Leonardo Bruni
Epistola Flavio Foroliviensi (VI 10)

Ed.: MIRKO TAVONI, Latino, grammatica, volgare: storia di una questione umanistica, Antenore, Padova, 1984, pp. 216-221.

p. 216

LEONARDUS FLAVIO FOROLIVIENSI S.
QUAERIT AN VULGUS ET LITERATI EODEM MODO PER TERENTII
TULLIIQUE TEMPORA ROMAE LOCUTI SINT.

(1) Ne forsan tu aliter accipias quam ego, vel ego quam tu,
placet ante omnia constituere quid nobis in controversiam venit.
(2) Quaestio nostra in eo consistit, quod tu apud veteres unum eumdemque 
fuisse sermonem omnium putas, nec alium vulgarem, alium
litteratum. Ego autem, ut nunc est, sic etiam tunc distinctam fuisse
vulgarem linguam a litterata existimo. (3) Pressius quoque, si placet,
ita circumscribamus, ut certo tempore locoque diffiniantur. Nam qui
apud veteres dicit nec tempus nec locum satis certum designat.
(4) Sit igitur quaestio utrum Romae per Terentii poetae et M. Tullii
tempora vulgus ita loquebatur ut loquuntur hi quos nunc latine litterateque 
loqui dicimus, vel alius fuerit vulgi sermo, alius litteratorum.
(5) Tua quidem prima ac potissima ratio est quod oratores in
senatu iudiciisque et concionibus latine orabant, quod non fecissent
nisi a cunctis intelligerentur. (6) Praeterea Terentii Plautique comoediae 
recitabantur ad populum ea ipsa lingua qua scriptae sunt, idque
signum esse ais quod eodem modo vulgus loquebatur. Quomodo
enim delectarent nisi intelligerentur? (7) Hae tibi firmissimae probationes 
videntur ac certissima argumenta opinionis tuae. Ego autem
non maiora ista puto quam nunc sint Evangelia Missarumque solemnia 
latine ac litterate in audientium turba pronunciari. (8) Intelligunt
enim homines, licet inlitterati sint, nec tamen ipsi ita loquuntur 
nec illo modo loqui scirent, licet intelligant, propterea quod
longe facilius est intelligere alienum sermonem quam proferre.
(9) Discutiamus igitur, si placet, argumenta tua, et quid valeant
videamus. Neque enim signis et opinionibus tam assentiri decet quam
necessariis rationibus; nam opinio et existimatio saepissime fallitur.
(10) Duo quidem argumenta per te inducuntur, unum oratorum,
alterum poetarum. Videamus ergo utrunque.
(11) Primum igitur oratores quod in senatu iudiciisque latine
litterateque loquerentur, nichil opinionem tuam adiuvat. Erat enim
in senatu et iudiciis ad homines litteratos oratoris sermo. Itaque

p. 217

haec duo loca nichil ad rem pertinent tuam. (12) Restat concio, in
qua ad doctos simulque indoctos habebatur oratio. Neque enim appellatione 
populi turba solum et infimae sortis homines, sed nobiles et
ignobiles, doctique et indocti significabantur. (13) Itaque non ad
pistores tantum et lanistas, sed multo magis ad eos qui in reipublicae
gubernatione versabantur, et quorum intererat quid populus decerneret, 
orator loquebatur. (14) Praestantes igitur homines oratorem
latine litterateque concionantem praeclare intelligebant, pistores vero
et lanistae et huiusmodi turba sic intelligebant oratoris verba ut
nunc intelligunt Missarum solemnia. (15) Nam illud nos latere non
debet, oratores ipsos aliter scripsisse orationes suas quam dixerant,
quod et apud Graecos et apud Latinos exploratissimum est, non
quod diversum scriberent, sed quod ornatius et comptius id ipsum
quod dixerant litteris mandabant, ut quaedam in concione dicta
verbis forsan vulgatis et apertis et ad intelligentiam accomodatis,
limatius postea contractiusque scripta legantur. (16) Et de
oratoribus haec michi quidem dicta sint. In senatu enim et iudiciis
ad scientes litteras loquebantur litterate, in concionibus vero etiam
ad scientes. Aderant quoque indocti quidam: hi sic intelligebant
oratoris verba ut nunc intelligunt Missarum solemnia. (17) Quare
haec tua oratorum inducta ratio non efficit id quod vis. Habet enim
apparentiam quandam prima fronte, sed, si trite discutiatur, nichil
admodum importat.
(18) De poetis autem eorumque fabulis video te longe aliter sentire
quam ego sentiam. Tu enim turbam convenisse putas ad carmina
poetae intelligenda, ego autem convenisse puto ad ludos scenicos
spectandos. Itaque non auditores qui aderant, sed spectatores dicebantur. 
(19) Agebatur enim fabula magno aedilium apparatu, nec
solum gestibus, verum etiam tibiarum modis et personati e scena
prodibant. Ad haec mehercule spectanda non minus hodie populus
concurreret quam tunc concurrebat. (20) Quod autem vera dico,
ex Plauti Terentiique prologis comoediarum intelligi potest. (21) Totae 
enim ex illorum qui agebant opera videntur pendere. «Acta
ludis funebribus. Modos fecit Flaccus Claudii tibiis disparibus»: non
dicit «recitata», sed «acta». Agere vero quid est, nisi repraesentare
actuque referre? Quid tibiis modos facere, nisi multitudinem ad
spectandum allicere? (22) «Hecyra est huic nomen fabulae. Ea cum

p. 218

acta est nova, novum intervenit vicium et calamitas ut neque spectari 
neque cognosci potuerit: ita populus studio stupidus in funambulo 
animum occupaverat». (23) Et paulo post: «In iis quas primum 
Caecilii didici novas partim sum earum exactus, partim vix
steti. Quia sciebam dubiam fortunam esse scenicam, spe incerta certum 
mihi laborem sustuli, easdem agere coepi, ut ab eodem alias
discerem novas». (24) Quod inquit «didici novas» et «alias discerem» 
aperte ostendit ne actores quidem ipsos scripta poetarum 
intelligere, nisi a poetis primo illa didicissent. Si igitur magistri 
ipsi agendi non intelligebant, multo minus turba et multitudo.
(25) Sed ludos spectabat turba, non verba exaudiebat, oculorum
tantum aspectu et tibiarum sono distinebatur. (26) Quod autem
subiicit: «Quia sciebam dubiam fortunam esse scaenicam», idem
probat quod dixi. Fortuna enim in scaenicis ludis erat, non in poetae
stylo atque ingenio. Hoc enim in eorum qui legunt iudicio repositum 
est, nec fortunae subiacet. Actio autem et tibiae et huiusmodi
ludicra fortunae spectantium subiacebant. (27) Et paulo post: «Perfeci 
– inquit – ut spectarentur»; non dicit «intelligerentur», sed «ut
spectarentur». Quod totum est iudicium oculorum. (28) Et paulo
post: «Vobis potestas data est condecorandi ludos scaenicos. Nolite
sinere per vos artem musicam recidere ad paucos». (29) Ex his omnibus 
patet ad ludos scenicos et tibias et actorum personas spectandum 
multitudinem convenisse. Poetae autem verba ne actores quidem 
ipsos intellexisse, nisi prius docerentur. Nichil igitur poetae,
nichil eorum fabulae ad sermonem vulgi pertinent. Non enim intellectum 
verborum, sed spectaculum ludorum vulgus sequebatur.
(30) Quoniam illa, quae putabas firmissima tuae opinionis fundamenta, 
nichil valere ostendi, docebo iam ipse impossibile esse vulgus 
illo modo, quo tu putas, esse locutum, hoc tantum praemisso.
(31) Tu ne quaeso, Flavi, cum sis vir doctus ac litteris expolitus,
vel alii, qui tecum sentiunt, animum inducere potestis ut credatis
nutrices et mulierculas et huiusmodi turbam ita tunc nasci, ut quae

p. 219

nos tot magistris, tanto usu vix tenemus, illi nullis magistris assequerentur, 
ut eo modo loquerentur, quemadmodum hi qui latine litterateque 
loquuntur, intelligerentque poetarum comoedias nullo 
prius eos docente? Profecto valde absurdum est ita credere.
(32) Atque latina lingua a vulgari in multis differt, plurimum tamen
terminatione, inflexione, significatione, constructione et accentu, de
quibus omnibus simul dicamus: nam seorsum prosequi singula longum 
foret. (33) Mulierculae igitur illae ac nutrices tuae, si de supellectili 
recte dicendum erit, supellex dicent. Rursus vero si inclinandum, 
ita ut possessionem vel generationem significet, supellectilis
dicent, et si poscat intentio supellectili supellectilem variabunt, eaedemque 
cum pluraliter dicendum erit, supellectilia variato genere
pronunciabunt, et supellectilium et supellectilibus. Per Deum immortalem, 
nonne videtis impossibilia vos credere? (34) Difficile nomen
capis, inquies. At tu facilius aliquod cape. Dominus recto dicent,
flectent vero cum opus fuerit, ut dicant domini, domino, dominum,
et si de foeminis dicendum sit, dominabus, filiabus, libertabus dicent,
quae de maribus dominis, filiis libertisque dixerunt. Vix mehercule
cum disciplina et regula hoc facerent, nedum sine disciplina et regula.
(35) Fero verbum est, a quo tuli, latum, sustuli, sublatum. (36) Cado, 
cecidi, si casum significet: si caedem cecidi media producta. Ita
quaeso internoscent mulieres et turba, atque ita loquentur? (37) Pulso 
et vapulo alterum active, alterum passive dicimus eadem voce.
«Ego vapulando, ille verberando, usque adeo defessi sumus», inquit 
poeta. Tu mulierculas et nutrices et huiusmodi quisquilias haec
intelligere, ac eodem modo loqui putas? (38) Abfuit et defuit duo
sunt, quorum alterum laudem, alterum vituperationem significat.
(39) Sinapis latine dicimus media producta, et Polixena brevi penultima. 
Virgili autem et Mercuri vocativo penultimam natura brevem
pronunciamus ut longam. (40) Video te, invideo tibi, salutem
dico tibi, interdico tibi bonis, non bona. Haec ne quaeso mulierculae
et nutrices et vulgus illiteratum dicent, quae nos litterati vix dicere
valemus?
(41) Quid, si probo per ea tempora vulgarem sermonem distinctum
a litterato fuisse? Nonne desistere debes talia opinari? (42) Duellium,
qui classe Poenos superavit, vulgo Bellum appellatum fuisse Cicero

p. 220

tradit. Ergo aliter vulgus, aliter literati nuncupabant. (43) Varro
villam a veho dictam putat, adducit vero coniecturam, quod rustici
pro villa vella dicunt, pro vectura quoque vellatura. Quid amplius
egemus testibus? A vulgo vellatura et vella, a literatis vectura et
villa dicebatur. Alius ergo vulgi sermo, alius literatorum.
(44) At enim Cicero ait de quodam: «Putabatur bene latine loqui
sed litteras nesciebat». Non diceret hoc Cicero, nisi sibi in illo uno
admirabile videretur. Quod enim miratur in illo quasi singulare,
probat in aliis hoc nusquam fuisse. (45) At concio clamavit, cum a
Carbone diceretur: «Patris dictum sapiens filii temeritas comprobavit». 
Quidni? Cum adessent in concione docti complures, et
inter ceteros M. Cicero? Se enim in concione stante hoc dictum
fuisse testatur. Denique iudicium numerositatis commune est aurium,
et non intellectu rerum sed longitudine brevitateque spiritus adnotatur. 
(46) At filia Laelii praeclare latine – et mehercule Sapphos
praeclare graecis versibus scripsit poemata! Quis enim negat mulieres
quasdam doctas fuisse, ut Cornelia Graccorum, et Epicarmi poetae
filias, et alias latinarum graecarumque complures? (47) At Caius Curio
«nichil admodum sciebat literarum», tamen est inter oratores
numeratus splendore et copia optimorum verborum. Credo stadia
haec maiora non attigerat; sed idem Curio orationes suas et dialogos
scripsit. Qui autem cogitationes suas litteris mandarit, eum
dicemus litteras nescivisse? (48) At domus ei contulit verborum copiam. 
Fateor: parentes enim litterati, et servi, matres etiam si elegantes 
sunt, adiuvare eloquentiam filiorum possunt.

p. 221

(49) Denique etiam hodie mulieres romanae iudicio meo elegantissime 
loquuntur, et purius certe quam viri. Et quanquam non litteratus 
sit earum sermo, potest tamen figura ipsa dicendi nitorque
verborum eloquentiam adiuvare. (50) Me audiente matrona quaedam
romana, quod se antecedebat plebeia mulier, indignabatur: «Proh
Deum! – inquit – quam omnis observantia omnisque consuetudo
laudabilis per haec tempora defecit? Quam confusi sunt ordines
cuncti gradusque dignitatis?» Deinde conversa ad eam, quam indignabatur: 
«Tune – inquit – cum sis plebeio patre plebeioque viro,
me equestri familia ortam equitique romano nuptam antecedere non
erubescis? Sed quid ego de me? Iam, si Deo placet, etiam te patriciis
mulieribus antepones?» (51) Haec illa puro nativoque romano proferebat 
sermone, ita ut admodum sim equidem delectatus, cum et verba 
nitorem gravitatemque sententiae et pronunciatio ipsa vernaculam
quandam haberet suavitatem. (52) Hoc ego modo filiis matres, et
nutrices alumnis profuisse ad elegantiam puto. Non quod casus inflecterent, 
aut verba variarent ac terminarent litterate, sed quod
purum et nitidum ac minime barbarum sermonem infunderent.
(53) Nam et habet vulgaris sermo commendationem suam, ut apud
Dantem poetam et alios quosdam emendate loquentes apparet.
(54) Haec ad libellum tuum respondisse volui, quibus si te in
sententiam traxi, satis dictum puto; sin perstas in opinione tua,
nec rationum necessitati cedis, plura etiam polliceor in eam sententiam 
me esse dicturum. Vale.