ALIM – Archivio della latinità italiana del Medioevo

Guizzardus Bononiensis, Recollecte super Poetria Magistri Gualfredi (accessus)

Ed.: B. NARDI, Osservazioni sul medievale ‘accessus ad auctores’ in rapporto all’Epistola a Cangrande, in Studi e problemi di critica testuale, Bologna, Commissione per i testi di lingua, 1961, p. 273-305 (anche in B. NARDI, Saggi e note di critica dantesca, Milano-Napoli, Ricciardi, 1966, pp. 268-305.
p. 287).

[BAV, Ottobon. Lat. 3291, f. Ira] Incipiunt Recollecte super poetria Magistri Gualfredi.
Quoniam propter opinantes contrarium novitati, qui ob ornatum modum 
loquendi sive stilo dictaminis subiacentem suspicantes rethoricam formaliter 
edocere, “delphinum silvis appingit, fluctibus aprum”, ego Guicciardus, 
minimus donatorum minister ipsis deviantibus fore succurrendum, errore 
sublato de medio propter differentiam inter Rethoricam, Dyaleticam, Poesim 
et ornatum sermonem lucide assignandam, cum correptionis venia, 
cogitavi, antequam presens opus exponerem sicut possum. Aiunt enim rethoricam 
ipsam, secundum id quod est, differre a loyca, et secundum genus 
distinctum ab ipsa in numero septem liberalium artium ponunt, quod evidens 
apparet, propter eorum dicta, in antiquis codicibus gramaticorum et 
sententiis, ut ibi septem sunt liberales artes. Nam ibi ponunt dyaleticam 
pro loyca. Rursus sub ipsa Rethorica formaliter accepta ipsam scientiam 
poetarum, que poesis nominatur, simul et ipsum ornatum sermonem, opus 
dictatorie facultatis, ponentes, ipsam videntur penitus rethoricam ignorare.
Primum quidem reprobat philosophus, primo rethoricorum, dicens quod 
ipsa rethorica est dyaletice assecutiva; quod potest probari et breviter declarari. 
Quia quorumcumque est idem principium sub generis unitate, et inter 
se differunt per formas essentiales, non debent inter se genere distingui. 
Sed dyaletica et rethorica sunt huiusmodi. Ergo etc. Maior de se nota est. 
Minor declaratur, quia sub arte probativa procedente ex probabili et contingenti, 
ut subicitur et predicatur per formas essentialiter differentes, reponitur 
dyaletica et rethorica; utraque enim probabiliter silogiçat,

p. 288

licet differenter, ut statim apparebit. Ergo non differunt genere, sed specie. 
Ex quo manifeste apparet ipsas non esse diversa genera artis liberalis.
Secundum similiter reprobatur, quia illorum que differunt per formas 
specificas, unum non reponitur sub altero. Sed poesis et rethorica et sermo 
ornatus sunt huiusmodi. Ergo non reponuntur sub rethorica. Maior est 
nota de se. Minor declaratur autoritate philosophi, qui separatim de singulis 
determinavit per se. Hoc idem apparet, quia forma poesis vel sillogismus poeticus 
procedit ex quibusdam transumptive sumptis vel fictis, ut aggeneret [?] 
suspitionem. Unde poio, pois, idem est quod fingo, ut apparet in fabulis 
poetarum: Ovidii, Oracii, Iuvenalis, et aliorum illustrium personarum similium. 
Forma autem rethorice vel sillogismi rethorici est procedere vel 
persuadere ex quibusdam rerum attributis, coniecturis vel signis facientibus 
aliqua adherere alicui partium contradictionis. De hac autem rethorica philosophus 
plene determinat in rethoricis; et ideo dicebatur, primo rethorice, 
quod enthimema est sillogismus rethoricus, et exemplum est inductio rethorica; 
ut cum dicitur: 'mulier habet lac, ergo peperit'; et: 'iste habebat 
gladium sanguinolentum in manibus, ergo hominem interfecit'.
Sermo autem dictatorius est quiddam compositum vocum, quod dignitatem 
et consonantiam in se tenet, ad docilitatem benivolentiam et attenzione 
captandam, [f. Irb] Tullio protestante, que ad usum oratoris est omnino 
accomodata. Et tres res debet habere: elegantiam, compositionem et dignitatem; 
quia multum ornatus modus loquendi doctos ab indoctis separare 
videtur, et multam in populis gratiam promeretur. 
Hic autem sermo passionalis dici potest, quia omnibus enarrandis merito adaptatur. Sed quia ipso potius utimur ad finem rethorice 
persuasivum, ideo rethorice nomine nuncupatur, et melius videtur posse 
rethorice adaptari. De hoc autem sermone determinatur in rethorica Tullii 
mixtim cum ipsa rethorica. Sed philosophus de rethorica determinat.
Sed in hoc presenti opere poetrie de tali sermone plenarie determinatur. 
In cuius quidem principio sunt quattuor genera causarum investiganda, 
scilicet efficiens, materialis, formalis et finalis.
Causa quidem efficiens fuit Gualfredus vel Gualterius, litteratoria facultate 
facundus, qui quanta bonitate claruerit suorum operum eminentia manifestat. 
Hic autem, propter veniam impetrandam a summo pontifice, ad 
curiam Romanam, pro Ricardo rege Anglie qui beatum Thomam de Conturbia

p. 289

 interfecerat ob thesauros ecclesie habendos, direxit humiliter suos 
gressus. Hic vero, videns quod propter mellifluum ornatum modi loquendi, 
per modum doctrine in summam redactum, poterat in curia concludere 
quod optabat, epylogationem presentis operis perpetrandam commisit. 
Qua fine legitimo consumata, laudum papalium et cardinalium continentia, 
obtinuit quod petiit ab eisdem, et ab aliis curialibus gloriam et honorem.
Causa materialis idem est quod subiectum libri. Ideo cum omnia, que hic 
dicuntur, reducantur vel per se dicantur de ornato modo loquendi in stilo 
dictaminis, ipsum erit causa materialis.
Causa vero formalis est duplex, scilicet forma tractatus et  forma tractandi. Forma 
tractatus est distinctio libri per partes principales et partium principalium 
in partes minutas, quousque deveniatur ad minimas sententiam continentes. 
Forma tractandi idem est quod modus agendi, qui est divisivus, continuativus 
et exemplorum positivus.
Causa finalis assignari potest, videlicet ut tali oratione ornata in omnibus 
enarrandis gratiam adquiramus.
Nunc ad divisionem libri accedentes ...