia, dilectum fidelem 
nostrum, quem dudum ad partes ipsas 
transmisimus, beneplacitum nostrum plene 
tibi recolimus direxisse. Etc.

Cap. CXXIII.

Item de eodem, et significat se iturum ad partes 
illas.

Diligenter audivimus singula, quae literarum 
tuarum, magistro Petro de Vineis directarum, 
tenor expressit. Noveris itaque 
beneplaciti nostri esse, ut cum simus in 
firmo proposito veniendi Cremonam in brevi, 
captivus ille, quem eisdem tuis literis nominasti, 
ibidem coram nostra praesentia debeat 
comparere.

p. 140

Cap. CXXIV.

Informatio justitiae de non molestandis religiosis, 
contra privilegium et statutum.

Pro parte Prioris, et fratrum hospitalis sancti 
Johannis Hierosolymitani, in Pisis, 
cum querela nostrae fuit expositum Majestati: 
quod cum domus ipsa a Majestate nostra 
privilegium immunitatis obtinuerit, de non 
conferendo in aliquibus exactionibus tributorum 
et collectarum communi Pisano, ratione 
possessionum et rerum ipsarum, quas in civitate 
ipsa habent et tenent: per te et ordinationes 
tuas ad praesens, sicut dicunt, contra ejusdem 
privilegii nostri, et statuti ejusdem civitatis 
tenorem compellas eosdem ad exactiones 
praefatas indebite persolvendas. Cumque supplicarint 
idem Prior et fratres, sibi super hoc 
secundum justitiam provideri: supplicationibus 
eorum benignius inclinati, fidelitati tuae 
praecipiendo mandamus: quatenus, si est ita, 
contra ipsorum privilegii et statuti tenorem 
memoratos Priorem et fratres, ad persolvendas 
exactiones ipsas, indebite non compellas, 
nec permittas eos contra hoc in aliquibus molestari: 
et si quid praeterea est ab eis injuste ablatum, 
eisdem restitui facias, ut est justum.

Cap. CXXV.

Responsalis commendationis de praeteritis, et 
hortans ad futura.

Gratanter recepimus devotionis vestrae literas, 
quas nuper culmini nostro fideliter

p. 141
 
destinastis: et quae continebantur in eis, 
diligenter nostra Serenitas intellexit. Quod 
autem per literarum ipsarum tenorem demonstratum 
accepimus, fidelitatem et devotionem 
vestram, quam constantem et sinceram erga 
Majestatem nostram vigere cognoscimus ab experto, 
de Serenitatis nostrae statu felici congaudere: 
et quod juxta requisitionem dilecti 
filii nostri, Friderici de Antiochia, balistarios 
centum armipotentes, ad Prati custodiam vestra 
devotio destinavit, ibidem pro nostris servitisi 
moraturos, studium et solicitudinem vestram 
proinde merito duximus commendandam: 
fidelitatem vestram, quae semper circa 
obsequia nostra, inter caeteros fideles Thusciae 
fulgere, per evidentem operis efficaciam consuevit, 
monentes pariter et hortantes: ut sempre 
more solito ad nostrae Majestatis augmentum, 
et grata culmini nostro praestanda servitia, vos 
offeratis cum effectu laudabili, tam voluntarios 
quam paratos: ita, quod semper in Excellentiae 
nostrae oculis, ipsa operum efficacia 
fidem vestram commendabilem repraesentet.

Cap. CXXVI.

Fidelibus suis Thusciae, ut obediant Capitaneo 
quem mittit.

Cum pro congregando felici exercitu, ad 
extremam depopulationem nostrorum 
rebellium, tempore congruenti: eo videlicet, 
quo reges solent ad bella procedere: 
ad partes Thusciae, quae inter caeteras partes et 
membra Imperii, membrum nobile reputantur,

p. 142
 
Marinum de Ebulo, dilectum fidelem nostrum, 
loco et vice nostra, providerimus destinandum: 
universitatem vestram monemus 
attente, firmiter praecipiendo mandantes: quatenus 
sicut gratiam nostram charam habetis, 
et ullo unquam tempore in oculis Majestatis 
nostrae cupitis complacere, pro praestitis hactenus 
et acceptis servitiis, et pro his quae 
praestare vos expedit, in praesenti magnifica 
praemia recepturi: praedictum Marinum fidelem 
nostrum recipientes alacriter, sicut decet, 
omnia ea quae idem M. ex parte nostra praeceperit, 
tanquam ab ore nostro prolata, indubitabiliter 
devotio vestra credat et adimpleat 
cum effectu, ut pro instantibus servitiis, per 
vos culmini nostro praestitis, et pro praestandis 
in antea, vestrae devotionis sinceritas imprimatur 
perpetuo visceribus cordis nostri.

Cap. CXXVII.

Fidelibus, commendans eos de fide, et animat 
eos in ipsa.

Quia sicut ex relatione Thomae de Marino, 
sacri Imperii in Romangia Capitanei 
generalis, dilecti fidelis nostri, nuper 
accepimus, et nos etiam ex operum laudabilium 
testimonio certi sumus, circa servitia 
nostra diligenter intenditis, et honorem nostrum 
efficaciter procuratis: digna vos laude 
prosequimur, et nostri favoris gratiam tanto 
vobis hilarius pollicemur, quanto praesentium 
negotiorum et temporis tempestate pensata, 
gratiora nunc nostrorum fidelium obsequia

p. 143
 
reputamus. Devotionis itaque vestrae constantiam, 
de qua plene confidimus, animamus attente: 
quatenus sic circa omnia, quae honoris 
nostri commoda, et rebellium nostrorum 
confusionem respiciunt, more solito robur, 
vires, et animos excitetis: quod vestrae devotionis 
integritas, de bono semper in melius 
clareat coram nobis, et ad compensandam 
fidem vestram dignis retributionibus praemiorum, 
nostrae munificentiae dextera quasi per 
debitum inducatur.

Cap. CXXVIII.

Cauda conclusionis quae apponitur in caeteris 
literis commissionis.

Fidelitati tuae duximus committendum, ut 
creditorum et debitorum, nec non et negotiorum 
et temporum conditionibus et 
qualitate pensatis, id cum salubri deliberatione 
disponere, quod juri et honori nostro videris 
expedire.

Cap. CXXIX.

Rex Conradus significat fidelibus suis regnicolis 
adventum suum, de Alamannia in regnum.

Nobis in voto gerentibus, proscriptis superstitiosae 
dilationis dispendiis, post 
paternae, quinimmo dominicae lugubrem 
fatalitatis eventum, felices Majestatis nostrae 
gressus dirigere celeriter, in hereditarii regni 
nostri dulces applausus: ut ex dispendioso 
mortis excidio, corda nostrorum fidelium doloris

p. 144
 
impulsus exaggerans, non magis proclivis 
ad gemitum, quam ad casum, adventus 
nostri tripudio praevio, et de Majestatis nostrae 
desiderata praesentia, dignae consolationis sumpto 
remedio, celerius sedaretur. Obstitit 
verumtamen votis nostris, retardans in posterum 
nostrae voluntatis affectum, improvisum 
sacri Imperii regimen, divina clementia Magnificentiae 
nostrae ditioni submissum. Cujus 
non contemnenda religio, debitae gubernationis 
habena submissa, inconsulte relinqui non 
poterat, nec conniventibus oculis praeteriri. 
Sub cujus salubri regimine provisa nostrae solicitudinis 
linea, non sine grandi intranea consultazione 
librata, prout nobis digna suggessit 
provisio: sub cujus potentia celebri vita potimur, 
et vincimus, fortuna nostris arridente 
processibus: viribus hostium imperiose confractis, 
quinimmo protinus enervatis, ad salubris 
centrum gubernationis ducet, et status: 
ut nec damni dispendium, nec culpae contagium, 
otio negligentiae relegato, in Imperii 
gubernatione continget. His igitur divina 
consummatione peractis, adventum nostrum 
in regnum, votivis affectibus a nostris fidelibus 
devotius et diutius expectatum, antequam 
praesentis mensis spatium lapsus dierum enumeret, 
prompte promittimus, dubitatione 
vacuum, et dilatione seclusum.

Cap. CXXX.

Item commendat Panormitanos de fidelitate, 
et regratiatur eis de oblata pecunia.

Licet a primis parentibus in vos fidei transfusae 
sinceritas, erga clarae memoriae dominum

p. 145
 
patrem nostrum, laudabilibus probata 
servitiis, et usque ad tempus felicis nostri continuata 
regiminis, ad aures nostras tam operum 
exhibitione vestrorum, quam aliorum relatibus 
et ipsius famae propalatione pervenerit: 
nuper tamen ex insinuatione Petri Rufi de 
Calabria comitis Catanzari, et regni Siciliae 
Marescalci, dilecti alumni, fidelis et familiaris 
nostri, proponentis coram nostrae Serenitatis 
aspectu, de fervore vestrae devotionis et fidei: 
post curam primi cultoris subtractam vobis fataliter, 
illud infallibiliter intuemur, quod de 
vobis quasi per speculum in aenigmate videbamus. 
Scimus enim ex testimonio suo, qualiter 
ipsum ad vos, pro nostris servitiis venientem, 
in alacritate et reverentia, ultra fidei debitum, 
ob honorem nostri culminis recepistis: 
et ad faciendam sibi pro parte Curiae nostrae 
promissionem, de certa pecuniae quantitate 
nulla ipsius requisitione praeambula, sed solo 
fidelitatis ardore, et motu gratuitae voluntatis 
inducti: non contenti promissione verbali, sed 
procedentes ad actum, et voluntatem verbis 
expositam opere comprobantes, quantitatem 
promissam collatione inter vos habita collidere 
incoepistis, eidem Comiti pro parte nostrae Curiae 
assignandam. O generosa planta, fructifera, 
quae carens ad tempus plantatoris industria, 
ventorum impulsum non timuit, nec 
quassationis passa est detrimentum: et sic grata 
maturitate placidos nobis fructus adducit, 
quod fructuosa nostris praesentata primordiis, 
fluentis gratitudinis copiam afferat, et sub cultore 
idoneo, ipsius suffulta nutricibus reviviscat.

p. 146
 
Gaudemus itaque in vobis, et in hoc ad 
congaudendum vos nobis inducimus: quod 
sicut Curiae nostrae opportunitates instantes tam 
votivo, quam gratuito praevenistis obsequio: 
sic beneficia nostra, quae benemeriti fiducialiter 
a nobis expectant, devotionem vestram 
specialiter inter fideles alios prosequetur.

Cap. CXXXI.

Secretario Siciliae, ut faciat restitui bona patris 
proditoris, filio fideli.

Fidelium nostrorum aeterna memoria, nostro 
recondita pectore, quanquam natura 
suum officium exequente, per solutionem 
debiti carnis ab obsequiis devotionis nostrae 
quiescat: ex fonte tamen nostrae ac innatae 
clementiae liquidum favoris rivulum, quem 
pater omnium ex gratia meruit, humana et 
benigna compassione percipimus dirivari misericorditer 
ad haeredes. Sicque in perpetuum 
apparent vivere, dum in domino mors 
eorum et merita in hominibus reponantur. Ut 
autem noveris fidem Johann. Durdi de Messana, 
fidelis nostri, in beneplacitis nostris ex 
opere clarisse: cujus obitum nobis displicuisse 
reserare dignamur: ex meritis quae in eo vivente 
comprehendimus, dum ex fide memorialiter 
vivit in nobis: volumus, et praesentium 
tibi tenore mandamus, quatenus Debalio 
filio et haeredi Johannis praedicti, te nullatenus

p. 147
 
intromittens, ipsum per Raji fratrem 
ejus, fidelem nostrum, constitutione nostra 
super hoc aedita non obstante, de speciali gratia 
nostra geri, et procurari permittas: praedictis 
fratri et haeredibus suis, fidelibus nostris, 
in eorum viribus, personis et rebus ob 
defectum ejusdem Johannis, injuriam vel gravamen 
inferri aliquatenus non passurus: immo 
in omnibus, quibus honoris nostri zelus et 
fides praefatos defendi et manuteneri voluerit, 
eis studeas ob nostrae reverentiam Majestatis 
adesse.

Cap. CXXXII.

Magistro justitiario, de distributione generalis 
 collectae.

Etsi clementiae nostrae, motum firmumque 
propositum regnicolarum nostrorum 
fidelium taciturnitas humilis, 
et devota eorum exhortatio exonerationem 
meruit: quia tamen necessitas utilis, quam 
instantis temporis qualitate prosequimur, propositum 
in hoc nostrae Majestatis abducit, 
quod eorum certa subsidia concordi voluntate 
votorum omnium in complementum nostri 
beneplaciti concursu securi, sic confidenter 
accedimus, ac si manus ad scrinia nostrae 
Camerae mitteremus. Ideoque fidelitati 
tuae firmiter et districte praecipiendo mandamus, 
quatenus quantitatem praesentibus interclusam,

p. 148
 
per singulos justitiariatus decretae tibi 
provinciae, per justitiarios, autoritate nostra 
mandes imponi: viam et modum omnem excogitans, 
qualiter taxanda qualitas aequaliter 
distribuatur inter universos, et singulos, 
ad facultatem cujuslibet debitum habendo 
respectum. Sic enim nullus graviter offeret, 
quod sub aequalitate persolvet.

Cap. CXXXIII.

Increpando scribit rationalibus suis Apulia, super 
mittenda pecunia, et ut obediant nuncio.

Discedentes dudum de regno nostro feliciter, 
praesentes ibidem haberi credidimus. 
Sed, prout ab experto cognoscimus, utinam 
praesentes alicubi seu viventes et validi 
crederemur, quin potius [quod dolentes et 
verecundi referimus] tanquam si vos et officiales 
alios, salutis et vitae nostrae cautos solicitudo 
non redderet necessaria, victui nostro 
subducitis, ut ne dum honorifice vincere, 
sed necessario vivere non possimus. Ad excitandam 
igitur vestram et aliorum nostrorum 
officialium, tam perniciosam ipsius personae 
vestrae desidiam, venerabilem Patensem 
Episcopum, fidelem nostrum, in regno providimus 
destinandum. Ad cujus adventum 
praeter mittentis Imperium, missae personae vos 
qualitas moveat: quam velut obsequiis Curiae 
nostrae perutilem, a nostris aspectibus separamus

p. 149
 
inviti: nisi quod eo usque nos 
necessitas ipsa perduxerat, quod corporis nostri 
partem [si fieri posset salubriter, et natura 
permitteret] necessario misissemus, quod totum 
et integrum e vicino vobis, cum palma 
desideratae victoriae pollicemur. Quicquid denique 
dictus Episcopus super his, vobis ex 
parte nostra dixerit et mandaverit, indubitanter 
credere, et efficaciter percomplere curetis.

Cap. CXXXIV.

Fidelibus suis, ut ei quem mittit obediant ad 
exigendam pecuniam ab officialibus.

Inter ardua rerum molimina, quae ad honorem 
nostrum, et perpetuam nostrorum 
fidelium pacem, laudabilibus inchoata 
principiis, autore Domino fine jam conclusimus 
concupito, devotionem fidelium regni 
nostri: quam semper corpore, rebus et animo 
nobis adfuisse gaudemus, et in magnis 
quibuslibet, quae potentia nostra peregit, specialem 
esse ac praecipuam gloriatur: tanto nunc 
fiducialius providimus requirendam, quanto 
negotiorum moles exposcit, et fideles nostros, 
ex laudabili eorum quae imminent complemento, 
gratos nobis, aliisque reddere disponimus 
gloriosos. Cum igitur ab universis officialibus 
nostris ipsarum partium, tam praeteritis, 
quam praesentibus subventionem requiri mandemus 
ad praesens: cum non sit incongruum, 
ut qui per nos et in nostris servitiis

p. 150
 
sunt promoti, subveniendo nobis bonorum 
suorum largitione autorem nos sentiant, et cognoscant: 
confisi de prudentia et fidelitate Rogerii 
de Raji fidelis nostri, eum ad partes ipsas 
ad hoc specialiter duximus destinandum. Cui 
commisimus et firmiter dedimus in mandatis, 
ut secundum tenorem scripti taxationis, factae 
in Curia nostra, quod sibi sub sigillo nostrae 
Majestatis fecimus assignari, a singulis instanter 
requirat et exigat: et aliis etiam qui dudum 
officium Curiae nostrae exercuerunt, pro tempore, 
nisi scripti inveniantur in praedicto scripto 
taxationis, cum concilio et provisione 
aliorum fidelium nostrorum, quos ad hoc duxerit 
requirendos, taxationem faciat debitam, 
et statim sicut facta fuerit requirat instanter et 
exigat ab eisdem: compellendo praedictos omnes 
ad solutionem taxationis sibi impositae, 
per omnia bona sua et etiam per personas, 
prout melius viderit expedire: quo imposta 
pecunia citius habeatur, nulli super hoc deferendo 
personae, nec alicujus faciem reverendo. 
Quocirca fidelitati vestrae sub obtentu gratiae 
nostrae firmiter et districte praecipiendo mandamus: 
quatenus eidem Rogerio fideli nostro, 
tam super instanti solutione taxationis, quae 
facta est de nobis, respondere, parere et intendere 
debeatis, quam super praestando sibi 
consilio, auxilio, et favore ad requisitionem 
et ordinationem ipsius, super agendis aliis 
assistere debeatis: ut servitium ipsum sibi commissum 
celeri possit executioni mandari, et 
vos de studio commendare possimus.

p. 151

Cap. CXXXV.

Exprobrat Romanis, qui noluerunt acquiescere 
 monitis suis, et ut credant nunciis.

Romanus honor, urbis gloria, et incrementum 
populi Romani, adeo Caesareae 
solicitudini tenaciter adhaeserunt, ut ad 
eorum promotionem frequenter literas, et incessanter 
legatos etiam mitteremus, per quos 
et quas nostram sumus conati vos instruere 
et docere benevolentiam et favorem: 
ut Romanus princeps auctricem sui nominis, 
et effectus Romam excelleret, et Romanum 
populum, qui omnem potestatem in suum Imperatorem 
contulit, prae caeteris gentibus exaltaret. 
Et o utinam vestrae generalis et 
unicae devotionis affectus proposito, et votis 
nostris votivis concurrisset, ut velletis 
benevole prosequi nostram benevolentiam, 
et favorem, ut ob auditores in tantum 
tantae propositae gratitudinis non 
essetis. Nam ut et in admirationem transeat 
universis, nedum proximis, sed remotis, 
quod Romani principis monita, consilium et 
promissa conniventibus oculis pertransistis, et 
oblata nostri favoris affectio reddat vos inexcusabiles 
apud omnes, quod Romani Romanorum 
Imperatorem reipublicae avidum, in 
incremento audire vel sequi dissimulaverunt, 
ad eorum commodum et profectum. Nolentes 
igitur circa vos, a favore desistere consueto,

p. 152
 
ad vos N. et N. de nostro latere duximus destinandos, 
qui vos omnes emergentia quaedam 
pro parte nostra perdoceant, et ut 
favorabiles affectus nostros ad vestros publicos 
honores exponant. Quare mandamus 
devotioni vestrae, quatenus ea quae vobis 
dixerint firmiter credere, et effectu prosequente 
complere non inefficaciter debeatis.

Cap. CXXXVI.

De commendatione regni Siciliae, et ordinatione 
justitiae.

Occupatis nobis circa totius reipublicae curas, 
et deliciosum nihil aut modicum 
valentibus cogitare, non sunt laborum 
additamenta, sed requies, quae ad componendum 
statum regni nostri Siciliae cogitamus: 
utpote qui inter alia, quae juribus 
nostris paternae successionis reliquerat debitum, 
vel fortunae felicitas acquisitionibus postmodum 
aggregavit, regnum ipsum prae caeteris 
velut electum quoddam viridarium inter agros, 
cura praecipua colere disponamus. Ad illud 
potissime satagentes, ut eradicatis in totum 
amaritudinis fructibus et nocivis in eo, pacis 
et justitiae robore sic affluenter, sic provide 
nutrirentur, ut sic admirantibus omnibus 
solicitudinis speculum, invidia principum,

p. 153
 
et norma regnorum, et cum statu pacifico populorum 
justitiam roboret, et ordo decoret: 
ordinarium fore providimus ordinare justitiam, 
quam copiose mandavimus regni nostri 
fidelibus ministrari, ut non minus ordo 
quam copia, sanctum et providum voluntatis 
nostrae propositum praeconizet. Ad cujus consummationem, 
cura perspicua uti laborantes, 
necessarium duximus.

Cap. CXXXVII.

Fidelibus suis de Marchia, ut parent se ad exercitum 
cum eo.

Cum vires Excellentiae nostrae, proxima 
ventura aestate, potenter et magnifice 
ostendere ac extendere disponamus, ut 
rebelles [nostri terriri, et attriti clava nostrae 
potentiae demergantur ad ima]: virtutem 
vestram et fidem, ac caeterorum nostrorum 
fidelium Marchiae, promptam volumus et devotam 
assurgere, ac roboratis viribus in conspectu 
nostro placide comparere: ut laudis titulis 
possitis apud Excellentiam nostram 
semper de bono in melius 
promoveri .

p. 156

Liber VI.

Cap. I.

Privilegium concessum Neapolitanis.

Nobile opus, sedentis in solio clementia 
suadente, prosequimur, si per 
lubrica culpae deliramenta cadentibus 
ad sublevanda remedia cito se 
nostra manus habilitat, et indulgemus 
obnoxiis veniam post reatum: pulchrum 
vindictae genus aestimantes ignoscere, et sic 
materialis gladii refrenare licentiam: ut saeviendi 
voluntate sopita, temperemus interdum misericordiae 
condimento rigorem, data nobis 
ab ipso fragilitatis humanae principio voluntate 
quasi domestica miserendi, ut dum primi 
parentis in posteros derivativa discrimina, in 
naturalem quodammodo transgressionis normam, 
defluxisse cognoscimus, reparationis 
gloriosae suffragia libenter supplicibus largiamur. 
Eapropter praesenti privilegio noverit, 
tam praesens aetas, quam successura posteritas: 
quod, licet universitas civitatis nostrae 
Neapolis, dudum propter imminentis malitiam 
temporis, vel quod verius credimus, ad 
falsas suggestiones calumniantium aemulorum, 
visa fuerit a fidei nostrae semitis deviasse, et seductorum

p. 157 

verbis nutrita mendacibus in ejusdem 
erroris caligine coacta potius quam volontaria 
aliquandiu perstitisse: propter quod et 
culpae videbatur in dominum commisisse dispendium, 
et infamiae notam a gentibus incurrisse 
merito notabatur. Quia tamen ad fidem 
vitio perfidiae superato, et post detectas 
fallacium versutias labiorum, via cognita 
veritatis, unanimiter rediit ad fidei nostrae cultum, 
et regiae nostrae misericordiae januam 
suppliciter propulsavit etc. nos qui misereri eligimus 
potius, quam ulcisci, omnes offensas 
et culpas, quas universitas ipsa propterea contra 
nostram Majestatem noscitur incurrisse, 
eis de clementia nobis innata remittimus: et 
banna etiam in quae forsan inciderunt misericorditer 
relaxamus: et omnem notam infamiae, 
cui visa est propterea subjacere, de plenitudine 
potestatis nostrae, decrevimus 
abolendam. Recipientes ex nunc in antea civitatem 
ipsam, ac universos ac singulos cives 
ipsius in plenitudinem favoris et gratiae nostrae 
sinum: et restituentes eis omnia bona stabilia, 
quae tempore obitus domini C. patris nostri rationabiliter 
tenuerunt, ac omnes bonos usus 
et consuetudines approbatas, quibus ejusdem 
domini patris nostri tempore uti et gaudere 
sunt soliti, confirmantes eisdem: et ut in 
oculis nostris, ad quos sicut ad cultum novi 
domini redierunt, sic novae gratiae fructum se 
gaudeant invenisse, ipsos ab omnibus daciis,
et collectis, et exactionibus aliis, [usque ad

p. 158 

quadriennium, de speciali munificentia nostrae 
benignitatis eximimus ut], usque ad tempus 
ipsum completum, super his nullatenus 
impetantur. Praesentis itaque privilegii autoritate 
mandamus, quatenus nullus Comes, vel 
Baro, nullus officialis, vel ejus vicarius, nulla 
denique persona alta vel humilis, [ecclesiastica 
vel mundana, dictos fideles nostros vel 
aliquos eorum, contra hujusmodi gratiae nostrae 
formam, temere impedire vel molestare 
praesumat. Ab hujusmodi vero] participatione 
gratiae nostrae prorsus excludimus duces, 
et capita factionum, qui universitatem 
ipsam verbis inanibus per invia deduxerunt: 
quos videlicet, ut actus suos nefarios doleant, 
et in salicibus organa calamitosa suspendant, 
extra regni nostri limites merito sanximus esilio 
puniendos, et omnia bona eorum stabilia, 
fisci nostri juribus applicanda.

Cap. II.

Privilegium concessum comiti Acerrarum.

Opus in nobis egregium divina clementia 
suggerente perficimus, si per lubrica 
culpa deliramenta cadentibus misericordiae 
celeris remedio subvenimus: cum augeatur 
in subditis devotionis vigor et fides, dum 
ipsos a culpis nostrae Celsitudinis humanitas 
abluit, et nostri honoris titulus [devotorum 
nostrorum devotione et fide crescente succrescat].

p. 159 

Sed licet in hoc nostrae clementiae 
dextera, libenter ad omnes humilitate suadente 
sit habilis, circa illos tamen extenditur specialiori 
praerogativa libentius, quos carnis nobis 
affinitate conjunctos, sic devotio semper in 
antea consolidat, ut ad rectitudinis terminum 
gradiendo perveniant: quanquam ipsos interdum 
oberrare contingat. Eapropter presenti 
privilegio notum facimus universis, quod licet 
dilectus consanguineus et fidelis noster, T. de 
Aquino comes Accerrarum, olim aemulorum 
nostrorum suggestione seductus, visus tantisper 
fuerit a nostris beneplacitis deviasse: quia tamen 
errore deposito, nunc ad fidem et mandata 
nostra spontaneus se convertit: nos qui 
eundem T. conscientiae purae constantiam erga 
nos semper gessisse confidimus omnes offensas 
et culpas, quas idem comes et Jacobus frater 
ejus, familiares et sequaces eorum cum ipsis, 
contra Majestatem nostram propterea incurrisse 
noscuntur, eis clementer duximus remittendas: 
recipientes ipsos decaetero in plenitudinem 
favoris, et gratiae nostrae sinum. Et ut 
in oculis nostris gratiam liberaliorem se 
gaudeant invenisse, Comitatum et feudum 
Acerrarum, cum civitatibus, castris, casalibus, 
honoribus, omnibus juribus et pertinentiis 
eorundem, eidem T. et haeredibus suis in 
perpetuum damus, et etiam confirmamus. 
Partem etiam terrarum, dictum T. et Jacobum 
fratrem ejus in bonis patrimonialibus rationabiliter 
contingentem, cum vivant more Lombardo,

p. 160 

pro indiviso eisdem fratribus fidelibus 
nostris dandam et concedendam [duximus, 
ac etiam confirmandam].

Cap. III.

Privilegium concessum Aquinatibus.

Satis nobis cedit ad gloriam, et regiae dignitatis 
fastigia sublimamus, si motus nostros 
clementiae virtute prospicimus et mansuetudinem 
in subditos exercemus: cum crescat 
in eis etiam erga nos vigor devotionis et fidei, 
si fragilitatis humanae memores, aliquid severitati 
detrahimus: quae punire possemus in gladio, 
lenimento misericordiae mitigamus. Ea 
propter per praesens scriptum notum facimus 
universis fidelibus nostris, tam praesentibus, 
quam futuris: quod, licet universitas civitatis 
Aquini dudum propter malitiam temporis 
tunc instantis, ad falsas suggestiones aemulorum 
nostrorum, visa fuerit a fidei nostrae semitis 
deviasse: quia tamen saniori ducta consilio, 
ad fidem et beneplacitum nostrum concorditer 
rediit, et nostrae misericordiae gratiam 
humiliter imploravit: nos qui pulchrum vindictae 
genus aestimamus, ignoscere omnes 
offensas, quas universitas ipsa et singuli homines 
civitatis ipsius contra Majestatem nostram 
propterea visi sunt hactenus incurrisse, eis de 
clementia nobis innatare mittimus, et ut ipsos 
benigne recepimus in gratiae nostrae sinum.

[per un errore nella numerazione delle pagine si passa da 160 a 171]

p. 171
Cap. IV.

Concessio Cancellariae.

Satis honoris nostri fastigia credimus prudenter 
extollere, si ad regiae potestatis negozia 
consiliis utique promovenda, 
non casibus viros praeclaros erigimus, et 
rectores idoneos praelustribus officiis coaptamus, 
ut sic eorum probitas laudata, non 
algeat, dum sua sint nomina fascibus intitolata 
magnificis, et mentis nostrae tranquillitas 
non vacillet, dum latera nostra prospicimus 
providis decorata ministris. In hoc etiam 
liberalitatis nostrae non erat intentio, ut quotiens 
personas dignas et sufficientes inveniat, 
honores eis et beneplacita inculcet et onera 
gratiose, circa eos quasi de liberalitatis promptuario 
pleno fluat. Eapropter per praesens 
privilegium noverit tam praesens aetas, quam 
successura posteritas, quod nos attendentes fidem 
puram et devotionem sinceram, notam 
prudentiam, [et sufficientiam approbatam] 
T.de Otra, dilecti et fidelis nostri: volentes 
etiam, ut idem cujus legalitati de negotiis 
cismarinis onera confidenter injungimus, 
suum ultra mare se dilatare gaudeat magistratum: 
ipsum nuper provida consilii deliberatione 
praehabita, Cancellarium haereditarii 
regni nostri Hierosolymitani, solenniter duximus

p. 172 

statuendum: potestatem liberam, et autoritatem 
plenariam concedentes eidem, ut officium 
ipsum cum omnibus juribus et pertinentiis 
suis, in regno ipso Siciliae licite 
valeat exercere.

Cap. V.

Privilegium concessum Andreae de Aquino.

Pulchrum in subditis humanitatis opus exequimur, 
si lapsis interdum per lubricae 
culpae convitium, misericordiae celeris 
remedio subvenimus: cum summum 
vindictae genus credamus ignoscere, nolumus 
semper culpas deleri per gladium, in quibus 
rigorem possumus temperamento clementiae mitigare. 
Eapropter praesenti privilegio notum facimus, 
universis tam praesentibus quam futuris: 
quod licet A. de Aquino fidelis noster, olim ad 
falsas suggestiones aemulorum nostrorum, visus 
fuerit a nostris beneplacitis deviasse: quia tamen 
saniori ductus consilio, spontaneus rediit 
ad fidei nostrae cultum, et nostrae misericordiae 
gratiam suppliciter imploravit: nos qui [humanitatem 
nobis divina suadente clementia] 
misereri libentius volumus quam ulcisci, omnes 
offensas et culpas, quas idem A. contra Majestatem 
nostram visus est hactenus incurrisse, 
clementer ei duximus remittendas, recipientes 
eum in gratiae nostrae sinum. Ex abundanti 
quoque gratia, quae consuevit servitia remunerare 
fidelium, totam terram eidem A. fideli

p. 173 

nostro, tam paterno et materno jure, 
quam ex concessione quondam divi Augusti 
domini patris nostri spectantem: nec non terram 
quam tenuit olim ratione uxoris suae cum 
casalibus, hominibus, et pertinentiis suis, dicto
A.	et haeredibus suis in perpetuum, de speciali 
gratia et ex certa scientia nostra damus, 
concedimus, et etiam confirmamus.

Cap. VI.

Privilegium concessum Marchioni de Haimburg.

Etsi culpae traductio, quae in dominos 
interdum a subditis humanarum fragilitate 
committitur, non tantum soleat 
praeteritam notare progeniem, sed et posteritatis 
innocentiam infamare: illos tamen hujusmodi 
vota non obligat, quos nativae fidei 
radicibus solidatos, contrariis ventorum impulsibus 
flecti, naturae sinceritas non permittit. 
Sed velut quae spinis origine rosa communicans, 
odoris fragrantiam non amittit, tanto plus aliqui 
laudis et famae praeconia promerentur, 
quanto remotius a suorum erroribus fugientes, 
sic devotionis et fidei claritate tripudiant, ut 
nec sentiant sanguinis identitate contagium, 
nec proxima carnis molliri dulcedine patiantur. 
Hac itaque consideratione commoniti, 
praesenti privilegio notum facimus universis, 
tam praesentibus quam futuris: quod nos 
attendentes inviolabilem devotionis et fidei puritatem,

p. 174 

quam A. Marchio de Haimburg, 
comes Astuli, et magnus regni Siciliae Marescalcus, 
dilectus consanguineus et familiaris 
noster, nobiscum ab annis teneris tam mentis 
sincerirate, quam sanguinis communione contraxit, 
sibi de speciali gratia et ex certa scientia 
nostra, promittimus: quod sive aliquem 
consanguineum vel affinem ejus, tam ex parte 
uxoris suae, quam alio quocunque modo, interdum 
per culpae lubricum a fide nostri nominis 
deviare contigerit, vel in laesionem honoris 
nostri aliquid attentare: dictum Marchionem, 
uxorem, et haeredes suos, nunquam propterea 
suspectos habebimus, nec alicui volumus 
poenae vel infamiae subjacere. Sed ut contraria 
juxta se posita clarius elucescant, memoratum 
Marchionem, consanguineorum vel affinium 
suorum culpis quibuslibet nullatenus 
obsistentibus, tanto reputabimus chariorem, 
quanto clariorem fidem ejus laudabilium 
operum experimenta sentimus ad praesens, et 
sentire confidimus firmiter in futurum. Presenti 
itaque nostrae Majestatis edicto, firmiter 
valituro, sanximus: ut nullus sit, qui eundem 
Marchionem, uxorem et haeredes suos, occasione 
praedicta, contra hujusmodi gratiae nostrae 
formam impetere, aut cujusquam ipsis 
notam infamiae temere irrogare praesumat. 
Quod qui praesumpserit, indignationem nostram 
se noverit incursurum.

p. 175

Cap. VII.

Privilegium concessum extraneis.

Etsi causarum varietas, quae processibus 
nostris improvide semper circumfluit, et 
nationum pluralitas, quae sub dominii 
nostri felicitate respirat, in statu vivendi 
pacifico, causam nobis continuae meditationis 
adducant: quadam tamen praerogativa familiaris 
cogitationis inducimur, et assidua meditatione 
pensamus, qualiter peculiaris regni nostri Siciliane 
populus, cujus specialiter nos cura sollicitat, 
cujus nobis est haereditas omni possessione 
praeclarior, sic tranquillitatis decore praepolleat, 
ut sub Caesaris Augusti temporibus augeatur. 
Videntes vero hoc fieri non posse commodius, 
quam si ejusdem regni locuples gremium, 
ad ubertatis suae participium recipiat 
extraneos et alienigenas, filiis, quos fidelium 
tamen loca pepererint foecundetur. Quare 
magna quadam provisione decrevimus, ut 
quicunque regni nostri filius effici cupiens, domiciliis 
illuc et familiis omnino translatis, ipsius 
habere voluerit incolatum, ut ad locum 
pascuae libere veniat, et ab ejus grata fertilitate 
vescatur, et praeter naturae plenitudinem 
gratiae, quam sibi favorabiliter pollicemur, 
et in collectis et exactionibus publicis immunitate 
decennii, se gaudeat incommutabiliter 
potiturum.

p. 176

Cap. VIII.

Privilegium concessum Friderico de Antiochia.

Licet ad quorumliber nostrorum fidelium 
munifice prosequenda servitia, liberalitatis 
nostrae manus quadam generalitate 
sit habilis: illis tamen quadam specialitate 
sit debitrix: in quibus sanguinis identitatem 
agnoscimus, et fidei purae constantiam invenimus, 
quorumque devotio non solum 
praestitis placere cupit obsequiis, sed speratur 
in antea potius placitura praestandis. Eapropter 
praesenti privilegio notum facimus universis, 
tam praesentibus quam futuris: quod nos 
arrendentes inviolabilem devotionis et fidei puriratem, 
quam Fridericus de Antiochia, Albae, 
Celani, et Laureti comes, charissimus frater et 
fidelis noster, erga divum Augustum [clarae 
memoriae] dominum patrem nostrum, et 
nos constanter noscitur habuisse: considerantes 
etiam labores continuo, et onera expensarum, 
quae ad honorem nostri culminis subiisse probatur: 
nec non alia satis grata et accepta servitia, 
quae ipsum laudabiliter hactenus nobis exhibuisse 
cognoscimus, et incessanter ad praesens 
exhibere sentimus, ac eum exhibiturum pro firmo 
credimus in futurum: comitatum dudum 
sibi a domino patre nostro concessum, nec 
non comitatus N. ad manus nostrae Curiae rationabiliter 
devolutos, cum civitatibus, casalibus, 
villis, hominibus, possessionibus, honoribus,

p. 177 

usibus, juribus, patronatibus ecclesiarum 
vacantium, et non vacantium, terris cultis, 
et non cultis, aquis, et aquarum decursibus, 
molendinis, piscariis, sylvis, nemoribus, 
venationibus, montibus, planis, vallibus, 
justitiis et rationibus, sibi et haeredibus 
suis in perpetuum, de speciali gratia et ex certa 
scientia nostra damus, concedimus, et etiam 
confirmamus: inhibentes et perpetuum silentium 
imponentes omnibus, qui comitatus 
praedictos vel partem eorum [ad se vellent dicere 
pertinere, occasione, quod eos, vel partem 
ipsorum] tam ipsi quam praedecessores 
eorum, aliquo tempore tenuissent.

Cap. IX.

Privilegium concessum de constructione Aquilae.

Regnantibus nobis feliciter, et triumphantibus 
ac victoriose degentibus in haereditario 
regno nostro Siciliae, illud occurrit 
praecipue provida deliberatione pensandum, 
qualiter utrumque tempus, pacis videlicet et 
bellorum, sub ditione nostrae potentiae salubriter 
dirigatur: et quomodo subactis jam undique 
rebellionis obstaculis, id quod bellico sudore 
quaesivimus, in statu pacifico gubernemus: 
amatoresque pacis sub umbra alarum nostrarum 
vivere cupientes, foveamus salubrirer, et 
nostrae potentiae dextera protegamus: ac gladius 
noster, quem ad vindictam malorum, ad 
laudem vero bonorum suscepimus, in facinorosos

p. 178 

sic saeviat, quod innoxios tueatur. Hac 
itaque consideratione commoniti, confinia regni 
nostri Siciliae, et maxime circa partes Aprucii: 
unde velut per expositum intrantibus hostium, 
ad pomerii nostri delicias aggressus hostibus 
saepe jam patuit, et partes intrinsecas 
manus interdum praedonica violavit: taliter 
providimus ordinanda, quod in partibus illis, 
nova plantatione fidelium propagata, proditoribus 
nostris et rebellibus, pro tempore insultantibus 
ex adverso, malefaciendi aditus praecludatur, 
et aliis quorum vita et salus a Celsitudine 
nostra dependet, quies et pax perpetua 
praeparentur. Volentes igitur illuc salubribus 
occursare remediis, unde morbus interdum obrepere 
consuevit, dum ex praeteritis etiam experta 
conditio, magistram se nobis exhibeat 
futurorum, provida nuper consideratione providimus: 
ut in loco qui dicitur Aquila, inter 
Furconem et Amiternum, de circum adjacentibus 
castris et etiam terris: quae velut in membra 
dispersa, quantacunque fidei claritate vigentia, 
nec nostrorum rebellium poterant repugnare 
conatibus, nec inter se sibi mutuis auxiliis 
subvenire: unius corporis civitas construatur, 
quam ab ipsius loci vocabulo, et a 
victricium signorum nostrorum auspiciis, Aquilae 
nomine decrevimus titulandam: Ex quo illud 
praecipue nobis honoris et commodi credimus 
proventurum, quod dum proinde sicut 
unum ex pluribus, sic totum ex partibus componatur, 
quasi in eis dilectionis novae concordia 
[per quam et rerum primordia, et totius 
mundi elementa concreverant] liberius poterunt

p. 179 

civitatis ejusdem incolae, violentis insultibus 
aemulorum nostra servitia proseguendo 
resistere, quibus ipsos hactenus acquiescere forsan 
oportebat invitos. Ut igitur tam nobile 
opus nostrarum manuum speciali munificentiae 
nostrae gratia se gaudeat insignitum, civitatem 
ipsam infrascriptis finibus, videlicet a cornu 
Putridi usque per totum Amiternum statuimus 
Limitandum: publicantes ad situm et districtum 
civitatis ipsius, et ad opus universitatis 
ejusdem, colles omnes adjacentes, qui Aquila 
nuncupantur, et terras omnes circumquaque 
jacentes: exceptis C. et P. quas N. et N. Dicti 
fideles nostri habere noscuntur ad praesens, vel 
habituri sunt in antea, de stallis et recompensationibus 
vasallorum suorum, quos ibidem 
hactenus habuerunt. Decernentes etiam et publicantes 
ad opus universitatis ipsius sylvas 
omnes, et nemora terrarum omnium, existentium 
infra limites supradictos: ac ad opus 
omnium qui ad ejusdem civitatis venient incolatum, 
liberam potestatem et licentiam concedentes 
universitati ipsius civitatis, ut loca pro 
casalinis et collibus ipsis infra et extra moenia 
civitatis et terras alias, vendere, locare, et 
gratis concedere, quibuscunque personis voluerint 
libere valeant, pro suae libito voluntatis: 
quae in jus et proprietatem recipientium 
cedere volumus, et jubemus. Eximimus quoque 
de plenitudine potestatis nostrae ac speciali 
gratia, et ex certa scientia nostra, universos 
et singulos milites nostros populares, et omnes 
infra fines praedictos contentos, cujuscunque 
conditionis vel professionis existant, haeredes

p. 180 

et successores eorum, cum omnibus bonis suis 
in perpetuum ab omni dominio et jurisdictione 
seu conditione comitum, vel aliarum quarumlibet 
personarum: penitus liberantes eos 
ab omnibus personalibus et realibus servitiis ac 
praestationibus, quibuscunque personis generaliter 
seu specialiter teneantur, et sunt de jure 
vel de facto, seu aliqua consuetudine obligati: 
et absolventes eos ab omni fidelitate vasallagii 
seu homagii juramento, quod de mandato praedecessorum 
nostrorum, aut nostro, vel sine 
mandato praedictis dominis eorum hactenus 
praestiterunt: non obstantibus privilegiis praedecessorum 
nostrorum, vel nostris, indultis 
dominis eorundem: qui contra hujusmodi gratiae 
nostrae formam vires volumus non habere. 
Praedictos quoque homines, contentos infra 
fines praedictos, cum omnibus bonis eorum, 
ad dominium et manus nostras recepimus, et 
tam eos, haeredes successoresque suos, quam civitatem 
eandem, promittimus in speciali nostro 
et haeredum nostrorum dominio et demanio, 
tanquam specialem cameram retinere: 
sub dominio praedictorum comitum, vel aliarum 
quarumlibet personarum, generaliter, vel 
particulariter nullo unquam tempore reducendos, 
castris et aedificiis contentis infra fines 
superius designatos, infra duos menses ab ingressu 
civitatis ipsius funditus diruendis, ac in 
posterum nullatenus reparandis. Illis duntaxat 
exceptis, qua pro Curia nostra volumus 
custodiri: et excepto Cassari castro quod G. et 
ejus haeredibus reservamus, statuentes ut civitas 
ipsa, et singuli habitatores ipsius, totaque

p. 181 

posteritas eorundem, omnibus bonis suis usibus, 
sicut aliae civitatis fidelium regni nostri 
demanii, gaudeant et utantur: et ut civitas 
ipsa bonis habitatoribus de bono semper in melius 
amplietur. Praesenti etiam privilegio indulgemus 
eisdem, ut quicunque de exteris partibus 
nostrorum fidelium [exceptis C. et P.] 
civitatis ejusdem elegerint incolatum, illuc salubriter 
veniant, et secure morentur cum aliis 
praedictae terrae civibus: communi privilegio 
gavisuri, et ab eis per nos vel successores nostros 
nullo unquam tempore revocandum. Ad 
decorem etiam et continua incrementa civitatis 
ipsius, concedimus, ut civitas ipsa secundum 
dispositionem universitatis ejusdem 
ad sui cautelam murorum ambitu valeat communiri, 
et interius exnunc murorum aedificiis 
decorari: quae tamen quinque cannarum vel 
ullarum altitudinem non extendant. In ipsa 
etiam generales nundinae bis fiant in anno, per 
viginti dies, vice qualibet duraturae, et particulare 
forum ter in hebdomada libere valeant 
celebrare, ad quorum commercia universi et 
singuli, de quibuscunque partibus cum mercimoniis 
et rebus eorum sub protectione nostri 
nominis et culminis, secure veniant, et morentur, 
et ad propria revertantur. Ne igitur 
ex hac ordinatione nostra salubri, quam pro 
generali bono et commodo regni nostri nuper 
edidimus, fideles nostri quondam domini militum 
et hominum praedictorum, laesos seu 
damnificatos se in subtractione suorum jurium 
merito conqueri possint, de voluntate hominum 
eorundem inviolabiliter statuimus, et

p. 182 

mandamus: ut compensatione eorum quae dudum 
ab ipsis hominibus praefatis dominis debebantur, 
octavam partem tantum bonorum 
stabilium singuli, omnes singulis quondam 
dominis suis, in uno loco tantum conferant, 
et assignent: octavis ipsis postmodum taliter 
inter dominos quos voluerint et ipsos homines 
permutandis, quod de valore octavarum partium, 
in tribus aut quatuor locis ad plus, in 
territorio videlicet Castri cujuslibet, in locis 
melioribus et mediocribus, praedictorum dominis 
integre satisfiat: ecclesiis et religiosis locis 
in honore militum habentibus bona sua ab 
hujusmodi collatione bonorum, dominis facienda 
prorsus exceptis: quos libertatibus et 
exemptionibus omnibus, quae superius exprimuntur, 
uti volumus et gaudere. De servitiis 
autem, quae a praedictis hactenus debebantur 
super hoc, praecipimus observari, ut in 
castro quolibet per viros idoneos diligenti inquisitione 
praemissa, tantum singuli singulis 
dominis, pro redemptione bonorum suorum 
in pecunia, vel rebus aliis simul et semel exolvant, 
quatenus debita et hujusmodi redditus, 
usque ad annos viginti valere constabit. Nos 
autem qui super hoc privatorum jura illaesa servamus, 
nolentes fisci nostri compendia sub silentio 
praeterire, praesenti privilegio declaramus, 
quod in civitate praedicta habere volumus 
castrum unum, universitatis ejusdem sumptibus 
construendum. Si quis vero sanctioni 
nostrae hujusmodi ausu temerario praesumpserit 
contraire, praeter indignationem nostri culminis, 
quam se novit incursurum, centum libras

p. 183 

auri puri fisco nostro componat, medietatem 
ipsarum Curiae nostrae, reliqua medietate passo 
injuriam applicanda.

Cap. X.

Privilegium concessum Comiti Heinrico.

Tenore praesentium notum facimus, 
quod nos attendentes merita fidei, quam 
ad nos et Imperium specialiter dudum 
Heinricus comes de N. habuit, rerum dispendia, 
et personae periculum non vitando, licet 
se modico tempore a servitiis nostris, instinctu 
alicujus suggestionis averterit: quia tamen duximus 
gratiose tam devotum revocare subjectum, 
et in plenitudinem nostrae gratiae reformare 
ipsum, respectu antiquae fidei, quam 
in magnis necessitatibus nostris, pro nostri 
honoris nomine inviolabiliter observavit, in 
gratiam nostrae recepimus Majestatis: ei 
omnem offensam et culpam, quam pro mutatione 
praesenti noscitur commisisse etc.

Cap. XI.

Privilegium concessum ad restitutionem destituti.

Etsi mera beneficia principum a sola gratiae 
liberalitare proveniant, multum tamen 
decoris, et causam secum celebres 
prosecutionis adducunt, si oleo condita justitiae 
in subjectos sic effluunt, ut sua quibuscunque

p. 184 

petentibus jura reddant. Ad quod dominantis 
autoritas, tanto praebere debet virtutis 
amore se habilem, quanto sibi per id 
honoris augmenta magnificat, et grandis in 
subditis devotionis incrementa componit. 
Quae licet communiter se extendere lege naturae 
patiatur ad singulos, circa illos tamen praecipue 
quasi spontanea necessitate se ingerit, 
quos et [plenitudo justitiae insita petitioni 
coadjuvat, et servitii gratitudo] multiplicis 
an exauditione gratiae comitatur. Hac itaque 
ratione commoniti, praesenti privilegio 
notum facimus universis, tam praesentibus 
quam futuris: quod nos attendentes purae fidei 
et devotionis constantiam quam universitas 
civitatis C. erga divum Augustum, quondam 
dominum patrem nostrum, et nos semper 
noscitur habuisse: considerantes etiam grata 
satis et accepta servitia, quae ab universis et 
singulis hominibus civitatis ipsius, prompta 
devotione nobis exhibentur ad praesens, et exhiberi 
poterunt in futurum: universos et singulos 
rusticos et censiles, seu quocunque alio 
servitutis vocabulo nuncupentur, quos servitiis 
aliquorum praelatorum et civium civitatis 
praedictae, ab aliquo fuisse comperimus personaliter 
obligatos: licet ad tempus de mandato 
domini genitoris nostri, eorum fuerint juribus 
destituti: ipsorum tamen excessibus preponderante 
justitia, et fide nos ad gratiam invitante, 
dictis fidelibus nostris, qui dominatum 
seu jurisdictionem in eorundem personis vel 
rebus habere noscuntur, tam juste restituendos

p. 185 

decrevimus, quam gratiose ipsos noviter 
eis duximus concedendos: potestatem 
plenariam tribuentes eisdem, ut dominio, 
jurisdictione debitis et consuetis servitiis ad redditibus, 
prout melius retroactis temporibus 
uti sunt soliti, quiete de caetero gaudeant 
et utantur.

Cap. XII.

Privilegium concessum Judaeis.

Etsi munificentiae nostrae gratia, cunctis 
quos nostrum regit imperium communis 
debeat esse fidelibus: illos tamen 
gratiori humilitate complectimur, legis humilioris 
quos gravat conditio, et qui in sola 
protectione nostrae lenitatis respirant. Per 
praesens igitur privilegium, praesens aetas noverit 
et successura posteritas: quod nos attendentes 
imbecillitatem gentis Judaismi, et quod 
omnes et singuli Judaei degentes ubique per 
terras nostrae jurisdictioni subjectas, Christianae 
legis et Imperii praerogativa [qua dominamur 
et vivimus] servi sunt nostrae Camerae speciales: 
ad supplicationes C. et O. servorum 
nostrorum, personas, filios et filias, ac omnia 
bona eorum, quae in praesentiarum juste tenent 
et possident, et in antea justo titulo poterunt 
adipisci, sub protectione nostra et Imperii nostri 
recipimus speciali: bonos usus et approbatas 
consuetudines, quibus temporibus divorum 
Augustorum praedecessorum nostrorum

p. 186 

nostrum [recolendae memoriae] usi sunt, 
hactenus ipsis in servitiis et debitae fidei nostrae 
constantia persistentibus, de munificentia nostrae 
gratiae et ex certa scientia confirmamus.

Cap. XIII.

Privilegium concessum, ut qui in carcere stetit, 
propter hoc non incurrat infamiam.

Satis nobis cedit ad gloriam, et nostris fidelibus 
ad profectum, si motus nostros, 
quos armat potentia, sic mansuetudine 
decoremus, ut poenae duritiem, quam juris rigor 
aliquando dictat in subditos, clementiae 
nostrae molliamus unguentis: cum crescat in 
subditis vigor, dum poena remittitur, et dum 
devotorum succrescit cumulus, nostri honoris 
per consequens titulus augeatur. Hac itaque 
ratione commoniti, tenore praesentium 
notum facimus universis, quod licet olim C. 
et O. fideles nostri, ob notas aliquas, quibus 
eos plus aliquorum calumnia detractio, quam 
justitiae regula fecit obnoxios, de mandato divi 
Augusti, quondam domini genitoris nostri 
[felicis memoriae] in insulam Malce fuerint 
deportati, et propterea visi fuerint notas 
alicujus infamiae contraxisse: quia tamen humanitate 
nobis suadente clementiam, ipsos, 
carcere quo tenebantur absolvi, et a deportatione 
ipsa mandavimus revocari: omnem offensam 
et notam infamiae, quam propterea incurrisse 
noscuntur, de nostrae plenitudinis

p. 187 

potestate abolemus et remittimus, lege vel 
consuetudine aliqua nullatenus obsistente.

Cap. XIV.

Ut de concessione quarundam terrarum, facta 
Pisanis, filius non turbetur.

Notitiam tuam nullatenus latere volumus, 
quod exigente negotiorum et temporum 
tempestate, quae nostrae liberalitatis 
ordinem in plerisque permutant, utilitate nihilominus, 
quominus necessitate rigida suadente, 
provincias Lunaesanam et Gorfagnanensem 
olim tibi paterna devotione collatas, nuper 
Communibus Pisanorum et Lucanorum providimus 
concedendas. Ex quo, licet posset in 
patre quodammodo notam inhumanitatis 
objicere, quod de filii spoliis ditavit extraneos 
[et liberalitatis munificae gratiam, quam in te 
dudum] infuderat, ablativa nunc vacuatione 
confundat. Si tamen collationis hujusmodi 
qualitas, et conferentis affectus diligenter 
attenditur, turbari te propterea debere non 
credimus, sed id ferre potius aquanimiter arbitramur. 
Cum in probabili debeas argomento 
praesumere, ut qui nostrae munificentiae dexteram 
ad fideles benemeritos libenter extendimus, 
tanto tibi libentius et liberius porrigamus, 
quanto nobis hoc ardentius et jus suggerit, 
et natura: dum apud nos grandia, 
duplici ratione pro meritis, carnis nobis identitate

p. 188 

participas, et labores nostros et onera 
studiosus et pervigil continua communicatione 
supportas. Volumus igitur provisionem 
hujusmodi, qua nec dum per actum gratificari 
te credimus, sed consulere potius per agendum, 
ratam habere debeas, et absque dilazione 
qualibet acceptare securus, quod sic tibi in aliis 
majoribus paterna providentia providebit, 
quod et dictis te cessisse provinciis, et nostris 
insudare servitiis merito delectabit.

Cap. XV.

Exordium super gratiis faciendis.

Licet ad prosequenda munifice vota fidelium, 
liberalitatis regiae dextera generali 
quadam irregularitate sit habilis: illis 
tamen gratiosa porrigitur quadam specialitate 
liberior, quos ad obsequia grata continuos, 
fructuosos et utiles claris semper indiciis 
experimur.

Cap. XVI.

Literae dispensationis, super defectu natalium.

Dignum esse decrevimus et consentaneum 
rationi, ut ii, quos interdum in legitimis 
actibus, defectus natalium impedit legitimationis 
honore, per principem reparentur: 
et si quando super his Imperialis favor fidelium 
suorum supplicatione requiritur, liberaliter largiatur. 
Inde est quod cum magister T. de Curis,

p. 189 

clericus, fidelis noster, pro legitimatione 
P. S. et M. filiorum suorum, quos ipse dudum 
in sacris Ordinibus constitutus, ex B. de eadem 
terra muliere soluta, se asserit genuisse, 
Majestati nostrae humiliter supplicavit: nos 
supplicationibus suis benignius inclinati, praedictis 
N. de plenitudine potestatis nostrae, ex 
certa scientia eos spurios esse scientes, legitimavimus, 
et omnia jura legitima restituimus: ut 
tanquam legitimi et legitimo thoro nati, 
in bonis paternis et maternis, quae feudalia 
non existunt, succedant, et ad omnes actus 
publicos et civiles honores, si casus se ingesserit, 
admittantur: et in omnibus aliis suam libere 
prosequi valeant actionem, objectione 
prolis illicitae in posterum quiescente, et lege 
aliqua non obstante, et ea praecipue quae legitimari 
spurios nisi ex certa scientia non permittit: 
ita tamen, quod vicesimam partem proventuum 
omnium bonorum, quae praedictae 
legitimationis beneficio ad legitimos eosdem 
provenerint, singulis annis reddant Curiae 
nostrae, in recognitionem gratiae, quam eis 
super hoc duximus indulgendam. Ad hujusmodi 
autem rei memoriam etc.

Cap. XVII.

Concedit cuidam quod possit fieri miles, quanquam 
non sit de genere militum.

Notum facimus universis, quod A. de N. 
Majest. nostrae humiliter supplicavit, ut 
cum velit fieri miles, et pater suus miles

p. 190 

non esset, sibi exinde largiri licentiam dignaremur. 
Nos autem, ut fidei suae meritum, et 
suorum per Imperialis gratiae praemium Imperialiter 
compensemus, supplicationibus ipsius 
benignius inclinati, de potestatis nostrae 
plenitudine, sibi concedimus potestatem: quod 
quanquam pater suus miles non fuerit, et nostris 
constitutionibus caveatur, quod milites 
fieri nequeant, qui de genere militum non nascuntur: 
ipse tamen de culminis nostri licentia 
decorari valeat cingulo militari, mandamus: 
quatenus nullus est, qui ipsum super hoc 
de caetero molestare vel impediri praesumat.

Cap. XVIII.

Misericorditer remittit sententiam ultimi supplicii 
cuidam homicidae.

Quam sit favorabilis magnificentia Caesaris, 
et quam sit affabilis misericordiam petentibus 
vultus ejus, ex praesentis negotii 
serie potestis conjicere aperte: in quo 
sic est operatus justitiam, ut per misericordiae 
semitas dirigat gressus suos, sic misericorditer 
est profectus, ut partes justitiae non excludat, 
et ut consulatur animae mortui potius, quam 
vindictae: nec impunitum penitus dimisit noxium, 
nec perdere voluit ad suae pietatis refugium 
proclamantem. Tales sunt etenim magnifici 
principis viae suae, ut in his quis reperiat 
ipsius participium quod formidat,

p. 191 

et supplex ac humilis misericordiae fomitem ut 
respiret: quia nec sitit sanguinem, si justitiae 
viam non minuit miserendo, nec parcere 
vult noxio, quem culpabilem reddit temeraria 
praesumptio delinquendi. Sermo hic est 
G. de Placentia captivo, quem propter homicidium, 
non ex proposito sed rixa interveniente 
commissum, nostra sententia ultimo supplicio 
condemnavit: qui, licet ante judicem examinatorem 
justitiae, scripto jure inexcusabilis 
est repertus, tamen coram summi clementia 
principis factus est redivivus: sicut in 
authentici scripti nostri serie videritis contineri, 
quod latrix praesentium operosa demonstrabit.

Cap. XIX.

Taxatio salarii, constituti in civitate Forlinii, 
potestatibus tribuendi.

Decus est principum fidelium, votis clementer 
annuere, ac supplicum preces misericorditer 
exaudire, ut sic per gratiam 
diligantur in populis, et per Deum tueantur 
in terris. Porro per praesens scriptum notum 
facimus universis Imp. fidelibus, tam 
praesentibus quam futuris: quod cum Comune 
Forlinii, fideles nostri, misericordiae 
nostrae januam humili petitione pulsassent, 
quod in salario suo decaetero Potestatibus exolvendo, 
cujus solutionem praeteritam suis onerosam

p. 192 

facultatibus reputabant, providere misericorditer 
dignaremur: eorum supplicationibus 
benignius inclinati, salarium ipsum annuum 
ad 70. libras providimus amodo reducendum. 
Quo Potestates eorum, qui pro 
tempore fuerint, volumus esse contentos, scripti 
praesentis autoritate mandantes, quatenus 
nullus sit, qui Commune praedictum, fideles 
nostros, ad majorem exactionem salarii, temeraria 
decaetero coactione compellat. Quod 
qui praesumpserit, etc.

Cap. XX.

Recipit quendam in suam gratiam, quem necessitas 
olim tenuerat in rebellione.

Illa fruimur et Imperii dignitate mansuetudine, 
ac praerogativa virtutis, ut quia 
nisi culpa praecederet, locum venia non 
haberet, quacunque hora subditus ad fidem 
nostram conversus fuerit, patulis brachiis recipiamus 
eundem, obliti praeteritae culpae suae. 
Cum igitur ad notitiam nostram pervenerit N. 
de N. quem necessitas olim in rebellione tenuerit 
potius quam voluntas ad fidelitatem nostram 
cum omni devotione fore conversum, 
et in gratiam nostram recipi perpensius implorantem: 
aures nostras benignas implorationi 
suae duximus apponendas, et meritis suae 
bonae conversationis inducti, eum cum

p. 193 

Castro, terra, familia et bonis suis omnibus, 
tam stabilibus quam mobilibus, in nostrae gratiam 
recepimus Majestatis: offensas omnes et 
culpas, quas erga nostram Excellentiam et fideles 
nostros, verbo vel opere potuit hactenus 
commisisse, sibi et haeredibus suis misericorditer 
indulgentes: dummodo, quod coepit, opere 
fideliter prosequatur, et in nostra devotione 
persistentes, se nostris servitiis exhibeat 
gratiorem quotidie per effectum. Universitari 
fidelium praesenti scripto mandantes, quatenus 
eum decaetero tanquam fidelem teneant, et in 
omnibus conservent indemnem, et ut nullus 
sit qui ipsum aut haeredes suos in fide nostra 
constantes, aliquatenus in personis aut rebus 
molestare praesumet. Quod qui praesumpserit, 
etc.

Cap. XXI.

Concessio advocationis officii in quibusdam terris.

Notum facimus fidelitati vestrae, quod nos 
confisi de prudentia et legalitate N. 
de N. fidelis nostri, de cujus fide et sufficientia 
laudabile testimonium Serenitas nostra 
recepit, officium advocationis in terris ipsis 
eidem duximus concedendum, ut illud ad honorem 
et fidelitatem nostram debeat decaetero 
fideliter exercere. Quapropter fidelitati vestrae 
praecipiendo mandamus, quatenus, postquam 
vobis constiterit per literas justitiarii regionis 
ipsius, ipsum fidelitatis et officii praestitisse 
debitum juramentum, de omnibus quae ad officium

p. 194 

advocationis pertinere noscuntur intendatis, 
et pareatis eidem tanquam advocato 
in terris ipsis per nostram Excellentiam 
constituto.

Cap. XXII.

Concessio officii Capitaniae et Justitiariatus.

Cum post sedatos jam fluctus bellicae tempestatis, 
cujus inter nos hactenus aura 
contraria cultum pacis et fructum justitiae 
pervertebat, praecipua vos cura sollicitat 
qualiter circa bonum statum regionis ipsius, 
sub umbra nostri dominii tranquillitatis et plenae 
securitatis profectura succedant bona. Ecce
C de N. dilectum familiarem nostrum et fidelem, 
de cujus providentia et legalitate confidimus 
ab experto, in Capitaniam et justitiariatum 
ipsarum partium duximus statuendum. 
Quocirca fidelitati vestrae firmiter praecipiendo 
mandamus: quatenus, de omnibus et singulis, 
quae ad ipsius Capitaniae et justitiariatus 
officium spectare noscuntur, eidem C. Decaetero 
ad honorem et fidelitatem nostram devote 
parere et intendere studeatis, tanquam Capitaneo 
et justitiario ipsarum partium, per 
nostram Excellentiam ordinato.

Cap. XXIII.

Concessio officii Judicatus ad certum tempus.

Notum facimus fidelitati vestrae, quod nos 
confisi de prudentia et legalitate A. concivis 
vestri, de cujus fide et sufficientia

p. 195 

laudabile testimonium per literas vestras recepimus, 
recepto ab eo in Curia juxta nostram 
consuetudinem fidelitatis et officii debito juramento, 
ipsum Judicem nostrum per totam 
praesentem aestatem duximus statuendum: 
fidelitati vestrae mandantes, quatenus eidem 
fideli nostro in omnibus, qua ad ipsius officii 
judicatur spectare noscuntur ad honorem 
et fidelitatem nostram, per totam proximam 
praesentem duodecimam indictionem decaetero 
intendatis, tanquam judici per nostram Excellentiam 
ordinato.

Cap. XXIV.

Concedit licentiam exercendi artem medicinae, 
in quibusdam partibus.

Notum facimus fidelitati vestrae, quod fidelis 
noster N. ad Curiam nostram accedens, 
examinatus, inventus fidelis et de 
genere fidelium ortus, et sufficiens ad artem 
medicinae exercendam extitit per nostram Curiam 
approbatus. Propter quod de ipsius prudentia 
et legalitate confisi, recepto ab eo in 
Curia nostra fidelitatis sacramento, et de 
arte ipsa fideliter exercenda, juxta consuetudinem 
juramento, dedimus ei licentiam exercendi 
artem medicinae in partibus ipsis: ut 
amodo artem ipsam ad honorem et fidelitatem 
nostram, et salutem eorum qui indigent, fideliter 
ibi debeat exercere. Quocirca fidelitati

p. 196 

vestrae praecipiendo mandamus, quatenus nullus 
sit, qui praedictum fidelem nostrum super 
arte ipsa medicinae in terris ipsis, ut dictum 
est, fideliter exercendi, impediat decaetero, 
vel perturbet.

Cap. XXV.

Privilegium concessionis cujudam Castri in 
perpetuum.

Etsi munificentiae nostrae gratiam libenter 
extendamus ad singulos, quos fideles 
nobis ab operum esperimento 
sentimus: circa illorum tamen merita gratiosius 
profequenda, libentius nostrae liberalitatis 
dexteram adducimus, pro quibus non solum 
devotionis et fidei puritas, sed servitii gratitudo 
multiplicis intercedunt. Eapropter per 
praesens privilegium notum facimus universis, 
tam praesentibus quam futuris, quod nos attendentes 
fidem puram et devotionem sinceram, 
et grata servitia, qua N. fidelis noster, 
nostro culmini fideliter exhibuit hactenus, 
et incessanter ad praesens exhibet, et exhibere 
poterit devotius in futurum: castrum C. 
et Justitiariatus cum omnibus justitiis, justitiariis 
rationibus omnibus, et pertinentiis suis, 
quae de demanio in demanium, et quae de servitio 
in servitium eidem et haeredibus suis provenire 
potuerunt in perpetuum de speciali

p. 197 

gratia, et ex certa scientia nostra duximus 
concedendum, ita tamen, quod Castrum ipsum 
a nobis et haeredibus nostris in Capitaniam 
teneat, et immediate a nostra Curia recognoscat. 
Vivens jure Francorum, in eo videlicet 
quod major natu exclusis minoribus 
fratribus et cohaeredibus in Castro ipso succedat, 
inter eos nullo tempore dividendo: salvis 
in omnibus mandato, ordinatione et fidelitate 
nostra et haeredum nostrorum, et servitiorum, 
quae exinde Curiae nostrae debentur. 
Ad hujus rei testimonium etc. 

Cap. XXVI.

Privilegium concessum duci Austriae, super promozione 
sua de duce in regem.

Fridericus duci Austriae et Stiriae, suo dilecto 
principi et comiti Carniolae, gratiam 
suam et omne bonum. De fulgore 
throni Caesarei, velut ex sole Radii, sic caeterae 
prodeunt dignitates, ut primae lucis integritas 
minorati luminis non sentiat detrimenta, tantoque 
magis Imperiale sceptrum extollitur, et 
tanto cura regiminis folicitudinibus relevatur, 
quanto tribunal ipsius digniores in circuitu 
circumspicit consimiles regiones. Hac igitur 
consideratione commoniti, qui coelesti providentia 
Romani Imperii moderamur habenas, 
solii nostri decus tam veterum dignitatum ornatibus 
confovemus, quam novis honoribus

p. 198 

ampliamus. Tuis igitur, devotissime Princeps 
noster, supplicationibus favorabiliter inclinanati, 
nec minus ad exaltationem honoris sacri 
Imperii nostri respectum habentes, de infra 
scriptorum principum nostrorum consilio: videlicet
C.	Ratisbonensis Episcopi, L. Wormatiensis 
Episcopi, H. Bambergensis, et O. Brixiensis, 
abbatis Campidonensis, C. Abbatis 
Cliviacensis, O. ducis Moraviae, et B. Ducis 
Bavariae: ducatus Austriae et Stiriae cum pertinentiis 
suis et terminis, quos hactenus habuerunt, 
ad nomen et honorem regium transferentes: 
te hactenus praedictorum ducatuum 
Ducem, de potestatis nostrae plenitudine et 
magnificentia promovemus in regem, eisdem 
libertatibus, immunitatibus, et juribus praedictum 
regnum tuum praesentis epigrammatis 
autoritate dotantes, quae deceant regiam dignitatem. 
Ut tamen ex honore, quem tibi libenter 
addicimus, nihil honoris et juris nostri 
diadematis aut Imperii subtrahatur: quinimmo 
sicut hactenus tanquam dux, princeps 
et fidelis noster extiteras, sic in posterum regio 
decoratus honore, tu et successores tui, 
legitimi principes, fideles et devoti nobis et 
successoribus nostris in Imperio perpetuo persistatis. 
Nihilque propterea juri et honori Imperii, 
in praedictis regno et terris tuis omnino 
depereat vel decrescat, et quae hactenus habuit 
in eisdem N. eo specialiter et nominatim expresso, 
quod successores tui, non per electionem 
praelatorum, Ducum, Comitum, aut 
quorumlibet nobilium eligantur in regem, sed 
semper major natu seu senior ex generatione

p. 199 

tua ex te, et ex successoribus tuis, legitime 
descendentes, in regno succedant, nullusque 
in eis coronam aut consecrationem in praedicto 
tuo regno, de manu cujusquam accipiat, 
sed a nobis et successoribus nostris, tantum 
in Curia nostra, vel ab his, qui speciale mandatum 
a nobis super hoc habeant, coronationis 
et consecrationis munus et decus pro tempore 
consequentur. Alii vero haeredes minores 
natu, non habeant aliud, nisi quod ex regis 
gratia poterunt obtinere. Illud etiam juri 
regio et honori conjungimus, ut si aliquis 
Comes, nobilis aut ministerialis, vel miles 
de regno tuo contra te, et successores tuos, 
et terram tuam forsitan excesserit, et pro suo 
excessu Castrum vel munitiones suas ab excedente 
per te vel per nuncios tuos peti contigerit, 
ipseque negaverit assignare ipsum: ex jure 
regiae dignitatis, per sententiam Curiae tuae 
bannire forbannire valeas, ipsumque extra 
legem facere omnis juris fuffragio, prout est 
moris Imperii, carcerari. Caeterum, ut pacem 
et justitiam, quae sunt regnorum omnium 
fundamenta, possis in praedicto regno tuo 
constantius confovere, prasentium tibi autoritate 
concedimus: ut si quis in praedicto regno 
tuo manifestus extiterit malefactor, tuo 
videlicet aut Curiae tuae justo judicio condemnetur. 
Cumque aliquis de praedicto regno 
tenuerit, foverit vel defenderit eundem, et 
requisitus tuo judicio noluerit assignare, eadem 
poena puniri debeat receptator, idemque defensor 
quo malefactor ipse puniri deberet. Ad 
decus praeterea regni tui, praesentis privilegii

p. 200 

autoritate permittimus, ut de provincia Carniolae 
ducatum facias immediate tibi, et per 
te nobis et successoribus nostris et Imperio responsurum: 
et ut in Ducatu ipso cognatum 
tuum, fidelem nostrum, in Ducem valeas 
promovere, plenam tibi concedimus potestatem. 
Ad cujus rei memoriam et robur perpetuo 
valiturum, praesens privilegium fieri, et 
bulla aurea, typario nostrae Majestatis, impressa 
jussimus communiri, etc.

Cap. XXVII.

Exordium super gratiis faciendis.

Ut vota fidelium ad regum servitia et beneplacita 
principum animentur, vel augmententur: 
quia pia consueverunt liberalitate 
regnantes, justas eorum petitiones admittere, 
et ipsis manus munificas aperire.

Cap. XXVIII.

De eodem.

Favorabilis petitio supplicantium effectu 
debet pro sequente compleri: ut dum ea 
quae juste postulant promerentur, et ad 
fidelitatis obsequia magis eorum devotio accendatur, 
etc.

Cap. XXIX.

Recipit quendam in gratiam suam, remittendo 
ei offensas.

Tenore praesentium notum facimus universis, 
quod cum misericordia superexaltante

p. 201 

judicio, gloriosius reputemus offensis 
ignoscere subjectorum, quam eorum offensas 
ulcisci: attendentes supplicationem C. de N. 
se ad implorandum gratiam nostram humiliter 
convertentis: habentes quoque respectum ad 
sua fidei merita retroacta, quae impensa nobis 
ab eo servitia nostro conspectui repraesentat, 
nihilominus confidenter ipsum in redemptione 
offensae grata et utilia servitia nostro culmini 
praestiturum: dictum C. ad servitia et 
fidem nostram tota devotione conversum, in 
plenitudinem favoris nostri recepimus, 
consuete remittentes eidem omnem offensam 
et culpam.

Cap. XXX.

Privilegium libertatis, concessum quibusdam 
gentibus ad catholicae fidei unitatem conversis.

Fridericus etc. regibus, ducibus et principibus, 
marchionibus, et universis Christi 
fidelibus, Imperio Romano subjectis, 
gratiam suam et omne bonum. Ad hoc summi 
dispensatione consilii, prae aliis principibus 
obtinuimus monarchiam dignitatis, et 
Imperii Romani suscepimus diadema: ut etsi 
ad alia extrinseca debita solicitudo nos provocet, 
ad ea tamen, quae libertatis Ecclesia statum, 
et incrementum catholicae fidei promoverent, 
tanto specialius intendamus, quanto 
gratius inde Christo impartitur obsequium,

p. 202 

a quo fides coepit exordium, et per quem Imperialis 
gratiae recognoscimus unctionem. Hinc 
est igitur, quod per praesens scriptum notum 
fieri volumus universis praesentem paginam inspecturis, 
ad nostram nuper ex veridica fidelium 
insinuatione notitiam pervenisse, quod 
quaedam gentes in Septentrionalibus partibus 
constitutae, videlicet in Livonia, Escovia, 
Prussia, Semigalia, et in aliis provinciis convicinis, 
inspirante divina gratia coelitus, 
eo qui ubi vult spirat, expulsa de cordibus eorum 
superstionis caligine, cor carneum 
inducentes ab infidelitatis errore discedere cupiunt, 
et ad veri Dei cultum, et catholicae 
fidei [unitatem accedere sunt parati, ob illius 
tantum (sicut dicitur) differentes timorem, 
ne post susceptionem fidei,] per principes 
orbis libertates eorum ad servitutes onera 
deducantur. Cumque penitus censeamus 
indignum, et cunctis Christi cultoribus abhorrendum, 
ut libertas [quae per se res favorabilis 
est] privilegium et favorem, quae per 
fidem meretur, amittat, ea omnia praevenienda 
duximus de gratia speciali. Et ecce, 
quod universos et singulos eorum ad susceptionem 
catholicae fidei venientes, post susceptam 
fidem cum omnibus bonis eorum, sub nostra 
et Imperii protectione, [et speciali defensione] 
suscipimus, et praesentis scripti autoritate 
plenam eis et haeredibus eorum, intuitu

p. 203 

susceptae fidei concedimus et confirmamus perpetuo 
libertatem: nec non omnes immunitates 
quibus uti consueverunt, priusquam converterentur 
ad fidem. Eximimus insuper eos 
etiam a servitute, et jurisdictione regum, ducum, 
et principum, comitum et caeterorum 
magnatum, praesenti sancientes edicto, ut 
non nisi sacrae sanctae matris Ecclesiae, ac Romano 
Imperio, quemadmodum alii liberi 
homines Imperii, teneantur. Nullusque eos 
contra praesentis protectionis, defensionis, 
concessionis, et confirmationis nostrae paginam, 
impetere, molestare, offendere, vel 
eorum quietem turbare praesumat: quod qui 
praesumpserit, indignationem nostram et Imperii, 
se noverit graviter incursurum. Quare 
universitatem vestram hortando et rogando 
monemus, attentius exhortantes: quatenus 
praedictas gentes accedentes ad fidem, ob 
illius amorem , cujus intuitu et inspiratione 
ducuntur, qui eas denuo ad se 
vocat, benigne protegere, fovere ac tueri potenter 
ab incursibus malignorum, et ob reverentiam 
Imperii commendatas habere velitis: 
ut universos et singulos possimus exinde 
merito commendare.

p. 204

Cap. XXXI.

Exordium super gratiis faciendis conversis ad 
fidem noviter.

Consuevit innata consuetudo regnantium, 
excessus et merita subditorum justo pietatis 
examine, ac pia justitiae moderatione 
discutere, ut conversos pie recipiat, et 
conversionis ipsorum meritis, ac devozione 
pensatis, juste ad eos gratiam liberalitatis effundat. 
Habet enim in se gratiosa munera 
providentia principalis, ut et conversis 
subditis condescendat ad gratiam, et devotionis 
ipsorum zelum clementer et liberaliter prosequatur. 
Sane etc.

Cap. XXXII.

Concessio notariatus officii.

Notum facimus universitati vestrae, quod 
T. Tauriniensis, fidelis noster, juxta sacrarum 
constitutionem nostrarum tenorem 
examinatus, inventus fidelis, et de 
genere fidelium ortus, et sufficiens ad notariatus 
officium exercendum, est per nostram Curiam 
approbatus. Propter quod de ipsius prudentia, 
et fidelitate confisi, statuimus eum 
publicum notarium Tauriniensem: ut amodo 
in terra ipsa publice notariatus officium, ad 
honorem et fidelitatem nostram debeat exercere: 
recepto ab eo juramento fidelitatis, de

p. 205 

ipsius publici notariatus officio fideliter exercendo. 
Quare fidelitati vestrae mandamus, quatenus 
si in terra ipsa non est completus numerus 
statutus notariorum, nostris constitutionibus 
comprehensus, dicto T. fideli nostro, 
tanquam publico notario ejusdem terrae, 
a nostra Majestate statuto, de omnibus quae 
ad ejusdem notariatus officium pertinent, ad 
honorem et fidelitatem nostram decaetero 
intendatis.

Cap. XXXIII.

Recipit quosdam fratres cum bonis suis sub sua 
protectione.

Per praesens scriptum notum fieri volumus 
universis, quod frater Heinricus, domorum 
Militiae templi in Italia praeceptor, 
devotus et fidelis noster, Majestati nostrae humiliter 
supplicavit, ut domos in Imperio sibi 
commissas, fratres, familias et bona sua sub nostra 
et Imperii protectione, de nostra gratia 
recipere dignaremur. Nos igitur supplicationibus 
ejusdem praeceptoris favorabiliter inclinati, 
suae devotionis obtentu, domos praedictas, 
fratres, familias, et bona quae juste 
tenent et possident, sub nostra et Imperii protectione 
recipimus: speciali praesentis scripti 
autoritate mandantes, et firmiter inhibentes, 
sub poena gratiae nostrae, quatenus nullus sit, 
qui nominatas domos, fratres et familias, 
in personis, possessionibus et bonis suis ausu

p. 206 

temerario, contra hujusmodi protectionis nostrae 
tenorem, impetere, impedire, offendere 
seu molestare praesumat. Immo universi 
et singuli ipsum praeceptorem, fidelem et devotum 
nostrum, et fratres, cum domibus, 
possessionibus et bonis suis, habeant pro nostrae 
Majestatis reverentia commendatos. Ad 
huius autem protectionis nostrae memoriam, 
stabilitatem et firmitatem, praesens scriptum 
fieri jussimus, nostri culminis 
sigillo munitum.