Biondo Flavio
De verbis romanae locutionis
Ed.: Mirko Tavoni, Latino, grammatica, volgare: storia di una questione umanistica, Antenore, Padova, 1984, pp. 197-215.

p. 197

[1] Cum multa sint, Leonarde clarissime, tuum nomen celebrantia,
tum maxime illud illustrat, latini sermonis exquisita proprietas, qua
felicioris aevi, in quo floruit eloquentia, praestantes quosque adeo
imitaris, ut cum a nemine supereris, eorum plurimos antecellas. 
[2] Quod enim vir doctissimus et clarus aetate nostra vates Antonius
noster Luscus, vel ut ipse appellare solitus es, videntissimus, dicenti 
mihi per hos dies te praesente non dubitavit affirmare: si omnium
qui latine scripserunt post Lactantium Firmianum scripta bonus
odorator sagaciter olphaverit, nullum inveniet, cuius orationis nitor
numerositasque et ornatus ciceronianam aeque redoleat eloquentiam.
[3] Facitque huiusmodi latinitatis splendor ut, si ignotas
aliquot vel obscuras Graecorum historias, si Demosthenis Aeschinisque
orationes, si Platonem Aristotelem, si Xenophontem Plutarchum
Basiliumque nostrorum hominum studiis utilitatique traduxisse,
si in demortui in primo BelloPunico Livii Patavini locum te te
subrogasse gloriosum ut est facinus tibi videtur, solidioris tamen gloriae
munus praecipua haec elegantiae copia a doctis saeculi viris reputetur,
qui graeca faciendi latina et historias alte repetendi facultatem
multis, dignitatem romani eloquii paucis vident contigisse, quam in
te maximam et prope singularem admirantur. 
[4] Haec quorsum dicta sint, citius pergam explicare, quam per
iucundam mihi rerum tuarum commemorationem licere arbitratus fuerim,
ne mancum mucidumque laudis tuae sermonem videar instituisse,
quem paris eloquentiae fontem desiderare non ignoro. [5] Abest
vero tantum, ut gratiolam apud te venari canendis pergam laudibus,
quae humillima quantumvis pectora titillant, quod caestu contendere
tecum Dares cum Entello, vel si mavis lancea comminus cum Hectore
Thersites aggredior. [6] Dabis autem veniam, et, si tuam novi humanitatem,
quae nudum litteris virum ornaret, gratiam habebis, eum a
me sermonem introductum esse, quo romanae facundiae, cuius es
celeberrimus cultor, servatum a priscis usum ostendi oporteat:
quibus scilicet verbis vel regum temporibus, vel stante re publica,
vel ea primum a Caesaribus oppressa, orationes concionesque, immo

p. 198

et universam locutionem apud Romanos constet habitam fuisse. [7] Si
vero aridum, ut est, ieiunumque tibi videbitur huiuscemodi orationis
meae genus, indictis christiana religione ieiuniis, et perflantibus
Martio mense ventis, quo in tempore ista scripsi, attribues. Sed ad
institutam disputationem veniamus.
[I] [8] Magna est apud doctos aetatis nostrae homines altercatio, et
cui saepenumero interfuerim contentio, materno ne et passim apud
rudem indoctamque multitudinem aetate nostra vulgato idiomate, an
grammaticae artis usu, quod latinum appellamus, instituto loquendi
more Romani orare fuerint soliti. [9] Nec desunt argumenta utramque
vel impugnantibus vel defendentibus partem; quae si in medium
adduxero, qualibus utrique nitantur fundamentis apparebit; eritque
omnium oculis adeo subiecta huiusce disceptationis materies, ut
quilibet iurisdicundi ignarus, sive, ut dicere Florentini solent, iudex
emporinus, faciliter et ex tempore sententiam ferre non dubitet. 
[10] Quam tamen et docti et rerum romanarum callentissimi iudicio
vel ea ratione servaverim ferendam, ne, cum tu pluresque alii, omnium
iudicio saeculi ornamenta, invicem dissentire videamini, ego
unus, in quo tales viri vel contraria sentiant vel addubitent, id ausim
affirmare. [11] In quas vero concesserim partes facile poterit coniicere
qui meminerit me tibi supra bellum indixisse; quod ea gerere modestia
institui, ut nec te impudenter abs me lacessitum, nec me maiorum
sententiae acquiescendo durum pervicacemque videri velim.
[II] [12] Memoria tenes, ut opinor, apud summi pontificis Eugenii
auditorium, et pro ipsis ferme cubiculi foribus, cum viri doctissimi
Antonius Luscus, Poggius, Cintius et Andreas Florentinus, apostolici
secretarii, te collegii nostri decus adeuntes, tuam rei, de qua loqui
coeptum est, rogassent sententiam, varias pro temporis brevitate singulos
protulisse opiniones. [13] Tecum enim, si recte memini, Luscus
et Cintius sentire videbantur, vulgare quoddam et plebeium, ut posteriora
habuerunt saecula, Romanis fuisse loquendi genus a litteris
remotum, quo doctissimi etiam oratores apud populum illas dicerent
orationes, quas postmodum multa lucubratione in grammaticam latinitatem
redactas posteris reliquerunt. Cum tamen unam tres ipsi
eamdemque teneretis sententiam, differentia invicem mihi videmini
attulisse argumenta.
[III] [14] Negavit Luscus satis simile vero esse litteratum populo
sermonem ab illis factum esse, earum potissime rerum, quas sua aut
rei publicae aut amicorum causa probari persuaderique cupivissent;
quod eo tendere videtur, ut aliam litterata vulgatiorem haberi oportuerit
loquelam, qua plebi domestica dicentes ad populum uti conveniret. 
[15] Assertionem huiusmodi cum probasset Cintius, argumentum
addidit de Tullo Hostilio Romanorum rege, quod apud Livium Patavinum
primo ab Urbe condita habetur, vocem, qua suos increpavit,
exauditam terrori hostibus fuisse; id ab rege dictum ideo verum esse
suspicantibus, quia alieno ab illis idiomate diceretur. [16] Hinc elicere
visus est velle Cintius Romanis Fidenatibusque unam eamdemque
linguam vulgarem tunc fuisse, nullamque aliam locutionis ab rege
per id tempus quam litterati sermonis differentiam adduci potuisse. 
[17] Tu vero, si satis constat memoria, in Luschi et Cintii sententias
pedibus manibusque venisti, quas pro temporis brevitate rationibus
confirmare et Poggium es adnixus vestris partibus adiungere
contraria sentientem; quamquam, nisi vocatu cubicularii ad pontificem
in medio disceptationis aestu tamquam praelio excessisses, qui
nos adtrahere credideras, tuis quas adduxeras rationibus in te reflexis
persuasus ad nos transisses. [18] Cum enim de applausibus populi,
quos nobiles oratores aliquando excitasse legimus, multa in eam
dixisses sententiam, ut fieri posse non videatur plebem indoctam
huiusmodi suavitatem sermonis, quam habemus scriptam, gustasse,
ed vulgare quidpiam, quod tantumdem faceret, fuisse dictum, Caii
Carbonis illud adduxisti: "dictum patris sapiens filii temeritas comprobavit";
quo dichoreo tantum clamorem contionis excitatum scribit
Cicero, ut admirabile dicat fuisse. [19] Urgente autem Poggio,
et tamquam mucrone tuo ut te confoderet conante, non posse scilicet
sibi persuaderi, quin felicis saeculi beneficio unicum eumdemque sermonem,
quo tunc temporis dicendo scribendoque uterentur oratores,
habuerit multitudo, cuius aures numerositate illa mulcerentur, a nobis
es subtractus.
[IV] [20] Quod enim, te absente, nos ipsi postea tamquam praesenti

p. 200

tibi invicem dicebamus, nulli debet videri dubium quin, si altera lingua,
quam si placet velim appelles vulgarem, dictum fuisset, quod postea
in hanc latinam numerositatem orationis est positum, M. Cicero,
Quintilianus, Q. Asconius Pedianus aliique plurimi, quibus oratorum
quaeque minima referre cura fuit otiumque, hanc etiam orationis diversitatem
aliqualiter innuissent; quod nostra et patrum nostrorum aetatibus
a plerisque factitatum vidimus, de florentini Dantis Comoediis,
de luculentis Bocchacii vulgaribus fabulis vel ut ipse appellat novis,
quae cum grammaticis astricto regulis sermone scripta videmus, in
latinitatem dicimus esse conversa. [21] Id, ut opinor, usu eveniet
tibi, si quando in Historia florentina orationem ornate dictam referre
et laudare coget necessitas. In primis autem, quos hactenus scripsisti,
sex libris, id nequaquam abs te factum esse, eam crediderim causam
fuisse, quod illa scribendo nondum superasti tempora, quae multis
saeculis eloquentiae studiis abhorruerunt; cum vero ad nostram veneris
aetatem, nullo poterit abesse pacto, quin inter elegantis cuiuspiam
orationis commemorationem, eam latine et non vulgariter, ut a ceteris
consueverat, ab illo peroratam fuisse scribas. [22] Quando enim primum
Philippi ducis Mediolani bellum quod cum Florentinis gessit
scribere incipies, et legationis Venetorum ad Martinum illa tempestate
pontificem romanum pro pace quaerenda missae mentionem
facturus eris, elegans praeclari Francisci nostri Barbari oratio, quam
tunc ad pontificem publica audientia orator habuit, qualis fuerit
referre conveniet.
[V] [23] Sed ad propositam revertamur narrationem. Tam enim
mihi gratus fuisset tuus ad nos transitus, ut recolendae illius oblatae
spei studio, tuae responsionis perverterim ordinem. [24] Primam
instructa contra nos acies tua turmam habuit, imperitam inter Romanos
gentem vulgari corruptela, quod latine diceretur duellum,
protulisse bellum, et Gaio qui scriptus est Duellius ab indoctis
et vulgaribus Bello fuisse cognomentum: hinc coniici posse dixisti
litteratam vulgari dictionem fuisse differentem. [25] Cintii secundo
loco de regis Tullii vociferatione argumentum reassumpsisti, et
demum ad Gnei Carbonis, quod dictum est supra, concinnum illud
venire coeperas. [26] Haec, nisi fallor, levia sunt argumenta, et
suscepto a me muneri parum obfutura; quae nullam refellendo
haberent difficultatem, si modo ea fuisset intentio, id propositum.
Sed, cum a vobis summis quidem viris non solum ex tempore, sed
tumultuarie sint dicta, quibus, si per datum meditandi spatium liceret,
aut alia sit futura sententia, aut certe plures urgentioresque
probandi quod sentitis suppetant rationes; improbum mihi visum iri

p. 201

videor, si tamquam inermibus extra vallum, data fide, ad colloquia
accitis latera confodiam. [27] Quae itaque a vobis dicta sunt,
tamquam rei indicia mihi proposita, quantum ad rem facere videantur
cum dixero, tum illa ipse afferam, quae inter occupationes assiduas
succisivis dierum horis ad rem facientia colligere potui.
[VI] [28] Primum de Tullo, quod Cintius opposuit, si librum in
manus acceperit, nihil facere contra pervidebit. Tullum namque,
inquit Livius, viso Albanorum, qui in partibus suis erant, transitu
ad hostes, clara voce ita suos de concepto timore increpasse, ut
hostes exaudirent; terroremque ad hostes ipsos transisse, qui "audiverant
clara voce dictum"; additque "magnam partem Fidenatum,
ut qui coloni additi a Romanis essent, latine scivisse".
[29] Qui duas ex hoc facto locutiones Romanis fuisse volet probare,
Romanos Fidenatesque unius eiusdemque sermonis consuetudinem
habuisse ut credat necesse est; hincque arguat regem, qui facti sui
simulatione hostes terrere voluerit, non vulgata apud utrumque
exercitum verba, sed litterata praestantioribus domestica protulisse:
ut, quanto illa plus haberent auctoritatis, dum paucioribus ut innotescerent
niti videretur, eo maiorem hostibus incuteret metum.
[30] Ego autem contrarium ut sentiam, facit Livii textus, apud quem
est Fidenates, quos Romulus subegerit, fuisse Etruscos, lingua, ut
nosti, per id tempus a Romanis differentes, sed inter quos essent
Romani dudum a Romulo in coloniam Fidenas missi. [31] Unde regis
vaframentum nulla institutum alia ratione crediderim, quam ut suorum
animos confirmaret, et simul hostem ne circumveniretur dubitaturum
terreret; hinc clara voce a Livio dicitur exclamasse, id est alta
et aperta Romanis qui apud eum essent, illisque qui coloniam inhabitarent

p. 202

inimicam domestica: verbis enim, quod vos pergeretis dicere,
litteratis et multitudini ut fuissent incognitis suos adhortari
aut inimicos terrefacere voluisse extrema quaeque metuentem, cum
pristina regis prudentia parum quadrasset. [32] Latine ergo magnam
Fidenatum partem scivisse signanter scripsit Livius; non ut vulgaritatem
sermonis aliquam fuisse innueret, sed ut scituris Fidenates
fuisse Etruscos, et exauditam regis vocem intelligere nequivisse suspicaturis,
responderet.
[VII] [33] Duellii tui ratio parvi brevisque inter nos duelli momentum
est habitura, cum illud e vestigio dirimant infrascripta
Ciceronis in Oratore verba: "Quid vero licentius, quam quod
hominum etiam nomina contrahebant, quo essent aptiora? Nam...
duellum bellum... nominaverunt, cum superiores appellati essent
semper Duelli". [34] Nullam inde, ut mihi videtur, coniecturam
facere licet aut bellum vulgare aut duellum fuisse litteratum, sed
licentiam in ea re multitudinis ostendit, de qua statim plurima
intulit eum habentia sensum, ut ornate nedum litteraliter dicere
si volumus, trito loquendi usu populo concedamus, scientiam,
ut de se ipso dicit, nobis reservemus. [35] De Gnei Carbonis
solutae orationis versu satis multa dixi: si qua vero videbuntur
reliqua, a nostris illa requires argumentationibus, quas Poggium Andreamque
mecum facturos intelligo. [36] Sed satis supraque in portu
vestro securus navigavi. Iam tandem vela in suprema mali parte diu
haerentia pandamus, et multorum, quos nulla collegii necessitudine
prohibitos acrius incumbere suspicor lato pelagi campo, fluctibus
exponamur. [37] Velim tamen cum certaturis mecum omnibus illud
fore imprimis mihi commune, ut litterata orationis latinitate, quam
Romanis omnibus femellis pariter cum viris unicam fuisse constanter
assevero, doctos longe multum indoctam multitudinem praestitisse
concedam; in quo autem quantumque differentes fuerint cum probavero,

p. 203

tum facile et in promptu erit demonstrare, immo quod intendimus
demonstratum esse apparebit.
[VIII] [38] M. Cicero, latinitatis illustrator, et idem orator eximius,
in Oratoris libro, priusquam ad Gn. Carbonis locum veniat
de quo superius tam multa sunt dicta, numerosae orationis documenta
formans, sic inquit: "quia nec numerosa esse ut poema, neque
extra numerum, ut sermo vulgi est, debet oratio; alterum nimis est
iunctum, ut de industria factum appareat, alterum nimis dissolutum,
ut pervagatum ac vulgare videatur". [39] Hic, Aretine clarissime,
hic altum sunt mihi iacienda quaestionis propositae fundamenta. Cum
enim inde colligi liceat tres latinae dictionis formas tunc fuisse, poeticae
unam numeris astrictam, oratoriae alteram nec contextam numeris
nec carentem, vulgaris tertiam fluentem et quaquaversum sine
numero sine ordine dilabentem; quae docti partes erant, quae indocti
apparet. [40] Qui namque cantu et modis quibusdam apta et regulis
coercita oratione poema voluerunt conficere, ut multarum rerum scientiam
longo imbibissent temporis spatio necesse fuit; [41] qui item
propositam rem definire et ad commune iudicium popularemque intelligentiam
ornate, graviter, explanate voluerunt accomodare, quanta
eos didicisse oportuerit, Ciceronem dicere novisti, apud quem est,
praeter multa quae enumeravit, tenendam esse oratori omnium rerum
scientiam; [42] abiectum vero genus tertium tamquam natura ipsa
omnibus in commune datum, etsi iisdem quibus superiora duo conficiebatur
verbis, nulla tamen arte, nullis habebatur regulis, sed dissolutum
ac pervagatum erat, cumque in vulgi possessione remaneret,
maiora illa attingere non valentis, vulgare appellabatur.
[IX] [43] Nec tamen ideo non latinum vel, quale nostra habent

p. 204

tempora vulgare, omni latinitate carens erat, sed, quod in fratribus
iisdem genitis parentibus saepenumero videmus contingere, ut militia
unus, alter doctrina clari evadant, tertio per vitae ignaviam, aut quia
sinistro sit natus sidere, inglorio remanente, trinae huiusmodi locutionis
latinae germanitati accidisse constat; ut, quamquam uno eodemque
patre Latio una eademque parente Carmenta genitae, et in
unis eisdemque laribus romanis educatae fuerint, quae locutiones
doctrina se se ornarunt in primarias evaserint, germanam post terga
tertiam inter vulgares incomptam squalidam ingloriam relinquentes.
[44] Rursus, quem natura flavifuscum dederit, si capillus diu multum
illotus incomptusque habebitur, fuliginosus squalidus obsitusque
fiet: fac lascivam mulierem et cupidinis facibus agitatam hunc pectere,
et superinfuso quem noverunt liquore delibutum ad solem siccare,
flavus nitidusque, quales Helenae fuisse tuus scribit Homerus, aut
florentinae mulieres habent, impensa huiusmodi opera deveniet:
eumdem in planum passumque et cervicem humerosque complentem
adhibito calamistro inustum in annulorum coronam eadem muliebris
vanitas crispabit. [45] Pari itidem forma, quam Romani prima loquendi
consuetudine communem habuerant dictionem, bonarum artium
studiis excolentes nonnulli reddiderunt meliorem; et partim eloquentiae
artibus illustratam in orationis solutae instrumentum redegerunt,
partim modulatione vestitam pressa et angusta carminis aptitudine
concinnatam poema esse fecerunt.
[X] [46] Possem plurima huiuscemodi afferre, sed vereor ne sint
qui hanc locutionis partitionem cum mihi concesserint, contendant
infimum illud litteris abhorrens nulla ex parte latinum, sed quale
nostra habet aetas vulgare fuisse; hinc mea in me tela retorqueant,
et oratores dicant, cum populo orationes suas probari vellent, illa dicendi
foeda vulgaritate usos, quam postea defaecatam in limata scriberent
latinitate, sicque arma hosti parasse, quibus ipse conficerer,
et in prima disceptationis cunabula repulsus fuisse videbor.
[47] Istis ut respondeam, non eo inficias minori et apud populum tritiori,
quod vulgare secum etiam appellabo, verborum genere usos, qui
multitudini dicendo persuadere voluerunt; latinis vero verbis et
nostris, quae appellamus vulgaria, nequaquam adsimilibus id factum
fuisse plurima docebunt Ciceronis verba, quae habentur in Bruto.
[48] Quid enim, quaeso te, aliud latine diligenter loquendi laus, quam

p. 205

Flaminio et pluribus attribuit, sibi vult, quam alios laude indignos
et ab eo de industria praeteritos non diligenter latine, dum orarent,
sed tamen latine locutos fuisse? 49 Incomptam vero in Quinto Catulo
latini sermonis integritatem laudare est sine fuco illam aut
conatu aliquo a mera vulgi consuetudine tractam ostendere. [50] Quid
expressius quod intendimus, quid significantius ostendit, quam quod
Cottam praetorium "cum verbis tum etiam ipso sono quasi subrustico"
persecutum antiquitatem atque imitatum dicit? [51] Prudentem
illum, qui litteras attigisse debuerat, ut eloquentia sua populo
probaretur, verba ipsa nedum ea aetate trita et passim vulgo usitata
in buccam accepisse crediderim, sed, si quo rei vocabulo periti novam
limatioremque adduxerant consuetudinem, eo ipso loco rudem
se se ostendisse, et qualia sunt apud Ennium: "Vulturis in silvis
miserum mandebat homonem", verba frequentasse.
[XI] [52] De Curione autem, de Gracchorum matre Cornelia et
Gaio Caesare qualia dicat qui audiverit, ut armis depositis se victum
fateatur necesse erit. "Erant, inquit Cicero, quibus videretur illius
aetatis tertius Curio, quia splendidioribus fortasse verbis utebatur,
et quia latine non pessime loquebatur, usu credo aliquo domestico;
nam litterarum admodum nihil sciebat". [53] Litterarum nihil scivisse
et latine non pessime locutum Curionem fuisse, usu aliquo
factum domestico credidit Cicero. Si tantam itaque vim domesticus
habebat usus, ut sine doctrina, sine litteris non pessime latine loquentem
splendidioribus uti verbis et tertium urbis oratorem faceret
Curionem, non latinus esse non potuit sermo ille domesticus. [54] Ne
vero suspicari liceat fuisse curiosos in Curionis domo, qui carentem

p. 206

litteris infantem latinitate a litteratura profecta tamquam picam
imbuissent, quod de Bartholomeo tonsoris filio cive florentino factum
videmus, qui licet quintum aetatis annum vix emensus dicatur, subministratas
ab eruditissimo fratre Ambrosio nostro luculentas orationes
summo pontifici memoriter cum omnium admiratione pronunciat,
[55] de eodem inferiore loco scribit Cicero: "etsi pupillus relictus
est, patrio fuisse institutum puro sermone assuefactum domi".
Cum enim "assuefactum domi patrio fuisse institutum sermone",
eam de qua dixi suspicionem facere videretur, "puro" addidit; quem
scilicet nullum admiscuisset litteraturae condimentum.
[XII] [56] Urgebunt item qui contra sentiunt: si patrius sermo sine
litteris Curioni oratoriam conferre potuit, omnes pariter cetarios laniosque
et totam Terentiani Gnatonis salutatorum turbam in claros
oratores evadere debuisse. [57] Hanc etiam obiectionem confutabit
Cicero, apud quem superiore loco de ipso Curione tractantem sic est:
"sed magni interest quos quisque audiat quotidie domi, quibuscum
loquatur a puero, quemadmodum patres, paedagogi, matres etiam
loquantur. Legimus epistolas Corneliae matris Gracchorum, apparet
filios non tam in gremio educatos, quam in sermone matris. Auditus
est nobis Laeliae saepe sermo: ergo illam patris elegantia tinctam
vidimus, et filias eius Mutias ambas, quarum sermo mihi fuit notus,
et neptes Licinias". 
[XIII] [58] Magni interesse audivisti, quos quisque domi audiat,
quibuscum loquatur: opinor non negabis, in vulgari aetatis nostrae
loquendi genere, cuius gloriam inter Italicos apud Florentinos esse
concesserim, multo facundiores esse qui honesto nati loco ab urbanis
educati parentibus et civilibus innutriti sint officiis, quam ceteram
ignavae aut rusticanae multitudinis turbam; cumque eisdem verbis

p. 207

sermonem utrique conficiant, suaviloquentia unum placere multitudini,
incondito garritu alterum displicere. [59] Pari modo apud
Romanos, etsi latinis omnes verbis, quibus uni utebantur et reliqui,
quos tamen parentes educatio consuetudo bona et morum gravitas
vita praestantiores reddiderunt, quamquam litteris carerent, oratione
etiam praestantiores ac potentiores erant, tantamque vim habuit domi
bene instituta cum vivendi tum etiam loquendi norma, ut mulieres
Corneliam Laeliam Mutias Liciniasque facundiae laudibus illustraverit.
[XIV] [60] Restat ut C. Caesaris testimonio innixus Cicero latinitatem
Romanis omnibus eam sine litteris fuisse ostendat, quam doctrinis
partam pauci non ignorare vix possumus, idque facere cum
perget, simul, cetarii laniique quamobrem paribus ignoratione litterarum
dispares eloquentia invenirentur, docebit. [61] Cum enim illum
omnium fere oratorum latine elocutum elegantissime dixisset, paulo
post addidit: "aetatis illius ista fuit laus, tamquam innocentiae, sic
latine loquendi"; [62] et item infra: "Caesar autem rationem adhibens
consuetudinem vitiosam et corruptam pura et incorrupta consuetudine
emendat. Ita cum ad hanc elegantiam verborum latinorum,
quae, etiam si orator non sis et sis ingenuus civis romanus, tamen
necessaria est, adiungit illa oratoria ornamenta dicendi". [63] Si haec
sola, Leonarde, verba disceptationis nostrae principio allegassem, sufficere
potuit Ciceronis in Caesare testimonium, aetatis illius felicitate,
quod mihi saepe et variis dicendum fuit modis, latine omnes fuisse
locutos, facundos autem ab infantibus partim consuetudinem bonam,
partim discrevisse doctrinam.
[XV] [64] Hic tamen maiorem de integro suboriri quaestionem
video. Si enim quod dixi etiam stabit, omnes pariter latinis verbis
usos, mulieres et viros, servos et liberos, doctos et litterarum ignaros,
cum diversam pro vitae et morum qualitate dicendi facultatem plurimis
fuisse concesserim, eos qui domestica consuetudine et studiorum
flagrantia elegantissimae orationis praestantiam, quod de Caesare
supra est dictum, consecuti fuerint, maioribus quam quae possent

p. 208

a multitudine intelligi verbis uti debuisse; hinc eo recidat nostra
controversia oportebit, ut, licet abiectum hoc nostrum vulgare nulla
illis ex parte cognitum, sed ceteris cum sordibus reservatum nobis
fuisse concedatur, dissoluto et pervagato, quod vulgare illis erat, locutionis
modo pronuntiasse dicamus oratores. [65] Suspensum te videor
videre, cum ad hunc veneris locum, de mea morum urbanitate
iudicium ferre meditantem; quasi vero, si attenuato etiam dicendi
genere oratores prohibitos fuisse contendam, qui falso obiecta vulgaritatis
nostrae macula illos purgaverim, subrusticus pertinaxque censeri
possim, dum omnia quaecumque tueri intenderim mihi ab aliis
tribui, ipse nulla ex parte illis cedere velim. [66] Verum enim vero
nihil a me longius abest quam rixosa et contentiosa rusticitas; quin
immo sola in re una pervicax contentiosusque videri et esse velim, ut
si plurimos habeo pares, nulli me facilitate inferiorem esse contendam.
[67] De re itaque felici auspicio transigemus, omnibusque
utrimque vel resecatis quae superfluunt, vel quae desunt adiectis,
medium quemdam certumque eliciemus in orando servatum a priscis
oratoribus dicendi modum; quem praeter multa superius dicta in
id ipsum ducentia rationibus coniecturisque se se aliter habere nullatenus
potuisse docebo.
[XVI] [68] Constet vero primum inter nos necessarium est, sive
grandibus, sive abiectis, sive dissipatis, sive coercitis ratione verbis
oratum fuerit, verba orationum, dum pronuntiarentur, fuisse latina,
qualia nunc dicimus litterata. [69] Infimae autem vulgatissimaeque
locutionis more oratores ad populum verba fecisse ut credam, facere
posset qui ostenderet ignaram litterarum multitudinem urbanioris
eruditiorisque stili verba intelligere satis nequivisse, eaque oratores
necessitate adductos, ornatiore verborum compositione omissa, minima
quaeque ac vilissima fuisse dicendo amplexatos. [70] Futurum
vero qui huiusmodi necessitatem probare possit non magis timeo,
quam elegantissimis lectissimis ornatissimisque verbis semper oratum
fuisse confidam demonstrare. [71] Qualis igitur fuerit medius
ille orandi modus, quem pro icti transactionis nostrae foederis conditionibus
elicere sum pollicitus, cum audiveris, adversarios introducendae
vilitatis, et me pariter elegantissimi splendoris verborum asserendi
necessitate liberatos intelliges.
[XVII] [72] Oblata est mihi hoc loci facultas amplificationis maximae,
si aut ingeniolum ostentandi aut opus producendi libido animum
incessisset. Quam enim late pateat de figuris orationis campus, quamque
multa de gravi, de mediocri, de attenuata possint dici, non ignoras,

p. 209

quae ideo ad rem ipsam, qua de re agitur, plurimum viderentur
facere; quia (?), ubi supremi oratoriae facultatis praeceptores tria
ipsa dicendi genera et quidem inter se se non parum differentia ab
intimis rhetoricae artis visceribus profecta asseruerint, ineptum me
censeri iturum non dubito, si in unum idemque illa confundere perrexero;
sed memineris velim verborum non characterum, locutionis
non compositionis, corticis non medullae artis disputationem a me
institutam esse. [73] Quantumvis enim longe distent ac inter se
se differant orationum nervi succusque, quantumvis sententiarum
gravitate exornationibusque dispares sint, quantumvis ad suasionem
efficacioribus subtilioribusque locis una magis refarciatur oratio quam
altera, iisdem tamen prope verbis una quaeque dicatur oportet; vel
si aliqua gravis recipiet, quae attenuatam vel mediocrem non deceant
figuram, non tamen erunt talia, quae ignorantes qua ratione in ea
potius quam in aliis ponantur orationibus, quid significent, quid importent,
intelligere non possint.
[XVIII] [74] Tenes, ut opinor, ex supradictis oratores nulla per
auditorum imperitiam necessitate prohibitos fuisse, quo minus vel
grandes et ornati essent, vel medium dicendo aut infimum genus
orationis sectarentur; sicque promissum a me orandi modum habes
a priscis servatum, talia scilicet eos verba orando habuisse, qualia
per ingenii doctrinae et artis facultatem suppetebant, et pari ab indocta
multitudine intelligentia unumquemque illorum exauditum fuisse.
[75] Ut autem minima, sed forsan minus quam prima fronte
videbitur, remota similitudine id suadere incipiam, quid ipse aliquando
consideraverim attende. [76] Magnam in Curia romani pontificis
servientium nobis turbam, Gallos Cimbros Teutonos Alamannos
Anglicos Britannos Pannoniosque, et diversam penitus ab italica
linguam habentes alios, semper esse videmus, qui, etsi litteras sciunt,
adeo tamen rudes et artis grammaticae aliarumque scientiarum aliquando
ignari sunt, ut licet prima attigerint rudimenta et quamdam
ex consuetudine sibi comparaverint latini sermonis litterati practicam,
illitterati et penitus idiotae dici possint. [77] Hos si latine quidquam
feceris dicere, unde barbarismus soloecismusque nomina habuerint
nihil est amplius quod requiras; nam dicendo dissolutos pervagantesque
illos cernere est, sed (?) nulla primis secunda, aut postremis
media quae dixerint cohaerent; et tamen orationes sermonesque
qui a doctissimis litteratis fiunt, quid sibi velint, quas ob res dicantur,

p. [210] 

intelligunt. [78] Nostros vero (?), qui nec syllabas iungere, nec
prima noverint elementa, saepenumero vidi, cum litteratis interfuissent
doctorum hominum sermonibus, sensum excepisse; cumque ab
illis sciscitarer quo id evenisset modo, mihi respondisse, vicinitatem
similitudinemque vulgari et latino sermoni permaximam sibi videri,
quam audientes facilius sentire quam dicendo referre possent.
[XIX] [79] Qua vel maxima adducor coniectura, ducentis supra millesimum
annis post conditam urbem, priusquam ulla barbaries, quae
diu resedisset vel populo romano par vel numero et potentia superior,
urbem accoluisset, quaecumque dicerentur litterata latinitate
poemata orationesque omnes pariter intellexisse. [80] Hinc tanta
penes quoscumque indoctos aeque ac doctos, non poetarum oratorumque
solummodo, sed Roscii ceterorumque cum illis vicinitatem
habentium gratia, hinc maximi honores, hinc maxima utrisque praemia
a populo romano exhiberi solita proficiscebantur. [81] Si enim,
quod aetate nostra in melioris stili orationibus contingere videmus,
quodque a Romanis factitatum fuisse quibusdam videri supra memoravi,
quae poetae dixerant concinne Roscium vulgatiori lingua recitare
oportuisset, quidquid leporis, quidquid suavitatis, quidquid
enargiae poemati inerat, translatione ipsa corruptum evanuisset, et
tamquam in minus sincerum vas traductum acescere coepisset. 
[82] Quamquam quid ipse in hoc existimem frustra dici video; cum
Cicero ipse non minus rem istam mecum asseveret, quam si nostro
huic sermoni vivus interveniens mihi patrocinium afferre voluisset. 
[83] Verba ipsius ex Oratoris libro attente velim audias: "in
versu theatra tota exclamant, si fuit una syllaba aut
brevior aut longior; nec vero multitudo pedes novit, nec ullos numeros tenet,
nec illud quod offendit aut cur aut in quo offendat intelligit; et
tamen omnium brevitatem et longitudinem in sonis, sicut acutarum
graviumque vocum iudicium ipsa natura in auribus nostris collocavit". 
[84] Et paulo inferius: "sed in versibus res est apertior; quamquam

p. 211

etiam a modis quibusdam cantu remota soluta esse videatur
oratio, maximeque id in optimo quoque eorum poetarum qui lyrici
a Graecis nominantur, apparet; quos cum cantu spoliaveris nuda paene
remanet oratio".
[XX] [85] Audisti, naturam ipsam in illorum auribus acutarum graviumque
vocum collocasse iudicium; "nostris" enim quod dixit,
non suis summorumque virorum sed multitudinis romanae intelligi
voluisse, id declarat quod supra dixerat, multitudinem pedes non novisse. 
[86] Pedes ergo multitudinem ignorasse et nullos tenuisse
numeros, quae ad brevioris aut longioris syllabae dissonantiam exclamaret,
eo tendit, ut sine vulgaritatis cuiuspiam suspicione latinitatem
puram omnibus, paucis doctam credi liceat fuisse. [87] Huc etiam
accedunt de urbanitatis sono quae a Cicerone dicuntur in Bruto:
recinere in romanis oratoribus nescio quid urbanius, quo externi
caruerint oratores, sonum scilicet et tamquam verborum orationisque
accentum, qui nedum in scriptis sentiebatur orationibus, quas illi
reliquerant oratores, de quibus Cicero iudicium tunc ferebat; sed
vix quid qualeque fuerit intelligi potest. [88] De Gaii et Lucii fratribus
Caepasii filiis, quae idem habet Brutus, ad rem similiter videntur
facere, quos "oppidano quodam et incondito genere dicendi"
usos, non ex scriptis orationibus sed ex vocis pronuntiationisque sono
parum laudatos videtur Cicero pertransire. [89] Magna meo iudicio
argumenta latinitatem litteratam, de qua totiens dixi, unicum fuisse
idioma romanae multitudini, quae et syllabarum brevitatem longitudinemque
in versu sentiret, ac urbanitatis sonum saporemque vernaculum
et oppidanum genus dicendi internoscere posset. [90] Id
enim in nostra litterarum ignara multitudine utrum contingat nosti,
quae nedum gravis aut acutae vocis in carmine heroico sive lyrico
iudicium habet, sed carmina quid sint penitus ignorat, et urbanitatem
a rusticitate solo vestitu lautiorisque mensae discernit apparatu.

p. 212

[XXI] [91] Stationibus, ut video, erumpet impetumque faciet quispiam
et cornuta urgebit quaestione, verborum ne desinentias
et tempora ac modos nominumque inflexionem et numeros servasse, an
penitus confudisse multitudinem credam, qui latinitate illam perpetua
usam esse contenderim. [92] Si vero affirmans respondebo, id penitus
impossibile clamabit fuisse, cum artis grammaticae regulis ista confici
oporteat, a qua multitudinem ipsam accuratissime relegavi; sin negabo,
qualis illa fuerit latinitas interrogabit. [93] Cui velim una
satisfaciat responsio: nec didicisse, nec naturae aut bonae consuetudinis
munere regulas indoctam multitudinem scivisse, quibus grammaticam
orationem omni ex parte congruam faceret, neque etiam tam
longe a variationibus inclinationibusque et reliqua grammaticae orationis
compositione illius latinitatem abfuisse, quin litterata, qualem
mediocriter aetate nostra docti habent, oratio et videretur et esset. 
[94] Id, quia scriptis priscorum testimoniis ostendere longum
esset, viventium vocibus probare est animus.
[XII] [95] Si Pelignos Brutios, si Marsos Aequiculos Campanos
Sabinos et vicinas urbi gentes alias, quae loca inhabitant montana,
adiverit Mediolani Brixiae aut in reliquis Galliae Cisalpinae urbibus
civiliter enutritus et apprime doctus, loquentes rusticos mulieresque
audiens communis Romanorum loquela qualis olim fuerit scire numquam
desiderabit: plurima illic, quae longo studio et assidua librorum
revolutione vix discere potuerit, scalpra inter et sarculos et asello
bobusque adhortandis deterrendisque frequentari latina sentiet
verba. [96] Quamquam urbs Roma, quae pristino virtutis splendore
exhausta paucas reliquis in rebus sui ipsius reliquias habet integras,
non minimum huiusce rei hucusque servat indicium; [97] viros tamen
ibi a cursu loquendi pristino quam mulieres magis deflexisse
ideo crediderim, quia minorem ipsae cum externis rarioremque sermonis
consuetudinem habent. [98] Eas saepenumero adverti, mutua
salute obvianti data redditaque, bonam valetudinem ceterasque domus
condiciones verbis magna ex parte litteratis vicissim interrogantes,

p. 213

maiorem, ut existimo, quam quae a nostrorum paucis servari
possit, urbanitatis et gentis romanae vernaculi saporis proprietatem
elegantiamque adhibere. [99] Quae res Poggium Andreamque, ut
dicere soliti sunt, primo impulit ut nostrae huic de latinitate multitudinis
opinioni obstinate inhaeserint. [100] Tempora vero modos
numerosque et casus ab arte illas nequaquam nosse non dubito,
quas tamen alicubi errantes multa recte et ordine video proferre;
quamquam omnibus ubique apud Italos corruptissima etiam vulgaritate
loquentibus idiomatis natura insitum videmus, ut nemo tam
rusticus, nemo tam rudis tamque ingenio hebes sit, qui modo loqui
possit, quin aliqua ex parte tempora casus modosque et numeros
noverit dicendo variare, prout narrandae rei tempus ratioque videbuntur
postulare.
[XXIII] [101] Contra item, ut video, superiore loco tractata obiectio
adduci poterit. Si litterarum ignorantia, quod quidem ex superioribus
argui licet, nihil prohibebat quo minus omnes, indocti aeque ac docti,
vel ipsi orarent vel orantes intelligerent, doctrinam minime necessariam
fuisse, et, eadem illa quae contra lanios cetariosque adduxi resumentes,
assuefactionem domesticam, quod Curioni evenit, praestantem
formare oratorem potuisse contendent. [102] Hos Cicero ipse
in Bruto faciliter confutavit; cuius haec sunt verba: "Quid dicam
opus esse doctrina? sine qua si quid bene dicitur adiuvante natura,
tamen id quia fortuito fit semper paratum esse non potest". [103] Et
infra, cum de Antonio et Crasso diceret: "omnia veniebant Antonio
in mentem, eaque suo quaeque loco, ubi plurimum proficere et
valere possent, ut ab imperatore equites pedites levis armatura, sic
ab illo in maxime opportunis orationis partibus collocabantur", fortuito
dixit fieri, quod sine doctrina bene diceretur, adiuvante natura,
et ideo semper paratum esse non posse: ea vero quae dicerentur ex
arte, tamquam instructam ordine aciem suo quaeque loco ubi plurimum
proficere aut valere possent collocari. Quare huic etiam parti
satis supraque factum velim.

p. 214

[XXIV] [104] Succisis, ut vidisti, plurimis quaestionum capitibus,
aliud video ab hac nostra non lernaea sed romana hydra caput pullulasse:
prisci ne oratores, quos latine facio orasse iisdem quibus
orationes suae sunt scriptae verbis, illa dixerint. Latam habet ea
quaestio venam, et unde rivuli doctrina pleni deduci possint, nisi
libello, quem pro rei parvitate satis crevisse video, dandus esset modus. 
[105] Illud tamen constare certum est: paucas admodum orationes
ut scriptae sunt a Cicerone habitas, praeter illas quae scripto
fuerunt dictae; cum Pedianus ipsum nonnullas aliter pronunciasse
quam ediderit scriptas, notariorum testimonio qui illarum singula
exceperunt verba, expresse affirmet; [106] et ipse Cicero, cum aliis
in locis tum maxime ad Trebatium scribens, orationes dudum habitas,
quia satis limatae non essent, nondum edidisse dicat.
[XXV] [107] Extremam mihi restare video responsionem: qua ratione
quibus temporibus causisque factum credam, ut vulgaritatem
hanc nostram cum universae multitudinis latinitate, quam ostendere
conatus sum apud priscos fuisse, permutaverimus. Id vero, licet
iucundam pro rerum vetustarum cognitione narrationem habere videatur
posse, brevi expediam, et causas originemque huiusmodi iacturae
quam fecimus strictim attingam. [108] Cum de Caesare dixisset Cicero
quod supra retuli: "aetatis illius ista fuit laus, tamquam innocentiae,
sic latine loquendi", statim addidit: "nec omnium tamen, nam illorum
aequales Pacuvium et Caecilium videmus male locutos. Sed omnes
tum fere, qui nec extra urbem hanc vixerant, neque eos aliqua
barbaries domestica infuscaverat, recte loquebantur". [109] Temporibus
vides quae Ciceronis aetatem praecesserant illos qui aut extra
Romam vixerant, aut Romae domesticam habuerant aliquam barbariem,
a nitore locutionis romanae aliqualiter recessisse, et barbarie
illa infuscatos fuisse: [110] postea vero quam urbs a Gothis et Vandalis
capta inhabitarique coepta est, non unus iam aut duo infuscati,
sed omnes sermone barbaro inquinati ac penitus sordidati fuerunt;

p. 215

sensimque factum est, ut pro romana latinitate adulterinam hanc
barbarica mixtam loquelam habeamus vulgarem.
[XXVI] [111] Multas, ut principio sum pollicitus, utriusque partis
argumentationes, et illorum qui vulgarem nostrae similem Romanis
locutionem fuisse crederent, et eorum qui latinitatem litterariam illi
aetati mecum tribuerent, pro voluminis magnitudine videor attulisse. 
[112] Et, licet propositarum pro subiecta materia quaestionum
partes ipse meas defensaverim, licet transactione illa redire tecum
in gratiam voluerim, licet facillimam res ipsa determinationem prae
se videatur ferre, tibi tamen, vel, si per occupationes excusabis, doctissimo,
quem deligere malueris, sententiam et quaestionis solutionem
relinquo. [113] Quam, si etiam meis adversabitur assertionibus
illasque resupinas evertet, in eam accipere partem decrevi, ut unico
romani eloquii ad gloriam adiumento innixis quos habet frequentes
aetas nostra viris, quibus illud primo diceretur intelligereturque
verbis, aut me docuisse, aut a peritiori ut doceretur curasse laetari
debeam. Vale. 
Florentiae, kalendis april. MCCCCXXXV.