Blondi Flavii Forliviensis, Historiarum Ab Inclinatone Romanorum, Quartae Decadis Liber Secundus, ed. B. Nogara, Scritti inediti e rari di Biondo Flavio, Roma 1927, pp. 3-28 
 
p. 3 
 
BLONDI FLAVII FORLIVIENSIS 
<HISTORIARUM AB INCLINATIONE ROMANORUM> 
QUARTAE DECADIS LIBER SECUNDUS INCIPIT. 
 
I. Annus hic primus et quadragesimus supra millesimum et 
quadringentesimum christianae salutis variam sicut et superiores 
bellorum fortunam, sed ad extremum pacem habet sicut insperatam 
ita maximis suspicionibus involutam, copiis omnium bella in 
Italia gerentium, quod in superioris libri fine ostendimus, per autumnum 
in hiberna contractis. Nicolaus marchio Estensis, pacem 
Philippum inter et socios belli populos constituere anhelans, ad 
Venetos Florentinosque misit, et quam apud se retinuerat Blancham 
Philippi filiam, sequestre hymenaeumque ut dicebat Venetiis 
celebraturo senatu, Sfortiae in matrimonium dari satagebat, fore 
praedicans, ut, cum Venetos Sfortia patres sibi patronosque prudenti 
consilio delegisset, Philippo gener solide effectus, pacem quamcumque 
constituisset pari apud utrosque gratia et viribus utrimque 
alendis perpetuanti conservaret. Nec ullas Marchio conditiones 
Philippi verbis paci apponebat, quin omnia linqueret Sfortiae arbitrio 
moderanda. 
II. Acceperunt laetis animis factam pacis mentionem socii bello 
populi: Sfortia vero, de re ipsa apud Veronam requisitus, nedum 
assentiri velie videbatur, sed apud utrumque populum, ne simulatis 
et dolo plenis Philippi verbis crederet, aliquamdiu restitit. Tandem 
a senatu vocatus, accessit Venetias, iveruntque illuc eodem 
tempore Ugutio Contrarus Ferrariensis, omnium Marchionis consiliorum 
imprimis gnarus, et Simon Ghilinus Mediolanensis Philippi 
nuntius. Apparuit autem tunc, et, a Philippensibus de industria 
 
p. 4 
 
disseminatus, rumor increbuit fore ut Blancha Sfortiae propediem 
tradita, pax constitueretur qualem Sfortia praescripsisset. Forte 
per id temporis transiverat ad Philippum Ciarpellonus, quem a 
Sfortia patre nutritum Franciscus filius contubernalem carissimumque 
semper habuerat. Eum Philippus pollicitationibus oneratum et 
praefectura equitum, quam sibi a Sfortia denegatam transitioni 
honestamentum praetendebat, spei plenum misit ad Piccininum 
confractas apud Anglarium copias in Placentinis Cremonensibusque 
summis conatibus reparantem. Quae cum Sfortia intellexisset, veritus 
ne eo absente aliqui in Lombardia motus concitarentur, Iohannem 
Sfortiam fratrem et ductorum aliquos cum quatuor equitum 
millibus apud Soncinum intentos paratosque esse curavit; et interea, 
pacis tractatu per longas inextricabilesque ambages ducto, nuptias 
ornavit, quas Iacobus Foscari, unicus Francisco Foscari Venetiarum 
duci filius, uxore ex Contarena gente traducta, per Ianuarium fecit 
sumptuosissimas. 
	III. Idibus vero Februariis Piccininus, cum omnes copias, equites 
octo millia pedites ad tres mille, ex Placentinis Parmensibusque 
trans Padum traductas in Cremonensibus coegisset, simulavit ducere 
ad Ollium amnem contra Urceos transmittendum: Iohanne autem 
Sfortia, ut resisteret et eam Ollii amnis oram tutaretur, parante, 
flexit ad sinistram Piccininus tamquam Abduensis Glareae oppida 
invasurus. Tunc Sfortia frater, nullam de Ollii transitu hostis 
suspicionem habendam ratus, ad Urceos recessit, et Piccininus, 
nudatam custode amnis ripam intelligens, magno itinere noctu 
confecto, ad vada quae sunt contra Rudianum improvisus traiecit. 
Cui cum resistere congregati in campis posse diffiderent Sfortiani, 
quadripartito dissipati properarunt ad oppida Urceos Soncinum 
Glarium et Palatiolum praesidio confirmanda. 
	IV. Id cum intellexisset Piccininus, Clarium ducens oppugnare 
coepit, quo in oppido qui inerant Sfortiani milites haudquaquam 
restitere; et Piccininum vel repellere vel diu distinere diffisi, ea in 
parte ad quam oppugnatio ostendebatur praelio intenti erant, cum 
oppidani aversa in parte praesidium oppidumque hostibus prodidere. 
Fuit vero id incommodum maius omnium quae tot in bellis 
per annos duodeviginti Sfortia accepisset. Postera die Piccininus, 
Palatiolo, prodentibus item oppidanis, recepto, arcem in quam se 
 
p. 5 
 
praesidium receperat eo consilio se absente oppugnari iussit, quod 
ad alia capienda regionis oppida intenderet proficisci. Sed adierunt, 
priusquam movisset, qui sese illi sponte et necdum viso exercitu 
permiserunt: vallis Isei incolae, omnesque municipiorum et castellorum 
Abduensis Glareae oppidani, pariterque ex campestribus 
Brixianis Casterzaghenses atque Travaiadenses. Postmodum Palatioli 
arce septimo oppugnationis die, praesidio et custodibus cum 
armis et vestimentis abire permissis, recepta, defecerunt a Venetis 
Longena Mairanum et quicquid in ea obtinuerant regione. Quo die 
item marchio Mantuanus arcem mediam pontis Valegii a custode 
proditam praesidio communivit. 
	V. Sed erat forte tunc Pischeriae Sfortia, quem a Foscari 
nuptiis vanoque pacis constituendae consilio acceptum in Clario 
incommodum excitavit, eoque curante, duabus Valegii arcibus in 
fide persistentibus tantum praesidii armamentorumque est impositum, 
ut media arx perdita, cuius recuperationi nequiret intendere, 
nullam esset molestiam provincialibus allatura. Constituerat vero 
copias omnes, quae in Paduanis Vicentinis Veronensibusque hibernabant, 
Pischeriam contrahere, aliis, quae apud Brixiam convenerant, 
ut sese par hosti opponeret, adiuncturus. Sed multi certique 
nuntii attulerunt: Ciarpellonum, quem ostendimus a se per fugam 
Piccinino additum a Philippo, rumorem disseminasse, functum se 
fato, quo sibi olim domestici omnes et ipse imprimis praedixerit 
pereundum: Venetos, superbam perfidamque gentem, illum securi 
quemadmodum antea Carmagnolam percussisse; inde factum esse 
ut Abduensis Glareae oppidani arciumque custodes defecerint ad 
Philippum. Ea autem mortis Sfortiae opinio non solum illos qui 
rebellaverant suae blandientes perfidiae, sed Brixianam quoque 
invaserat plebem, ratam praestantem et insigni elatum recenti 
victoria ducem Sfortiam, si salvus et liber esset, numquam in ea 
propinquitate eiusmodi motus fuisse tanto tempore contempturum; 
et si quae ab ilio litterae perferebantur, eas commenticias adulterinasque, 
nuntios vero, qui de illius accessu dicerent, subornatos a 
studiosis partium reputabat. Quam ob rem Sfortia, reiecta in ver 
instans expeditionis parandae cura, trecentis comitatus equitibus 
Brixiam se contulit; quem Brixiani populariter obvii et fusi in 
praetorianas aedes deductum magnis muneribus donaverunt. 
	VI. Recepit tamen eodem die Iseum Piccininus, et in Francecurtanos 
postera die ducens, Passiranensibus Bornadensibusque et 
 
p. 6 
 
Paternianis ad deditionem faciendam se petentibus obviavit: qua 
etiam die incepit Roadum, quod oppidum multi faceret, obsidere. 
Sed cum Piccininus fidelem Venetis populum intelligeret resistere 
paratum, reiecta in pabuli carentiam culpa, recedens Minervium 
duxit, eoque recepto oppido, Pontis Vici data spe salutis potitus, 
oppidanos, quod aestate praeterita se nimis faciliter Sfortiae permisissent, 
diripi iussit. Quo in victoriae cursu Bina Calvisanum 
Gotlenghum Gambara Pratalbuinum et cetera regionis castella, 
priusquam adirentur, defecere. Exinde Piccininus, ad illa ducens 
quae Mantuanus marchio aestate anteacta amiserat, Canedo faciliter 
est potitus; sed necessum fuit oppugnare arcem pertinaciter 
resistentem: Asolam vero, cum multos circumsedisset dies, ideo 
nequivit capere, quod illud et quinque alia solum, Pischeriam 
Lunadum Montemclarum Urceos et Soncinun, Sfortia curaverat 
praesidio conservari. 
VII. Marcharia itaque sex dierum oppugnatione et Rivariolo in 
Cremonensibus quam primum accessit in potestatem factis, Piccininus 
Gotlenghum concessit, et magno inde confecto itinere, primis 
castris ad Urceos consedit; cumque eius potiundi nulla spes appareret, 
castellum expugnavit impositum ponti Ollium amnem Urceos 
inter et Soncinum iungenti a Venetis aestate praeterita reparatum. 
Eo in furoris potius quam acceleratae victoriae cursu, qui quatuor 
et triginta duraverat dies, cum tot et tanta confecisset Piccininus, 
prima ut existimavit diu mansura ad Soncinum castra firmavit. 
Nam, praeter quam quod moenibus munitissimum firmissimo 
tenebatur praesidio, oppidanos credidit rebellionis quam nullis 
coacti viribus aut damnis ante acta aestate fecerant conscientia, ne 
in suas venirent manus, pertinaciter conaturos. Bombardis itaque 
sex in circuitu dispositis, et equis, quibus alendis a pabulo laboraretur, 
in proxima missis, omnia paravit intentavitque solita duris 
oppugnationibus adhiberi. Spernebat vero eum Michael Grittus 
patritiae gentis Venetus, quem quadringentos ducentem equites, 
addito peditatu, Sfortia imposuerat. Et tamen, ut nullum abesset 
eo in tumultu scelus, a praesidio, cuius fidei imprimis plurimum 
tribueretur, defectio incohavit, duobus de quadraginta Gritti commilitonibus 
ab hoste corruptis, apud plebem primo et post apud 
ductorem, ut rebus omnium in communi consuleretur, minis potius 
 
p. 7 
 
quam exhortatione petentibus. Itaque introductus a plebe gratiam 
occupata defectionis celeritate quaerenti Piccininus, cum oppidanos 
sese purgantes benignius audisset, Grittum in vincula coniecit; 
commilitones vero in Philippi stipendia conscriptos equis et ductoris 
sui suppellectile donavit. 
VIII. Aderant tunc Aprilis Kalendae, et qui tam multa in hostili 
agro evertissent Philippenses hiemali in expeditione illa, equos 
nedum in acie strigosiores sed viribus adeo reddiderant enervatos, 
ut, quod aestate praeterita in Etruria suo sensissent damno, debiles 
illos hostibus congressuri essent habituri. Quam ob rem Piccininus, 
copiis in recepta municipia oppidaque, prout locorum necessitas 
et cohortum commoda exigere sunt visa, distributis, Mediolanum 
concessit; accersitisque ductoribus, exercitum qui Sfortiano par 
esset vel per summos virium Philippi conatus instituit reparare. 
Nam Sfortia, postquam octo dies apud Brixianos fuerat, Veronam 
reversus, instaurandis summo adnisu copiis sociorum populorum, 
pecunias contrahebat; quoque nihil intentatum linqueretur, curaverat 
Michelettum Attendulum veteranum excellentemque, prout 
in Anglariano praelio estendimus, ductorem, ea spe Venetorum 
stipendiis adscribi, ut eius, quem patris loco haberet, usus consilio 
auxilioque, certam sibi ut rebatur victoriam compararet. 
	IX. Interea tamen Philippus, haudquaquam segnis vel rei suae 
improvidus, par illi paravit incommodum, quod nedum speraverit 
Michelettum distinere, sed coacturum, ut copiarum partem educeret 
Lombardia, Alphonso Aragonum rege in gentis Attendulae dominia 
partium regni Apuliae concitato. Is namque rex, peditatu in proditam 
sibi Beneventanam arcem clam imposito, civitatem cum 
cohorte una ingressus, Fuschinum Cutognolensem cum turma equestri, 
quam praesidio a Sfortia impositus ducebat, intercepit, et 
Vicari Mota Ursaria Mirabella Casalbore et Bonalbergo agri castellis 
eo in tumultu subito habitis, Araiani oppido, cuius comitatus 
titulo Sfortia ornaretur, Apitioque longiori obsidione pressis, potiri 
nequivit. Troiani vero, Manfredoniamque, et multa regionis oppida 
ac castella oppidani Sfortiae quondam genitori et ipsi item filio 
fideles sine praesidio conservarunt; et quae in Calabris obtinebat 
Michelettus, protexit Iohannes Antonius Ursinus princeps 
Tarentinus. 
	X. In alium autem gentis Attendulae veteranum annos natum 
nonaginta Laurentium, qui primus Sfortiam superiorem ab tenui 
 
p. 8 
 
inopique casula in militiam eduxit, cum Aragonenses impetum 
fecissent, Vigiliis illum, oppido haudquaquam contemnendo, et 
castellis aliquot spoliarunt; et tamen Vigiliarum arcem eumque 
etiam protexit princeps Tarentinus, ne in Aragonensium carcerem 
truderetur. Is enim princeps, licet in regis Alphonsi partibus maneret, 
cum tamen acerrimas, prout longe supra ostendimus, cum 
Candolis inimicitias exerceret, in motuum qui acciderant varietate 
rebus suis prospicere conabatur. Namque Antonius Candola, postquam 
ab Eugenio romano pontifice stipendia accipere incohaverat, 
ad Alphonsum regem transiens, dato in obsidem filio annos quatuordecim 
agente, cum ilio imprimis egit, ut quaecumque paterna haereditate 
possideret, sibi salva forent regia sanctione. Quamquam 
vero is Sybarim, quam civitatem dicunt Barum, concesso genitori 
et sibi a Iohanna regina ducatus titulo, ac Triventi comitatum 
iuste ex regni constitutis videretur habere, plurima tamen diversis 
in regionibus tenebat, quae armis et violentia freti studiosis Aragonensium 
abstulissent. Hi ne erant cum principe agnati Nolanus 
comes et gentis Ursinae ceteri, dux Sinuessae, Fundorum comes, ac 
eius sectae omnes ab Alphonso rege adeo animis abalienati, ut in 
novam quaecumque emergeret fortunam prospicientes, Sfortiam 
Attendulosque, partim praetensis purgationi simulatis erga regem 
causis, partim libera contumacia tutarentur. Quin etiam Traianus 
gentis Caratiolae Neapolitanus, Avelini comes, licet Antonium Candolam, 
cuius sororem in matrimonio haberet, ante cum octingentis 
equitibus secutus fuisset, ne Aragonensi vires adderet, sub Tarentini 
principis umbra protexit oppida Attendulorum. 
XI. Forte per id temporis Barenses non manus cuiuspiam aut 
factionis proditione, sed publico consilio, Candolae praesidio portis 
deiecto, desciverunt ad principem Tarentinum. Quod vero arcem 
natura loci et praesidio munitissimam nulla capiendi spes appareret, 
eam, obiectis munitionibus, ab urbe excluserunt; et accitus 
post confectam rem princeps, secutos civitatis factum agri paganos 
oppidanosque additis praesidiis confirmavit. Ea cum Antonio Candolae 
essent nuntiata, accessit quidem cum copiis repentinus; sed, 
postquam perdita recipiendi nullam spem vidit reliquam, ad regis 
Alphonsi iustitiam est conversus. Quae maxima iudicii difficultas, 
cum petenti Antonio iustitia scripto et verbis non denegaretur, et 
principi ut satisfaceret mandaretur, Candolam, nisi redderetur Barum, 
verbis duci veritum, et Ursinum civitatem optime de se meritam 
in irati hostis manus reddere obstinatius recusantem a rege 
 
p. 9 
 
abalienavit, addiditque res ipsa calcar Romano pontifici, ut destinatum 
ad regni pacem vel armis parandam exercitum mittere 
maturaret. 
	XII. Quod vero Genuenses, acerrimi Alphonso regi et subiectis 
sibi citerioris Hispaniae populis hostes, multa et magna in id bellum 
pollicerentur, secum foedus iniit solemni ritu celebratum, ut, ipso 
terrestres immittente copias, equites quatuor millia pedites mille 
quingentos, classem illi armarent, tectas naves sex maximas, duodecim 
triremes. Quo in foedere annos duos, si prius Italia non 
pelleretur Aragonensis, duraturo actum est: Siciliae regnum ultra 
citraque fretum Romanae ecclesiae, cuius est, restitui, Sardiniamque 
concedi in feudum populo Genuensi; et ne mora paratam a 
principum regni dissidiis Tarentino Ursinisque ceteris et Candolis 
victoriam labefactaret, cautum, si pontificis legatus, quod apprime 
suadebant Genuenses, Maio vel ad summum Idibus Iuniis in hostem 
duceret, classis intra dies triginta Italiae litoribus, quae obtineret 
Aragonensis, appelleretur. Igitur cardinalis Sanctorum Nerei et 
Achillei, quem appellatione Tarentinum legatura ostendimus designatum, 
intra Kalendas Iulii mensis cum tribus iustis cohortibus 
peditibus ad mille trecentos hostilem agrum apud Marsos Albetenses 
invasit. 
	XIII. Et Franciscus Sfortia, quod tam multis in Lombardia 
implicitus non intentasset solus, pontitice hortante et bello incumbere 
promittente, Aragonensem bifariam in regni partibus agitavit. 
Caesarem namque Martinenghum, postquam apud Tienium fuit 
captus, in sua stipendia acceptum curavit navigio Venetorum cum 
sexcentis equitibus Manfredoniam transportari, qui, quadringentis 
auctus equitibus, quos Sfortiae conquisitores ex Apulis contraxissent, 
perdita de Beneventanis brevi recepit; eoque in tempore Alexander 
Sfortia frater ex Piceno, quam administraret, provinciam, 
cum mille equitibus duxit in Frentanos, quondam Samnites, quos 
dicimus Aprutinos, et studiosos Aragonensi Teatinos, confinesque 
Paelignos Sulmonenses, quibus dedisset praesidio rerum Raimundum 
Candolam et Riccium Monteclarensem, invasit; ut nulla ratione 
promissis Genuensi in foedere visus sit pontifex defuisse. 
	XIV. Tribus tamen his agitatus in locis, rex Alphonsus maritimae 
magis orae a Genuensi timens, Caietam concessit. Commissa 
sunt interim ab Aragonensi equitatu cum Caesarianis praelia, in 
 
p. 10 
 
quibus neuter hostem insigni victoria superavit: Alexander vero, 
cum ad Aterni amnis ostia feliciori ausu quam Sfortia genitor traiecisset, 
castellum, cuius nomen proximus obtinet idem amnis, Pischariam 
obsedit. Id cum nullo ferendum modo duceret Raimundus 
Candola, cuius ditione castellum maximi ob portoria commeantiumque 
vectigal proventus teneretur, statuit subvenire, et additis 
Monteclarensi, occulto delectu, non Teatinis modo sed Sulmonensium 
paganis, improvidum, ut ratus est, hostem conficere opinabatur. 
Senserunt vero advenientem, quos diversis in locis Alexander 
disposuerat, nocturni exploratores, celeri quorum nuntio exciti Sfortiani 
arma corripiunt, et tamquam Riccio, quem impigrum praedatorem 
noverant, praelio occursuri, longius a castris sunt progressi. 
Sed postquam dies orta peditatus turmas et equitatus sub signis 
composite advenientis quadratas ostendit acies, illico omnes accersivit 
Alexander quos aut bombardarum custodia aut somnus segnitiave 
in castris detinuissent. 
XV. Fuit Riccii consilium, visis Sfortianis, quibus crediderit 
sua consilia a perfugis prodita esse, in colles proximos recedendi; 
sed Raimundus Candola, quem omnium aetatis nostrae agri seminarii 
pascuive et pecoris ac pecuniarum ditissimum portoria vectigalque 
Pischariae exeruciarent, in paucitatem hostium concione 
apud suos invectus, intulit signa, et congressos hostes tamdiu cum 
equitatu sustinuit, quoad peditatum Riccius in aciem explicavit. 
Quod in Candolarum apparatu dum fieret, fuerunt ex Sfortianis qui, 
damnato Alexandri consilio, illi suaserint ea ratione pedem referendum, 
ut, si hostilis exercitus, cui integro cum pernicie obsisteretur, 
effuso cursu esset insecutus, equitatum pedite destitutum 
primo, et inde conficerent peditatum. Riccio interim pedites in 
fronte locanti parvum quem adduxerat peditatum opposuit Alexander, 
et in Candolam cum equitatu delatus, mercaturae innutritum 
ductorem e vestigio repulit, levique commisso praelio, prius 
in fugam conversum cepit, quam Riccius, quid futurum erat intelligens 
accurrensque, potuerit subvenire. Ea tamen visa equitatus 
fuga, Riccius suos convocavit, et, collem proximum circumvectus, 
notis itineribus eos est assecutus: tunc, agmen ipsum claudens, 
crebris ad rivos impeditioresque scrobibus viae anfractus commissis 
praeliis, Alexandrum distinuit insequentem. Tandem fugientes 
Teatina exceptos porta Sfortiani cum vidissent, vinciendis 
 
p. 11 
 
captivis impedimentisque legendis aciem converterunt: Alexander 
vero, trecentis eo captis praelio equitibus in Picenum missis, Candolam 
attribuit munitissimae arcis Firmanae custodibus 
conservandum. 
	XVI. Eius secundi praelii fama effecit, ut maritimae Frentanae 
villae, quam dicunt Villamfrancam, oppidani priusquam adirentur, 
se se permiserint Sfortianis. Interea ceperat in Marsis Albetensibus 
Romani pontificis legatus castella septem, et, si promissa Aquilanorum 
auxilia ad duo millia accessissent, parabat ducere in Paelignos, 
cum Antonius Candola, copiis eo paratior adveniens, fovit 
Sulmonenses et perditorum in Albetensi comitatu castella duo 
recepit meliora. Rex item Alphonsus, postquam fabricatas in classem 
Genuensium triremes sine armamentis esse, naves vero tutandis 
ab hoste Catalano piratisque civium Genuae mercimoniis, quae 
ex Anglia adveherentur, in fretum Gaditanum navigasse intellexit, 
orae maritimae cura liberatus, et ipse ecclesiastico exercitui 
se opposuit. Tum legatus, qui duobus hostium exercitibus par esse 
nequiret, copias per municipia et castella distribuit illa praesidio 
servaturas, et Antonius Candola, ne regi Alphonso cuius manus 
accurate effugeret sese adiungeret, in Teatinos ducens, Alexandri 
victoriam retardavit. Hic tum erat regni Neapolitani rerum status. 
	XVII. In Romandiola vero segne tunc erat et minimis partium 
viribus gerebatur bellum, quod nulla cum alterius spe victoriae 
provinciali affligebat. Guidantonius namque Manfredus, quem, 
redeunte ab Anglariensi clade accepta Piccinino, ostendimus in 
Faventia mansisse, nequaquam reparaverat copias, quem Florentini 
cum duobus peditum millibus ex Castrocaro Marratensique 
vico vexantes, duo de Anomonensibus ceperunt castella, Calamellum 
et Fornacianum, quae natura loci munitissima progenitores 
etiam Faventia extorres rebus afflictissimis tenuerunt; ipse vero ex 
captis de Florentinorum ditione Mutiliana ac Aureolo exque Imola 
et agro bellum sibi magis quam hosti inutile referebat. Ariminenses 
vero fratres Sigismundus et Malatesta, hic Philippo et Piccinino, ille 
Sfortiae militantes, pacem in patria cum omnibus servabant; et 
cum esset Forilivii Malatesta, Ravennam Venetorum et Castrumcarum 
Florentinorum hostiliter agitabat: Sigismundus vero a Sfortia 
iussus cohortem duxit Forumlivium, extorres per arma in patriam 
 
p. 12 
 
reducturus. Antonius namque Ordelaffus, quem triennio ante Piccinini 
viribus ea urbe potitum ostendimus, civium plerisque in exilium 
actis, ceteros inde, et quia infaustus esset eius principatus, 
habuit infensissimos. Hinc, cum nullus esset tunc pontificis Romani 
in provincia potentatus, cives aeque ac extorres urbem Sfortiae tradere 
quaesiverunt. 
	XVIII. Quae cum Piccininus haberet explorata, statuerat, Antonio 
Mediolanum in exilium acto, reductos extorres Francisci filii 
et Malatestae praesidio fovere. Antonius vero, qui pridem beneficii 
a Piccinino accepti ingratus quaesiverat deficere ad Florentinos, ab 
illis impetraverat Petrum Iampaulum Ursinum, qui esset unicus 
suae reipublicae copiarum ductor, in proximis Forolivio locis supra 
Castrumcarum contineri, defectionis conficiendae tempora expectantem. 
Venientes itaque Forumlivium Piccininus filius Malatestaque, 
postquam cohortes quas abduxerant speciosa in urbis area 
constiterunt, convocatum in consultandam rem communem Antonium 
perduxerunt Bagnolum: quo ex vico, quid bonum in finem 
Piccininus pater constituisset edoctum Franciscus unica deductum 
turma cum misisset Forum popilium arcem oppidumque redditurum, 
fefellit ille deducentes, et arcem ingressus oppido illos iaculis deturbavit. 
Quae cum primum intellexerunt Piccininus Malatestaque, 
Forumlivium ducentes per arcem irruperunt, et civibus, qui ab iratis 
diripi magis formidarent, quam odiosi hominis partes fovere intenderent, 
resistentibus, commissum est praelium, in quo, plurimis ex 
equitatu vulneratis, unicus est occisus. Tandem ductores, viso populi 
quem ferocem noscerent repugnandi ardore, Mallianum usque recesserunt, 
et Antonius, in urbem reversus, Ursinum ea admisit conditione, 
ut in vim foederum, quae e vestigio firmaverunt, ipse urbis 
dominio potiretur, populi Florentini iussa pace et bello executurus, 
illum vero quadringentorum equitum peditum ducentorum stipendio 
adiutum quinquennio ab omnibus protegerent Florentini. 
	XIX. Tulit eam rem graviter pontifex Romanus, et, exorantibus 
Florentinis ut vicarium Ecclesiae decreto Antonium confirmaret, 
detestatus est eorum postulata, qui civitatem Ecclesiae suamque se 
invito tenerent praesidio et insuper peterent tyrannum in illa foveri, 
quem non ignorarent, praeter eiectos patria meliores quosque, ceteris 
etiam esse civibus odiosum. Per id ferme temporis pontifex Romanus 
 
p. 13 
 
Baldatium Anglariensem cum equitibus ducentis peditibus quingentis 
in Romanae ecclesiae stipendia conscriptum, in Bononienses 
ducere curavit. Qui peditatus centurionumque ductor impiger in 
montes Mutinensibus continentes delatus, Casium Bargiumque et 
subiectos ea in Rheni valle pagos cum recepisset praesidioque firmasset, 
ad partem agri adversam ducens, Fornacianum Sassumque 
et pleraque cepit pagos et castella; ex quibus utrisque regionibus 
Bononiam haudquaquam contemnendis motibus agitavit. 
XX. At in Lombardia belli duces interea quisque suos exercitus 
reparaverant. Nam cum Sfortiani Troilus ac Nicolaus Pisanus 
ex Piceno Etruriaque, ubi hiberna habuerant, exacto vere Ariminum 
concessissent, cohortem ipsam Veneti navibus impositam et 
in Meduaci amnis ostia ductam exposuerant in Patavinis, eaque 
item forma paulo post Michelettum cum bina cohorte Paduam 
transportarant; ubi, cum pridie Kalendas Iunias rei publicae copiarum 
praefectus solemni pompa declaratus insignia accepisset, illico 
Veronam ad Sfortiam properavit. Et traiecerat eo in tempore Padum 
Piccininus, coactisque apud Soncinum quas reparaverat copiis, in 
quis decem equitum peditatus mercennarii quatuor millia erant, 
ad Idus Iunias Gambaram eo accessit consilio, ut Sfortiam paratissimum 
ducentem exercitum ibi expectaret. 
XXI. Is etenim qui, Micheletto auctus et Troilo ac Pisano, 
quibus ante acta aestate caruerat, ad quindecim equitum peditatus 
vero mercennarii sex millia haberet, immensam armamentorum 
bellicarumque machinarum vim trahebat; tantis tamen cum impedimentis, 
cum pridie easdem Idus Verona movisset, decimis castris 
Castanedulum concessit. Sed cum Piccininus interea ad Minervium 
recessisset, Bagnolum ipse ducturus, machinas armamentaque 
curavit Brixiam comportari, ut cum signa conferre, nisi detrectasset 
hostis, constituisset, expeditior decertaret: postera die Brixianorum 
auxiliis auctus, mille passus ad Mellam fluvium est progressus. 
Piccinino autem, licet Brixianorum factionis Ghibellinae auxiliis 
auctus esset, nullatenus pugnandi copiam faciente, Sfortia, fluvio 
ad Curticellas transmisso, per Gutianenses Cignanum advolavit, 
quo in vico Piccininum noverat pridie consedisse. 
XXII. Piccininus vero, hostem ratus e vestigio insecuturum, 
campestris soli vicum qua hora advenerat parva opera hac ratione 
reddiderat munitissimum. Rivos etenim irrigandis satis pratisque 
 
p. 14 
 
deductos, quibus ea in regione singuli intersecantur agri, ternos 
quaternosque in unum coactos ad fossas perduxerat, quas vico ad 
latera proximiores tumultuario opere depressas existimavit posse 
subitum hostis impetum retardare: patentem vero ad casas viam, 
obiectis carris trabibusque, reddidit arctiorem. Cum itaque praemissi 
a Sfortia velites, quantum a vico prospectus erat, apparuissent, 
immisit paratissimos Piccininus, qui, currentium alacri qua 
ferebantur audacia vulneribus et multo sanguine in moestitiam trepidationemque 
conversa, succedentibus in pugna Sfortianis terribiles 
facerent Philippenses. Sed tam crebri erant directi in praelium 
quadrati Venetorum exercitus ordines, ut qui in velites saevire 
occepissent Philippenses succedentem turmam effugere nequiverint, 
quin, conserto praelio, recedentes ad Piccinini signa secundum 
fossas in vico producta praecipiter sint reiecti. Instititque tunc 
Sfortia, et rivos ignorans solito maiores vico munimen additos esse, 
alas explicari iussit, quarum cornibus hinc inde cincti hostes aut 
opprimerentur, aut, quod cupere praedicaverat, Piccininus signis 
collatis decernere cogeretur. Dum tamen paululum progressae alae 
campos omnes stagnare et rivos vico obductos maiores quam qui 
possent equis vadari cernerent, substitere: tum Sfortia in pugnam 
ardens confertum agmen duxit in viam quam, ut in campestri 
loco prospiceret, cumulato obice impeditissimam, et peditatu qui 
carros pugnantemque de illis hostem deiceret praemisso, cohortes, 
ut constituto ordine in praelium succederent, convocavit. Nec detrectavit 
pugnam Piccininus, quam hostem cerneret loco iniquissimo 
depugnare, et utriusque ducis equitatu via in illa, quam Piccininus 
pecori et suo militi apertam reliquerat, altrinsecus premente acerrimum 
erat praelium. 
XXIII. Cesserunt tamen prius Philippenses, sed eo maiori cum 
Sfortianorum damno, quod de vici casis stabulisque, apud quae 
pugnabatur, eos iaculis lanceisque et bombardulis Philippensium 
peditatus armatos aeque ac inermes per rimulas conficiebant. Id 
cum intellexisset Sfortia, receptui iussit cani, satis supraque fecisse 
existimans, qui provincialibus et Philippo imprimis ostendisset Piccininum 
multa de se polliceri solitum, postquam armis desperasset, 
salutem suam a munitionibus repagulisque et rimulis quaesivisse. 
Caesi vero sunt ex Sfortiano exercitu quingenti, cum mille supraque 
fuerint vulnerati: cumque deferenda Brixiam ad sepulturam cadavera 
 
p. 15 
 
essent coacervata, maior equorum aut mortuorum aut vulneribus 
debilitatorum numerus ad vici introitum est relictus. Piccininus 
tamen, cum militum equorumque iacturam fecisset parvam, 
ea ratione fecit maximam, quod provinciae populi, exinde suo 
diffisi praesidio, coeperunt respicere in res novas. 
	XXIV. Eo, nocte quae praelium est secuta, ad Pontem Vici 
recedente, moratus est apud Cadegnanum Sfortia, et post biduum 
ducens Minervium illud recepit dedentibus oppidanis, Pratalbuinoque 
Calvisano Gotlengho et omnibus regionis oppidis pari potitus 
facilitate, Ollium amnem transmittere intentavit. Sed cum Piccininus 
ad Pontis Ollii oppidum se opposuisset, recessit Sfortia ad 
Trecianum, eo in loco ad Binam traiciendi ardorem maximum 
ostensurus, Piccininoque, ut consueverat, opposito, Tibertus Brandulus 
Foroiuliensis Bartholomaeusque Collio Bergomensis, quos cum 
duobus equitum millibus illa ratione Sfortia apud Minervium reliquerat, 
ad Pontem Ollii convolarunt. Id cum oppugnassent oppidum, 
sexaginta, ex Moreti Nazarei qui cum trecentis inerat praesidio, 
captis equitibus sunt potiti. Cuius victoriae fama adducti, Clarienses 
Casterzaghensesque sese Tiberto, prius quam Sfortia eo duceret, 
permiserunt. Postridie adveniens Sfortia in Bergomenses duxit, 
et inter Calcem Calcinadumque consistens, expectabat quae essent 
Piccinini consilia intelligere, cum forte habuit exploratum ad mille 
Philippensium equites, pedites ad sexcentos, ductore Iacobo Gaivanense, 
Martinenghum Bergomense oppidum ad venisse, igitur eos 
cum oppido capere sperans, ne fugam occuparent, simulavit edixitque 
Soncini oppugnationem crastino intentandam, et signis de 
quarta vigilia sublatis, cum ad illius iter omnes Sereni apparatus, 
flexit aciem, priusque cum expeditis ad Martinenghi portas duxit, 
quam eum Calcinado movisse renuntiassent exploratores quos miserat 
Gaivanensis. 
	XXV. Oppido ita corona cincto, vias portarum fossa succisas 
subitaria obicibus communivit, accersivitque Brixia et Bergomo 
fossores sex mille, quorum opera fossam castris ad eam partem 
quae spectat in campos ea ratione circumduxit, ut, cum montes 
Bergomensis agri oppidum ad septemtrionalem plagam incubantes 
ab hostili accessu tuti essent, per eosque Brixia et Bergomo commeatus 
faciliter comportarentur, iamdiu posset securus sedere, quoad 
hostium potiretur, haudquaquam diffisus, ea re feliciter confecta, 
 
p. 16 
 
Piccininum pro superato non minus a Venetis quam a Philippensibus 
spretum iri. Quin etiam, ne cohortes militimi, ut noverat, fortissimorum 
commeatibus in oppido abundantes nimis diu obsidionem 
perferentes eum aestate illa distinerent, viribus illas constituit expugnare. 
Hinc septem maioribus Brixiani armamentarii bombardis ad 
oppidi partem quam fossa clauserat locatis, coepit moenia aperire. 
XXVI. Intellexit illico Piccininus Sfortiae consilium, et copiis 
undique, etiam a Mantuano marchione, accersitis, castra passus 
mille hostium castris admovit, quibus muniendis, cum pagani quatuor 
mille ad edictum convenissent, obductae sunt fossae, quae 
aquis superne derivatis plenae in campos proximos redundarunt. 
Misit item Philippus octo auxiliorum millia armis machinationibusque 
instructissima eo in exercituum apparatu, qui Cremonensem 
primi eorundem belli expeditionem anno antea decimo et septimo 
habitam prope aequavit. Summos uterque adbibuit conatus: tulit 
tamen prae se Piccininus maiorem educendi in praelium ardorem, 
et cohortes aliquando immisit hostibus se se de vallo inspectantibus 
ostensuras. Sed qui antea, prout apud Cadegnanum, collatis 
dimicare signis optaverat, Sfortia ideo retractabat, ne soluta inter 
explicandum in aciem obsidione clausi evolarent, aut, si partem 
obsidioni continuandae dimisisset, impar cum reliquo exercitu 
maximis hostium copiis redderetur; et utrique constabat exercitui 
eam esse Gaivanensis fortitudinem, ut paucis sed lectissimis quos 
retinuerat oppidanis cohortibus adiunctis, medio in pugnae ardore 
erumpens, magnum videretur Veneto exercitui incommodum allaturus. 
Intendit itaque nervos oppugnationi Sfortia, et, quando moenia 
bombardis aperta cerneret, obductas oppido fossas complere curabat. 
Auxilia interim Brixia Bergomo Verona atque ex Venetiis 
immisit senatus, ut Sfortia, quod constituerat, aut pugnando clausos 
brevi conficeret aut sedendo. Pendebant interim non Philippi modo 
et sociarum belli rerum publicarum, sed utrisque studentium Lombardiae 
populorum animi maximam hinc in spem, inde in trepidationem: 
nam, quod tanta in bellorum diuturnitate necessum fuit 
accidere, Martinengho clausisque potitum Sfortiam expressa hostis 
confessione victorem, et potiundi spe deiectum repulsumve omnium, 
etiam suorum, opinione victum iri habitum videbatur. 
XXVII. Qua in expectatione cum iam duodeviginti dies obsidio 
traheretur, subita apparuit et maxima commutatio. Franciscus 
namque Sfortia, quem proximis diebus Philippi nuntii noctu atque 
 
p. 17 
 
interdiu frequentes adissent, unico quem apud se haberet Venetiarum 
patritio Orsatto Iustiniano tantae rei conscio, Kalendis 
Augusti de prima vigilia proclamari iussit indutias in octavum diem 
cum Philippensibus constitutas, eo usque duraturas, quoad partium 
altera, cui bellum resumere placeret, octavo item die id alteri praenuntiasset. 
Eaque nocte et quae secuta est die bombardae non 
solum in castra reductae, sed cum armamentis machinationibusque, 
quotquot castris inerant, sunt Brixiam comportatae. Qua item die, 
Piccinino curante, imposuerunt Veneti quaestores conquaesitoresque 
praesidia Soncino arcique et proximo Ruminengho, et Iacobo Gaivanensi 
cum clausis omnibus abire permisso, firmatum est etiam Venetorum 
praesidio Martinenghum. 
XXVIII. Magnum vero et posteritati etiam mirabile sui spectaculum 
duces die tertia edidere, quod maius quippiam momenti quam 
tunc intelligi posset existimaverunt prudentes in rebus Italiae allaturum. 
Piccininus namque et Sfortia, quos tantis ardere odiis, certe 
maioribus quam quae virtutis paritas amplitudinisque aemulatio parere 
consueverint, saepe ostendimus, inermes inermibusque deducentibus 
quibusque exercituum melioribus in prata prodierunt passus 
mille ab utrisque castris pariter distantia, tamdiuque in equo sedentes 
tanti constiterunt, quoad, amborum comitiva in hemicyclum longo 
ordine concedente, utraque cornua coiere. Ea ex corona cum primus 
exisset Piccininus, in illius amplexum Sfortia properavit, et lacrimis 
inter complexus osculaque utrique obortis, multa in hanc sententiam 
dixit Piccininus: Non ea hactenus fuit nostra inter nos contentio, 
illustris comes, quae ab iniuria caedis propinquorum orta 
alterutrum stimulaverit ad sumendam sanguinis ultionem. Sed cum 
tu strenui genitoris Sfortiae, non rerum magis haeres quam probitatis 
imitator reique militaris gloriae successor, florere coepisses, ego, 
novus homo, multorum quos aluerat Bracius probissimorum militum 
ductor constitutus, id semper duxi eius fortunae et amplitudinis 
meae maximum, quod tibi alterius sectae principi essem oppositus, 
cum quo fuit gloriosius etiam numquam vincendo certare, quam alium 
quempiam aut omnino nullum adversarium habere. In ipsa vero 
contentione hoc unum videor effecisse tibi merito iucundissimum, 
quod, dum honore quo eram honestatus non usquequaque indignum 
me nitor ostendere, tuam etiam acuerim ac illustraverim probitatem, 
quae profecto tanta enituit, ut, quod audio peritos dicere, astra tibi 
et caelos summam amplitudinem polliceri, ego ipse homo litterarum 
 
p. 18 
 
ignarus, sine astronomia pervideam iudicemque abesse nec posse nec 
debere, quin ita praeeminentiam in cunctos obtineas, quemadmodum 
omnes virtutibus antecellis. Me itaque posthac noti aemulum adversariumque, 
sed subditum obsequiosumque habebis. 
XXIX. Cum iam taceret Piccininus, et multa exorsus cum 
comitate Sfortia maiori natu honoris pollicitationumque vices rependere 
incepisset, interrupit sermonem Foroiulianus, qui toto corpore 
cernuus, ad Sfortiae pedes prostratus, admissi in se flagitii veniam 
gemebundus imploravit. Quem cum Sfortia manu sublevatum consolari 
et suam illi gratiam multis verbis spondere coepisset, conspexit 
Ciarpellonum toto potius corpore serpentem quam cernuum 
advenire: cuius indignitate facti eo, ut ad Piccininum conversus 
dixit, commotior, quo genitoris Sfortiae et suus fuerat alumnus, illi 
ut recederet exclamavit. Tum, omni Philippensium turba ad salutationem 
concurrente, abiit in castra dimissus a Sfortia Piccininus, 
et Sfortia item, in sua reversus castra, misit qui Conum Antignanum 
Rumanum et inde Senigam Binam et Casale Maius pro Venetis 
receperunt. Quod tamen uterque exercitus pabuli penuria angeretur, 
decimo indutiarum die mutarunt castris locum, secesseruntque Fontanellam 
inter et Soncinum Sfortia, et in Vailatem pagum Piccininus. 
XXX. Nuntiaverat interea Venetis Florentinisque Sfortia qua 
compulsus causa, ipsis insciis, indutias constituisset. Ostendit 
namque, etsi meliorem appareret suam, qui transmisso amne Ollio, 
vincere coepisset, quam hostis fortunam esse, eo tamen loci adductam 
fuisse tunc belli summam, ut parvo momento et vel unico, 
quae multa in praeliis committuntur, errato, posset pariter ad alterutros 
clades aut victoria inclinare; Dei tamen benignitate factum 
esse, ut suae timens rei Philippus ea supplex obtulerit, quibus 
maiora melioraque nec belli diuturnitas multo cum dispendio 
durata victoribus attulisset: dedisse illum ad se publica documenta 
solemni ritu et quotquot dictet iuris legumve rigor modis vallata, 
quorum vigore pacis arbitrium in ipsum Sfortiam compromittat, 
et iureiurando affirmet, nihil eorum quae iusserit immutare: nec 
esse cur vererentur sociae belli res publicae hanc pacem quemadmodum 
et superiores suspitiosam parvoque tempore duraturam, 
cum praeter reddita Venetis, quod iam scirent, Bergomensium Cremonensiumque 
oppida cum arcibus et castellis, Cremonam et Pontremulum 
in Ligusticis in Blanchae uxoris dotem dare promiserit, 
et ita promiserit ut nullam ipse fraudem subesse confidat. 
 
p. 19 
 
XXXI. Variantes tamen inter spem metumque Venetos et Florentinos, 
quibus hinc pax optatissima, inde suspectissimum esset 
Philippi ingenium, bono animo esse fecerunt non minus reddita 
Lombardiae castella, quam indutiae per eosdem dies in Romandiola 
constitutae. Cum enim, acceptis Sfortiae litteris, Ravennates Forlivienses 
et Faventini cessassent a bello, rogatus item ab illo per nuntium 
summus pontifex pariter cessare fecit Baldatium castella, quae, 
ut ostendimus, ceperat in Bononiensibus, praesidio obtinentem. 
XXXII. Tantae vero laetitiae pacis constitutae, quam solidam 
et tantis malis finem allaturam crediderunt populi, tam ingentis 
gaudii, quo omnis exultabat Italia, felicitati accessit Aethiopum 
patriarchae oratorum adventus, pluris certe faciendus, quod, quanti 
sint populi, quasque inhabitent regiones, quantumque, habent potentiae, 
fuit hactenus maxima ex parte in Italia ignoratum. Unione 
Graecorum Armeniorumque apud Eugenium pontificem Romanum 
ingenti cum totius orbis admiratione, prout ostendimus, celebrata, 
incessit eius patris animum cupido aliarum gentium, quas noverat 
in Asia et Africa a fide catholica et sede apostolica multis saeculis 
deviasse, in suum et Romanae ecclesiae gremium ut perducerentur 
intentandi; et multis in id negotium magno quod scivimus impendio 
dimissis, cum mercatoribus suspicione carituris, tum beatorum 
Francisci et Dominici ordinis religiosis, Alberto ex Sarthiano Etruriae 
oppido Saenensi minoristae, sacrorum Christi dogmatum praeconi 
ac celeberrimo oratori, pro sua provincia Aethiopiam demandavit. 
XXXIII. Qui, superatis difficultatibus atque etiam vitae periculis, 
quae maxima imprimis subeunt Christiani a Cypro Alexandriam 
et alia Palaestinae et Syriae loca immanissimos inter efferatissimosque 
Christi hostes ingressuri, Chairum et Babylonem 
Aegypti pervenit, convenitque patriarcham gentis Aethiopum, centum 
ea in regione et quinquaginta hominum millia Saracenis cohabitantia 
gubernantem, gerentemque in illos vicem iurisdictionis, 
Zareiacob Constantini regis universae Aethiopiae dominantis. Eo 
cum patriarcha multos moratus dies, postquam satis quid animi 
et rex suus et ipse erga Romanum pontificem haberent intellexit, 
Hierosolymam descendens, cum altero fuit Nicodemo abbate, cui 
similiter a patriarcha et rege Aethiopum cura in Palaestina et 
Syria est commissa. Accepit itaque quaternos ab utroque monachos, 
quorum unus genitorem haberet etiam viventem triginta 
 
p. 20
 
equitum millia sub rege suo ducentem, alter maioris ilio potentatus 
viri, quem appellant officio regis cancellarium, natus esset, 
et mense quam a pontifice profectus erat vigesimo quarto, illos 
Florentiam ducens ostendit, si ea qua oporteret cura negotio incumberetur, 
fore ut maxima innumerabilisque illa populorum multitudo 
christianae religionis et nominis christiani redintegraretur 
dignitati, per cuius gentis potentiam postea facillimum foret barbaros 
Christi hostes Hierosolyma et sanctis Syriae locis quae 
tamdiu occupant deturbare. 
XXXIV. Hi octo monachi ad pontificis cardinaliumque et totius 
Romanae curiae conspectum publico in loco perducti, mandata, 
quae in Arabico scripta ostendebant, binis interpretibus, quorum 
unus esset Arabs alter Latinus, alternis referentibus, in hanc sententiam 
exposuere. Omnes homines ad tuam praesentiam pervenientes, 
pater beantissime, multas tenentur Deo gratias agere, quod eos 
fecerit dignos videre in te Christum etiam in terris inter peccatores 
homines conversantem. Sed nos in Aethiopia nati multis magnisque 
cogimur rationibus, nulli alteri nationi communibus, laudare ac 
benedicere Deum, qui nobis dedit sacram faciem tuam praesenti 
tempore intueri, primum quod neminem credimus remotiori ab orbis 
parte huc se conferre quam nos, qui non extremam modo orbis partem, 
sed paene extra ipsum orbem positam, incolimus Aethiopiam: 
secundo quia, salva ceterorum pace, non credimus gentem esse aliam, 
quae maiori fide et devotione Romanum pontificem veneretur; quod 
quidem adeo ab experientia apud nos notorium esse dinoscitur, ut 
reversuri in patriam applausus exultationesque nostrorum timere 
cogamur; quia semper hactenus observatum est, ut venientium a 
Romani pontificis conspectu plebs et omnis sexus aetatisque multitudo 
conferta pedes osculari, et vestis partem pro reliquiis servandam 
lacerare contendat. Unde intelligi potest quanta sit nostris hominibus 
Romani pontificis opinio sanctitatis. Videtur tertio loco maiori excipiendum 
laetitia et iubilo gaudium nostrum, quo maius imperium 
nostrum quam aliquod aliud esse opinamur, si quidem reges centum 
nostro imperio etiam praesenti tempore sunt subiecti. Est etiam gloriae 
nostrae pars non minima regina Saba, quae excita fama 
sapientiae Salomonis ita se contulit Hierosolymam, quemadmodum 
nos qui, licet multo minores simus Saba regina, ad te venimus, 
qui es etiam plus quam Salomon: ex gente item nostra fuerunt Candacis 
regina et eunuchus, quos Philippus Domini apostolus baptizavit. 
 
p. 21
 
Quorum rerum certe magnarum gratia tu qui maximus es 
magnatum nos licei parvulos debes libenter prout confidimus intueri. 
Postrema vero et rationum potissima quibus advenisse laetemur ea 
est, quod ab ipsis effectibus innotuit ac mundo palam est factum, 
omnes qui a te et Romana ecclesia desciverunt penitus corruisse: 
nostra tamen inter ceteras ecclesias, quae a Romana secesserunt, 
fortis etiam ac potens et libera existit. Cuius quidem rei nullam 
aliam debent sapientes causam coniicere, quam quia aliarum ecclesiarum 
secessio atque rebellio fuit voluntaria, hincque eorum populi 
in servitutem et exterminium sunt dati, nostra autem intermissio et 
elongatio a sede tua nequaquam a perfidia aut levitate alia, sed potius 
processit a provinciarum distantia et a periculis, quae subeunt commeantes, 
atque etiam a praedecessorum tuorum Romanorum pontificum 
negligentia, cum nulla apud nostros homines sit memoria 
visitationis factae aut curae tot Christi ovium, quam pastorum quispiam 
ante te voluerit suscipere. Nam fert opinio nostra octingentos 
et, ut plures dicunt, nongentos effluxisse annos, ex quo nullus pontifex 
Romanus nos vel levi et unico verbo curaverit salutare. In hoc 
itaque summa laus tua et nostri gaudii magnitudo consistit, quod tu 
solus ac primus imperatorem nostrum et nostram gentem catholicae 
fidei et tibi ipsi studeas unire per nostrae congregationis et nostrorum 
patriarchae ac abbatis Chairi et Hierosolymis commorantium 
convocationem. Qui nos ad te mittentes, prout constare vides ex litteris 
ad te datis, primum Deo benedicunt, qui te inspiravit, ut, post 
Graecos Armeniosque in Dominicum ovile perductos, nos etiam per 
dilectum filium tuum Albertum ordinis Minorum ad Romanae ecclesiae 
dogmata normamque fidei invitares: commendant postmodum se 
et filios suos tuae Sanctitati, ad cuius mandata labores, quoscumque 
iniunxeris, suscipere sunt parati pro habenda concludendaque sanctissima 
unione: te autem certum reddunt, imperatorem Aethiopum 
nihil in rebus humanis ducere maius, nihil affectuosius cupere, quam 
uniri Romanae ecclesiae et tuis sacratissimis subici pedibus. Tantae 
magnitudinis apud eum sunt Romanum nomen et Latinorum fides! 
XXXV. Postquam summo honore deducti sunt in hospitium 
oratores, placuit pontifici et collegio eos diligentius accuratiusque 
interrogandos attribuere summis viris Iuliano Cesarinae gentis 
Romano sanctae Sabinae, Iohanni Gallico Morinensi et alteri Iohanni 
 
p. 22
 
de Turrecremata Hispano presbyteris cardinalibus. Ea vero in re 
maximo fuit incommodo interpretum imperitia, quod eorum nullus 
doctrina vel mediocriter tinctus erat; qua ratione de caeli aspectu, 
de climate, de aequinoxiali, de dierum noctiumque varietale, de 
alluentis Oceani conditionibus, de eorum vetustatis et gestis rebus 
historia et huiusmodi multis parum scite noverant respondere. 
	XXXVI. De manifestis vulgo, caeli temperiem eandem esse 
quam in Italia sentiant, et licet qui magis ad Libyam pertinent 
adusti ac nigri sint, multos tamen facie albos aut subfuscos pro 
regionum diversitate apud eos esse dixerunt, gignique eandem vel 
maiorem frumenti vini olei et frugum vim: ali boves equosque 
nostris maiores et, ut aestimant, fortiores: ferarum cicurumque easdem 
quas apud nos viderint et alias nobis incognitas species habere: 
flumina aquis quam nostra sint tumentiora, in lacum tantae magnitudinis, 
ut mare videatur et vulgo appelletur, aut in Nilum, cuius 
originem apud se notissimam esse contenderunt, exonerari: provinciae 
suae fines ad Indos pertinere. Et cum eis responderetur, quod 
tradit Ptolemaeus, caeli terrarumque dimensor peritissimus maximae 
apud Graecos nostrosque auctoritatis, dirimi Aethiopiam ab India 
sinubus Arabico Aualitaque et mari Barbarico ac provinciis Arabia 
Perside Parthia Carmanicaque, dixerunt aut nos falli aut alianti 
esse Indiam eis ad orientalem piaganti confinem, cuius populi sint 
tanti, ut bellis prope continuis sui regis distineant potentatum. 
	XXXVII. Rationem vero, qua aut Romanorum rebus olim florentibus 
fuerint intacti aula maioribus nostris incogniti, hanc afferunt: 
quod difficultas accessus omnes hactenus deterruerit, cum 
ab ultima parte regni Aegypti, quod nunc obtinet Babylonis et 
Chairi Soldanus, ad primam regis sui Aethiopum terram quinquaginta 
dierum itineris intercedant spatia solis ardoribus et naturae 
inclementia adeo aspera, ut, cum solum necubi apparens sabulo 
tegatur altissimo, quod venti aeque ac maris undas agitant, nedum 
aliquae inhabitent gentes, sed nec feras aliquis transeuntes aut 
aves unquam videat transvolantes. Hinc, cum Babylonem ipsi et 
Chairum petere intendunt, camelos singuli binos ducunt, quorum 
uno advecti tentorium deferunt quo sub divo cubaturi tegantur, 
altero suum et utriusque iumenti perferunt commeatum, aquam 
praesertim, qua sitim maxime provocans regio imprimis caret; 
 
p. 23
 
quodque itineris difficultatem cumulat, Arabas alpinos et feris quam 
hominibus vita ac moribus adsimillimos illa dicunt insidere loca, 
qui solis parcentes Aethiopibus, quorum formidant potentiam, 
ceteros omnes aut spoliant commeatu, quo deficiente miseri contabescunt, 
aut interficiunt repugnantes. 
XXXVIII. De rege interrogati, cui apud nos et in Syria ac 
Aegypto presbytero Iohanni est appellatio, responderunt: eum, qui 
indigne ferat hanc absurdam sibi natam appellationem, nomine 
proprio Zareiacob, quod interpretari volunt Iacob prophetae soboles, 
sed cognomine et simul dignitate Constantinum dici, tamquam 
virtute et potentia illi similem, qui primus Romani imperii sedem 
transtulit Byzantium, Flavio Constantino: cui suo regi subesse affirmant 
centum reges maiora singulos possidentes regna quam nostri 
Europae, quorum diligenter narratum intelligerent potentatum. 
Exercitus autem sub ipso militantis hanc intelleximus rationem, 
quod quingentos duces rei bellicae habeat, quorum singuli quinquaginta 
equitum millibus praesint stipendia facientibus, cum tamen 
illi non inermes et inculti aut solo arcu armati, quales in Syria 
viderunt, sed cataphracti et ornatu sint splendidi, quales ex nostris 
aliquos vidisse dixerunt; et licet galea caput solaque lorica tegant 
corpus, crura eodem quo et equum pedes tenus muniunt tegumento, 
corio ita apte facto, ut, cum ferri ictus sustineat, non impediat equi 
motum. Arcu etiam suos multum uti asserunt, quo tamen sunt multo 
quam Syrii meliores. De commeatibus quae dixerunt, superioribus 
correspondent: ali eam exercitus magnitudinem abundanter et, cum 
singuli duces suis provideant, apparatum curiae regis quotidianum 
praeter altilia boves tria millia requirere, cum decenti millia adhibeantur, 
quando convivia dari aut conventus contigerit celebrari. 
XXXIX. Nec vero ignoramus haec talia esse quae multi impossibilia, 
plurimi somnii et fabularum contendant quam historiae 
digniora; sed velim mecum considerent, quis est Albertus Sarthianensis, 
homo certe cum doctus religiosissimusque, tum etiam in 
rebus saeculi prudentissimus; qui, cum a viris magnae auctoritatis 
et famae patriarcha et abbate eadem audita referat, cum monachos 
deduxerit selectissimos, debet res ipsas reddere persuasibiles, nisi 
forte nihil addent ad persuasionem cardinales, tales certe viri, qui, 
pro virtutis magnitudine, non magis ornantur cardinalatu quam 
ipsi exornent fastigium dignitatis. 
XL. Contendunt vero multi Romanae et Graecae historiae peritiores, 
haec ipsa, quae nulla ex parte aut scribant aut indicent 
 
p. 24
 
scriptores, pro falsis commentitiisque habenda, et Ptolemaeum 
opponunt peritissimum orbis terrarum descriptorem, qui, post 
Meroem, Nili insulam, et parvam vel minimam Aethiopiae rerum 
narrationem, quicquid Africa tertia orbis pars a Mediterraneo mari 
remotum habet, pro terra Aethiopiae incognita, et mare item adiacens 
describit incognitum. Hinc, cum nullos aestiment populos 
ultra cognitam Ptolemaeo Aethiopiam esse, quibus Zareiacob Constantini 
maximus ille opponatur exercitus, falsa esse arguunt quae 
de ipsius multitudine apparatibusque dicuntur. 
XLI. Sed Ptolemaeum scimus pervidemusque multa sub arcto 
ignorasse, nostris hominibus nunc nobisque notissima, quando quidem 
ultra oceanum Britannicum, ubi et mare et terram ponit incognitam, 
quinquaginta insulas christianis populis frequentatas adeo 
habemus notas, ut eorum episcopi, quem ab Eugenio Romano pontifice 
acceperunt, populorumque ipsorum oratores nunc in Romana 
curia videamus de sede episcopi, non in unica prout hactenus fuit, 
sed in insularum plerisque alternatim constituenda litigio contendentes; 
certissimosque habemus auctores eo in littore Britannico, 
ubi Ptolemaeus terram ponit incognitam, sinum esse maritimum 
Adriatico prope parem, populis licet parum cultis sed christianis 
undique frequentatum. Qui itaque minimam et primam Aethiopiae 
partem, quae continet Aegypto, solam cognovit Ptolemaeus, non 
potuit quae ultra sunt regiones et regna non ignorare. Sed ne haec 
coniecturis potius quam certa et maxima affirmemus auctoritate, 
facit sacra historia veteris Testamenti, in cuius secundo libro Paralipomenon 
habetur Zare Aethiopem cum decies centenis millibus 
venisse contra Asa Iudaeae regem, qui, licet de Tuda haberet trecenta 
millia et de Beniamin ducenta et octoginta, tantam timens 
Aethiopum multitudinem, suo diffisus exercitu, Dei auxilium implorabat. 
Et quod ad provincias eius regionis Ptolemaeo incognitas 
facere videtur, in libri Esther principio habetur Assuerum regem 
ab Aethiopia Indiana centum viginti provinciis dominatum. Cum 
itaque, nedum centum viginti sed vix quatuor, ad summum sex 
provincias Aethiopiam inter et Indiam, transmisso etiam sinu Arabico, 
Ptolemaeus ponat, reliquum videtur esse, ut aliae sint quibuscum 
Aethiopes bella gerant. 
XLII. Sed longe nimis digressi sumus ab ea quam instituimus 
solidiori rerum Aethiopiae narratione. De fidei christianae quam 
 
p. 25
 
profitemur sacramentis dixerunt: se in aqua et Spiritu Sancto quemadmodum 
et nos, sed nisi ingruat morbi necessitas, non prius quam 
nati infantis XLa die, baptizare, et tamen dicunt se abusu quodam 
infantes octavo die vetusti moris exemplo circumcidere. Confirmationem 
non norunt: eucharistiam quibus et nostri verbis conficiunt, 
et paenitentiam confitentibus imponunt; sed unctionem extremam 
dixerunt sibi alias iuauditam: christianae ascribendi militiae, 
quemadmodum et nostri eodemque ritu sacris initiantur, qui septem 
singulis diei horis ex officio psalmos dicunt. 
XLIII. Veteris prophetarum legis et novae Domini Iesu Christi 
dogmata tenent earumque libris utuntur: pentateucho Moyseos, 
libris regum, psalterio et libris Salomonis, quos plures quam nos, 
immo omnes a Salomoae scriptos, habere dixerunt; Ieremiam 
item Ezechielem, Isaiam et duodecim minores prophetas noverunt, 
et pariter quatuor evangelia. Scriptorum vero libros apud se esse 
dixerunt: ex Graecis Cyrilli, Gregorii Nazanzeni, Athanasii, Basilii, 
Iohannis Chrysostomi, et ex nostris quaedam Aurelii Augustini. In 
ecciesiasticis etiam ordines sunt qui et apud nostros psalmodatus, 
lectoratus, subdiaconatus, diaconatus et presbyteralis. Patriarcham 
habent et metropolitam unum, et in tanta gentis multitudine episcopos 
vix quinque, ad quos initiorum die tantus est concursus, 
ut, cum multi ex itineris longitudine intereant, plurimi in ea quae 
fit sese episcopo offerentium pressura elisi cadant et a multitudine 
conculcentur. 
XLIV. Aedes sacras et templa habent haudquaquam nostris 
magnitudine et ornatu paria praeter regiam aedem, quam maiorem 
ornatuque splendidiorem esse affirmant quam sit Reparatae virginis 
Florentina. Altaria, ut nostri, lineis aurum gemmasque intextis sternunt, 
sed plura adhibent luminaria: turi autem addunt aromata, 
quibus asserunt nos carere. Hostia utuntur fermentata orbiculataque, 
quam elevant populo inspiciendam, cum sanguinis calicem, 
retineant pro altari. Symbolum graeco more absque Filioque singulis 
horis dicunt. Dominum Iesum, interrogati, dixerunt verum Deum 
et verum hominem fuisse, et in eo duas fuisse naturas et duas 
pariter voluntates. 
XLV. Inquiunt cogi confitentes peccata ad restitutionem ablati, et 
usuram apud eos esse peccatum, nec licere quovis modo quicquam 
praeter mutuatam sortem accipere. Matrimonia servant, quae suis 
 
p. 26
 
permitti dicunt quamprimum annos discretionis attigerint; et quando 
principes aut magni viri spondent invicem liberos infantes, non 
licere adultis a parentum sponsione discedere; contrahique in templo, 
sacerdote solemnia ad id instituta psalmorum carmina praeeunte; 
et cum unica tantum etiam regi habere permittatur, ea mortua, 
alteram et tertiam nec plures habere permitti, mulieribusque pariter 
prohibitum, ne ultra quam tertia attingant vota. Verum, melius 
quam nostri, nedum in tertio et quarto, sed usque ad septimum 
cognationis gradum prohibent matrimonia, quae etiam ex lepris aut 
cuiuspiam delicti causa numquam dirimi patiuntur. Licet vero dies 
dominicos solemniter colant, etiam sabbatizant, ab omni manuum 
opere per eam diem septimam abstinentes; et tamen porcinarum 
esus non interdicitur lege, quae prohibet vesci sanguine et suffocato, 
non occisarumque gladio carnium, et gladio etiam ab infideli 
nomine interfectarum. 
XLVI. Petentibus ipsis quam nostri afferant memorentve causam 
eorum a catholica fide dissidii, est responsum: tradi a maioribus 
quemdam Macarium post quintum concilium eos seduxisse; sed 
cum Dominus Iesus posuerit in terris Romanum pontificem pro 
suo vicario et dixerit: « ego rogavi pro te Petre, ut non deficiat 
fides tua », non dubitandum quin tantus tamque verax promissor, 
qui sit ipsa veritas, ecclesiam Romanam, cui praesidet ipse pontifex, 
praeservaverit praeservetque a fidei religionisque errore: qua 
ratione, cum sit ipse vicarius. Christi ut sol in terris ad illuminandum 
instruendumque positus sitque magister omnium et praeceptor, 
necessum fore eos, quicumque connivent ne aperte videant 
hunc solem, excaecari et prolabi in tenebras. Quibus cum fuissent 
assensi addidissentque non vicariimi Christi se solum pontificem 
Romanum, sed ipsum pro Christo Deo in terris accipere, quaesitum 
est de Dioscoro et Eutyche quid sentirent. Qui, cum fassi fuerint se 
Dioscorum ut sanctum colere, dixerunt Eutychem ignorare. Tunc 
responderunt nostri, si ignoraretur Eutyches, non posse sciri Dioscorum, 
qui vel ea ratione damnatus sit, quod illius secutus errores 
sanctum patrem Leonem papam, quod nequivit, excommunicare 
praesumpsit. 
XLVII. Interrogati an rex eorum, requisitus a summo pontifice 
tamquam Christi vicario, immissa exercituum quos habet tantos 
parte, Saracenos Hierosolyma et Sacrae Telluris civitatibus atque 
locis, in quibus tam multa Deus Homo pro humani generis salute 
 
p. 27
 
fuerit operatus, pelleret, responderunt: eum procul dubio quicquid 
pontifex iusserit effecturum; et, ut etiam id exemplo suaderent, 
auditum nobis alias factum narraverunt: in proxima regno Aethiopum 
insula fuisse regem Iudaeorum gentis potentissimum, qui Christianos 
ita cohabitantes, sicut Iudaeos nobiscum facere nunc permittitur, 
ferro et omnimoda crudelitate ad occidionem trucidari 
curavit; Constantinopolitanumque imperatorem, ea horribili clade 
audita, ad regem Aethiopiae dedisse litteras ignaviam exprobrantes, 
quod, qui tam potens esset, deletae ab hoste impurissimo gentis 
christianae iniuriam negligens non sumeret ultionem; et commotum 
Aethiopem, ingenti in Iudaeum adducta classe, illum cum tota 
gente simili internecione ita delevisse, ut nullos in hodiernum 
diem Iudaeos ea insula aut proximae habeant regiones. 
XLVIII. Sed iam redeamus ad intermissam rerum Italiae narrationem. 
Eam, de qua digressionis principio diximus, tantam pacis 
constitutae et adventus Aethiopum laetitiam comminuit rerum 
pontificis ac Romanae ecclesiae mentio a Francisco Sfortia vel 
suppressa vel pessimum, ut est creditum, in finem postergata, 
quod de Bononia et aliis Romandiolae civitatibus, quas quarto ante 
anno occupasset Piccininus, nihil diceret compromissum; et omnibus 
constabat insidiosissimam fore pacem, si retinuisset Romandiolam 
Piccininus. Postea, cum denuntiasset Sfortia se se ut de 
pace ageret Venetias accessurum, misit illuc Romanus pontifex 
Ludovicum cardinalem Aquileiensem suas res et Romanae ecclesiae 
curaturum. 
XLIX. Quo in Venetorum senatu, adstantibus Florentinorum 
oratoribus qui praecesserant, praesentem Sfortiam ut de civitatibus 
oppidisque Romandiolae pontifici Romano reddendis curarvi 
susciperet instante, respondit ille: sese, qui beatissimi patris Eugenii 
pontificis servus rem suam et Ecclesiae cuperet non modo salvam 
sed praepotentem felicissimamque fore, id imprimis cum 
Philippo et Piccinino, attentius contendisse; eosque, qui bonis quidem 
et gravibus verbis id ipsum sibi curae futurum dixerint, adduci 
non potuisse, ut earum rerum, quas belli socialis non esse proprias 
dixerint, cognitione n sibi arbitriumque permiserint. Consenserunt 
tamen paulo post Veneti Florentini et Genuenses in simile 
Philippico compromissum, nulla, rerum Ecclesiae habita ratione; 
hisque ad vota confectis, Sfortia a Philippo admonitus, ne in alicuius 
partium domo pacem promulgaret suspicione timoris non 
carituram, accessit Caprianam, quod oppidum de Mantuanis captum 
 
p. 28
 
suo praesidio tenebatur, et sociarum belli rerum publicarum oratoribus 
illum prosecutis, rediit ad Romanum pontificem cardinalis. 
L. Misit item Philippus ad Sfortiam oratores. Quo in vilis oppidi 
conventu non potentissimarum modo quatuor illarum, sed reliquarum 
Italiae urbium et principum virorum nuntii interfuere, omnibus 
ferendam tanti arbitrii sententiam, tamquam rei suae normam cui 
temporis futuri accomodarent consilia, expectantibus. Et licet Sfortia 
audiendis ac discutiendis, quae proponebantur ab oratoribus, singulis 
petitionibus esset attentus, maiori tamen urebatur cura traducendae 
uxoris, spe cuius totiens ut ostendimus oblata frustratus, 
deludi identidem verebatur. Cumque Blancha Cremonam maximo 
cum apparatu venisset, et traductio ipsa apud Caprianam ter quaterque 
promissa constitutis non fieret diebus, Philippo faustos caeli 
astrorumque horoscopos, ut dicebat, per astrologos subtilius indagante, 
creditum est et per universali vulgatum Italiam, has etiam 
nuptias haudquaquam aliter quam praeteriti temporis nullatenus 
fore veras. 
LI. Tandem ad nonum Kalendarum Novembris Sfortia, firmatis 
praesidio Cremonae arcibus portisque, et Troilo cum expeditissima 
cohorte urbem habente, ad secundum lapidem appropinquavit; 
quem secuti sunt et ad militares nuptias deduxerunt equites tria 
millia, quibus cataphractis ephippiatisque et lautissimo apparatu 
phaleratis serica coccinea ac cremisina sordescerent, eorum plurimis 
auro intexta equorum tegmina utrimque a lateribus et a clunibus 
tres quatuorve pedes in solum pendula distrahentibus. Prodiit 
vero ex urbe, quo horae puncto iusserat astrologus, Blancha 
ornatissimis deducentibus Mediolanensium Cremonensiumque puellis, 
et in divi Sigismundi sacello stadiis duodecim a Cremona 
distante, secundum vota rite nuncupata, divinamque rem ex Christianae 
religionis instituto celebratam, per solemnem utriusque 
adstipulationem sponsalia sunt firmata. Inde profectus pari cum 
uxore gradu Sfortia, ea dedente, Cremonam arcesque accepit. 
Octavo postea die, cum renuntiatum esset Pontremulum suis quos 
miserat datum esse, rerum publicarum oratores ad pacis constituendae 
arbitrium audiendum Cremonam convocari curavit.